Nimûneyeke zargotina me bi awahê destanê: “Memê û Eyşê” -1

Nimûneyeke zargotina me bi awahê destanê: “Memê û Eyşê” -1

Em weşandina berhemên ji nimûneyên zargotina me berdewam dikin. Berhema hijdehan destana “Memê û Eyşê” ye, ku nivîskar Xelîlê Çaçan ew nimûneya folklora me veçêkirîye, ango bi helbestkî nivîsîye û di pirtûka xwe ya “Du poem” da çap kirîye, ku sala 1963an bi kurmancîya kirîlî ya kurdên Sovyet va li Rewanê hatîye çapkirin. Me ew transkrîpeyî ser herfên kurdîya latînî ya îroyîn kirîye. Ev berhem van dawîyan ji alîyê weşanxaneya “LÎS”ê va li Diyarbekirê jî çap bû.

Berhem çawa di pirtûkê da çap bûye, em wisa raberî we dikin.

Tîpguhêzîya hemû berhemên me yên zargotinê ji herfên kirîlî û latînîya kurdên Sovyet ser latînîya “Hawar”ê, ku di malpera me da çap dibin, Mîdîya Têmûr û Dîdara Têmûr dikin.

Amadekar: Têmûrê Xelîl

Ji nimûneyên zargotina me – 18

MEMÊ Û EYŞÊ (destan)

Xelîlê Çaçan

Nav dumanê da, binya gêlî

Va gurê birçî dike zukînî.

Qasekê şunda dengê gullê hat,

Gêlî bu şîrqîn, zinara nivat.

Gelo çi deng e, çi qare-qar e,

Dibe nêçîrvan gura digere?

Dibe qaçax in, yan dibe cerd e

Dora pez girtîye, naxwaze berde.

Yan dibe cerdê avîte ser gund?..

O, şuxula xirab, şuxula ne rind…

Li wê milê çiyê, li hinda zanga

Bû qirçe-qirça gullê bêrdanga.

Hewar, hey hewar, cerdê pez bir, bir!..

Deng kete gelî, kete qeyêd dur,

Notilî ewira kire xure-xur.

Şivanek dihat jorda dibezî,

Bi himzora xwe dikire gazî,

Ketibûne situ şe’r û temezî

Û bê rewş mabû kolozê tazî.

Şivan sor bûbû notila hinara,

Dest wî da mabû şeşxana vala.

Ew egîtê çiya, ew mêrxasê çiya

Ji hêrsa dihat vira bibe’ciya.

Û ew zivirî dîsa da hevrêz,

Zûzka pez top kir, xwe da pêşîya pêz,

Cî da tevizî, hêrsa lerizî

Û mîna şêra wa kire gazî:

– Eger hûn mêr in, lawê eşîrê,

Yeko-yek derên, werine jêrê,

Werin bivînin bi desto-lepê,

Kê cinyazê kê vir dide tavê!..

Ez Qereman im, ez bavê Memê,

Ez ji tu kesî nakim tu xemê…

Şîrqîn kete pêz, pêz kire gurrîn,

Qiranê-qiran hevdu qelibîn

Û bir-birî bû, bû hezar tîşî.

Gullê bêrdangê weke tîremer,

Defa sîng xistin, pîl ra dane der,

Xwîna sor kişya wek çemê Ferat,

Te go çiyayê Cûd hilşîya jor da hat.

Pişta Qereman ketibû zinêr,

Ne’lîn dihatê, wek nirîna şêr.

Nêrîkî kever û sekî hemis

Şivan dalastin bê deng û bê his.

Û şivan da xwe, binhêre li jêr,

Lê serê giran kete ser zinêr.

Wî kire axîn: “Ax, Memê, Memê “.

Û deng lê biriya, ew mir wê demê…

Çawa teyroka ewirê biharê,

Gullê şeşxana dihatine xarê,

Kalîna pêz bû, dengê hewarê,

Te tirê dinya hat ber av-zarê.

Egîtê gund bûn ketibun erdê,

Devê şeşxana dabûne cerdê,

Dikirine gazî : “Berdê, ha berdê!”.

Dikirine gazî : “Lê xin, ha lê xin!,

Agirê kulê beyta bavê xin,

Bona kî rojê ye nav-dengê mêra,

Nav nakirî bi mal û zêra”…

Çawa qasidê mêrê felekê,

Qelfe siyar derket devê çelekê,

Serî kutabûn nav dêl û bijîya,

Raste-rast dan çiyê, hevraz hilkişîyan.

Wan ji gund dajot çawa hewarî,

Ji çekê wan agir dibarî.

Qacaxa pez hîşt, revîne gêlî

Û dûmana reş li wan bu xêlî.

Siyar çun gihîştin meytê Qereman,

Banzdane erdê, meyt erdê hildan,

Anîn ber kanîyê, ser çev lê şûştin,

“Birao” kirin, dorê rûniştin.

Paşê meyt hildan, avîtine ser zîn

Û hêdî-hêdî berbi gund anîn.

Dudu pêşîyê çûn, gotin : “hey wêran”

Gund û gundîya va hatine pêşîya wan.

Koma omida û cotê xûşka

Notilî gura hev ra dizûkîyan.

Weta jin ser çevê xwe anî xarê.

Sûrtê sor kirin şepê kotanê,

Lê Memê tifal li hemêza apê

Melûl dinhêrî cinyazê bavê.

Cinyazê Qero danîn ber sitêr,

Dorê runiştin him jin, him jî mêr.

Danîne ser dil koloz, apincî

Û hêja kirin şîna kurmancî,

Gulî jê kirin omid, kinêzan,

Û reş girêdan jina û qîzan.

Kirine şîn-girî, xwe ra nivatin,

Kotel girêdan, kotel gerandin,

Ji gundê dorê hewarî hatin.

Kalekî ru-reman got : “Yazî ye, yazî”…

Û qulapek da miştika Şêrazî,

Go : -Sed korayî li ser te mêrî.

Gelo kê ji te ra kir necamêrî,

Kir ev nepakî, ev bayîsî?

Gelo kê bû tu kuştî destkîsî?

Heyfa canîya te, wê bibe xwelî…

Zeman xirab bû, kanê helalî?

Belkî reş-heş bî zemanê kavil,

Haqas jî talan, haqas jî derd-kul,

Bes e, pismamo, îdî nayê gotin…

Eşîr ma bê şêr, ew hatine kuştin.

– Mirîd, -şêx gotê- xwe ji xwedê neke,

Ev hemû destê rebê meyî heq e,

Nemrutî niha li dinê behr e,

Lema ev agir jor da dibare,

Bende bûye mişrûk, kevrî qulî be,

Heta êvarê devî kivrî be.

Dibêjî qezîya neyê serê wana,

Kanê, te dîtîye mînanî berê,

Ku ji her mala nanê germ derê?

Herkê tu derheqa Qero da bêjî,

Rebê min usa li enîyê nivîsî.

Niha çi zanî hetanî sibê

Çi biqewime, çi serê te bê.

– Ez wê rind zanim, şêx, usa nebêj,

Talan û kuştin êlê da bûne êş,

Ya evda zor, ya evda giran,

Kula şeş feraş, derdê bê derman,

Dîsa êlê da hev bûne dijmin.

Şêx, tu rind zanî, eva qebîl in.

Êlê da dîsa mêrê bên kuştin,

Xwe heyfa Qero erdê namîne…

Eva gilîkî mesqere nîne:

Mêrikî dîsa heyfa xwe hilda,

Heft mêr ji wan kuşt û pez jî ne da…

Hevdu top bûbûn giregir û kal,

Xwe ra dikirin qise, galegal,

Dor kolozê wan şerê hemûdî

Çux-çerkezîyê wan xas û Yahûdî,

Û usa maqûl, û usa cindî,

Dibûne xemla eşîra kurdî.

Yek hat odê, go: “Cimeta giran,

Kerem kin der va, meyt îdî hildan “.

Cinyazê Qero birin heq kirin,

Şîneke giran ser mexber kirin,

Hewarîyê hatî, gundîyan, cînaran

Serxweşî dane pismam û biran.

Çendekî şûnda xêr-xêrat lê dan,

Kinêz û omid tenê heznî man.

XXX

Weta bî xwe ra hey bilan û got,

Xemla xwe danî, ma reş û mişot.

Memê tifal bû tek ber bîna wê,

Ew bû kevanî û ew bû malxwê.

Û Wetê sond xwar derneyê ji mal,

Memê nehêle êtîm û situxar…

Çendik-çend mêra çev berda Wetê,

Çendik-çend mêra dilê wan ketê,

Û çiqasa xwast Weta Xezêlî

Here û wan ra bibe bermalî.

Terî-canîya xwe wê da ser Memê,

Ku xwedê jê ra bike keremê.

Nehate ser wê tu leke, eyb, e’ ar,

Êl û eşîrê serê wê sond xwar.

XXX

Û derbaz bûn roj, hatin meh û sal,

Memê mezin bû, bû xortekî tîtal.

Tu xortan milê Memê danenî,

Tu egît pêşîya Memê nesenî,

Her dayîkekê xwezî pê anî.

Kîjan bûkê ew bibûya mêvan,

Wê bûkê wê xwe mêr bida berdan.

Kîjan qîza, ku ewî bixwesta,

Ewê ew bigirta bi herdu desta.

Lê Memê kubar tu qîz neheband,

Tenê Eyşê bû dilê Memê hingavt,

Bi huba xweye şekire nebat,

Tenê Eyşê bû bedewa êlê,

Ku dilê Memê kir kizika sêlê.

Tenê Eyşê bû nava zeriya da,

Ku Memê heband û ew berneda.

XXX

Rokê pîredê gazî Memê kir,

Go: -Çevê min ron,-go,-şikir, şikir,

Niha wextê te def û dewatê,

Were tu şake dilê pîredê.

Memê berjêr kir serî ji şermê,

Gelo çi bide ew vir caba dê?

Ziman giran bû notilî beraş,

Bû mij û dûman ber çevê wîye qaş,

Te tirê ji gelîkî zefî kûr,

Dengek tê, va dengekî zef dûr:

– Hergê min hatîye wextê zewacê,

Te destûr daye bi nêta qencîyê,

Min hela zû va dîye xewna şevê,

Min ra bûye domam kaw-têlî Eyşê.

Qîz min heram in tenê xêncî wê,

Eslê bavê wê eslekî pir çê,

Tu qet ji wê neke fikarê.

Pîredê kir vir lezand,

Xwe pismaman ra gîhand,

Go: – Rabin gelî pismamno,

Xîretkêşno, şêrano,

Hertim rojên pir giran,

Hûn sekinîne mînanî mêran.

Rast e, eme kesîb in,

Lê xweyê namûs-tesîb in,

Me dest daye îşeke,

Komeka we zef pake.

Siyar bin hespên xweye şê,

Herine xwezgînîyê Eyşê.

Xût wê deqê, sehetê,

Kurap, pismamên Wetê

Bi dilekî eşq û şa,

Ketine rênga xwezgînîya.

XXX

Celîlê bavê Eyşêyî dilteng,

Xwezgînîya ra ketibû qal-ceng.

Wî sifte dikir hezar çem û çûm,

Davîte ortê hezar pel û tûm,

Boy qelenê pir wî dikir hicûm.

Celîl xwezgînî kirine êrişê

Û teze wan xwest qelenê Eyşê.

Got: -gelî pismam û gelî xwerzîya,

Boy xatirê we û boy miraza,

Boy qîza xweye bedew û rindik,

Ezê bixwezim qelenê hindik.

Îdî ez nakim tu gotin-gilî,

Bîstpênc pezê sê-çar mexelî,

Du cot gîzmê Alefirengî,

Enterîkî Algulistanî,

Tevî gayê nîr bikin dermalî.

Lê ezê bidim sî dêrê qenewiz,

Kofîya kitana bi qotka tunis,

Orxan-doşekê xase quştûkî

Tevî kulavê sor, devetûkî,

Deh cot konderê Qersê û Rewanê,

Du delmê Mûşê, sê xirxê Wanê,

Ez hesab nakim fîno-kitanê,

Qutî, neynikê, kil û sabûnê,

Koç û têla, hûr-mûrê malê,

Pêşkêşê apê, pismam û xalê.

– Bira tu sax bî, Celîlê bira,

Tu eynî mêr î, ewledê şêra,

Em zef razî ne ji hurmeta te,

Nav û namûsê rebê minê bide.

Rast e, xwestina te gelekî pir e,

Lê me jî heye xwestin û hunure.

Ha kirine gazî li serê jorîn,

Birre xwezgînîyê êgine çux şîn.

Bi qirar û fermana bavê,

Weta dê Eyşê zû anî malê.

Û ji cî rabun fêrizê êlê,

Gustîla zêrîn wir kirine tilîyê,

Şera hevirmiş avîtin situyê wê,

Paşê rûniştin ser sifra şayê,

Vexwarin eşqê Memê û Eyşê,

Kêf kirin, xwerin hetanî sibê,

Şerbet dikişiya mîna çem, kanîyê.

Û sibetirê mîna gullê,

Deng bela bû di nav êlê,

Ku Eyşa bedew dane şêr Memê.

Bi erf-edetê êlê û dinê,

Weta dê çû malderxistinê,

Bona zû bikin dewat û şayê,

Pismama qelen dest bi dest dayê.

Û derbaz ne bûbû hela hê salek,

Dewat, şîrnayî anîn kirine yek.

Topayî gerandin nav eşîr-êlê,

Ku temam bêne dewata Memê.

Sibê tev ku zeriqî,

Bi kêf, henek, laqirdî,

Qûjîn, qûrîn, qare-qar,

Bi heytehol û bi kar,

Temam derketin ji malan,

Banzdan ser pişta hespan,

Mîna birûsk û mîna bê,

Hesp parevedikin erşa û erdê.

Awa bi dil-eşq, awa dilremî,

Dewatvanî çûne mala xinamî.

Hub-eşq dibarî ji çavê Celîl,

Kiribû xeleq simêla Helîl,

Li milê rastê bira-birazî,

Li milê çepê Filîtê Qazî,

Serî pêçayî çalma awazî,

Rex sakuyê dirêj, nav oda fire,

Celîl rast kirîye texte û sifre,

Cimeta giran tê cî digire,

Dengbêjê êlê jorê diqûre,

Paşê melle nehikê dibire.

Va cihêzê pir kişandine ortê,

Didine ser xalîçê erdê,

Tev dikin gazî vir çar-pênc rîspî:

– Mala te şên be, tu serfinyaz bî!

Cimet ancax vê odê hiltê,

Vane radibin ji odê dertên,

Lê xortekî bilind û gewde,

Ser cihêz rûdinî û cihêz nade.

Mişîrê kurd dest davê cêbê,

Pera derdixe, wî ra ha dibê:

– Hanê tu bigre, pismamê delal,

Bira ev pere te bibe helal!

Birê Eyşê jî va ber dêrî

Ha dike gazî-kanê dermalî?

Û serdewatî merd-merdane

Pêş da tê dibê: – Ha, ezî va me!

Han ji te ra çend zêrê findiqî,

Here şuxulê xwe, zef xwe ba nekî!

Têlî Eyşê ji mal derxistin,

Li ser hespê kihêl siyar kirin,

Bi nav-namûsî berbi mal birin.

Du roj, du şeva govend digeriya,

Du roj, du şeva dengbêj diqîriyan

Û roja sisîya dewat bela bû,

Memê û Eyşê miraza şa bûn.

Weta dê razî ma ji feleka xwe,

Ku niha ew bê derd û xem e,

Ku kaw Eyşê niha li cem e.

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev