Heta rêfêrêndûma

bona Serxwebûna Kurdistanê

maye:

Ji zargotina me: Destana “Memê û Eyşê”, beşa duduyan

Ji zargotina me: Destana “Memê û Eyşê”, beşa duduyan

Nimûneyeke zargotina me bi awahê destanê:  “Memê û Eyşê” -2

Em weşandina berhemên ji nimûneyên zargotina me berdewam dikin. Berhema nonzdehan destana “Memê û Eyşê” ye, ku nivîskar Xelîlê Çaçan ew nimûneya folklora me veçêkirîye, ango bi helbestkî nivîsîye û di pirtûka xwe ya “Du poem” da çap kirîye, ku sala 1963an bi kurmancîya kirîlî ya kurdên Sovyet va li Rewanê hatîye çapkirin. Ev berhem van dawîyan ji alîyê weşanxaneya “LÎS”ê va li Diyarbekirê jî çap bû. Me ew transkrîpeyî ser herfên kurdîya latînî ya îroyîn kirîye. Ji ber ku destan mezin bû, me beşa pêşin berî heftêyekê çap kir. Fermo, beşa duduyan bixwînin.

Berhem çawa di pirtûkê da çap bûye, em wisa raberî we dikin.

Tîpguhêzîya hemû berhemên me yên zargotinê ji herfên kirîlî û latînîya kurdên Sovyet ser latînîya “Hawar”ê, ku di malpera me da çap dibin, Mîdîya Têmûr û Dîdara Têmûr dikin.

Ji nimûneyên zargotina me – 19.

Amadekar: Têmûrê Xelîl

MEMÊ Û EYŞÊ (destan) – 2

Xelîlê Çaçan

Lê kengê çira me`rima vêket,

Lê kengê derd û kul dilê wan derket?..

Defa hewarê zelûlî dîsa ser kurda rijîya,

Û hat fermana padşê Roma reş,

Xortê kurda birin, mal mane bê rewş.

Axê êlê zû va çev berdabû Eyşê,

Wî nêt hebû wêya bibe ser hêwîyê.

Bi fermana wî axê êlêyî decal

Qewaza Memê derxistin ji mal,

Çar-ferqa Wetê-Memêyê bermiraz,

Berê wî dane welatê dûrî-deraz.

Wetê kir zûkîn, giriya û ûriya,

Ku feleka wê dîsa çep geriya…

– Xêrê nebîne vir axê beraz,

Ku bûbû sebebê bext û miraz.

XXX

Hevt sala Memê Şamê bû-qurbetîyê,

Çi bêjî nehat serê Weta dê,

Li Wetê biriyan sehet û qewat,

Çeva merûm bû û ma bê sehet.

Eyşê diheliya notila mumê,

Dêmê wêyî gul bû rengê qûmê,

Emir û jîyîn wê bûbû wek je`r,

Nepakê dorê lê bûbûn wek me`r.

Serî hildabûn nemerd û qomsiya,

Bêy Memê tîtal dil wê vêdisiya,

Axê berazî nepak qe çi ma ne kir,

Lê wî tu belgek Eyşê venekir.

Eyşê hîviya Memê xwe bû,

Mêrê mayîn lê heram bûn.

Sibê zû heta dereng êvarê

Ewê dinivat, çevê wê li rê,

Wê tim Weta dê dişand devê rê,

Ku ew ji rêwîyan bike pirsyarê.

Gelo ew rêwî kî welatî tên,

Dil wan rehet, welatê wan şên,

Yan birçîbûnê derketine ser riyan,

Bona xwey kin hêsîr û zaran?

Yanê esker in, ku tên ji cîyê dûr,

Têne mala xwe bi îzin û destûr?…

Yan wan anîye cabeke xêrê,

Ku silametî Memê jî wê bê.

Û wê pir şa be dilê pîredê,

Mal û qapîyê wî şayê bikevê,

Wê geş bişxule bext, roja Eyşê…

Kîjan rêwîyê, ku derbaz bûna,

Dê pirsa Memê dikir ji wana.

Boy kurê xerîb, boy xatirê Memê

Ew teglîf dikir û danî malê,

Bi ezet-qulix dikire ser rê,

Bibe teseqet, bê pêşîya Memê.

Du rêwî hatine mêvanê Wetê,

Go: -Emê herine bajarê Şamê,

Temîyên te hene, em bidne Memê?

Weta dê çê kir kade û hewle,

Wê çû anî malê Mehmûdê melle,

Derd û kula ra namek nivîsî,

Hinekî şayî li dêma teyîsî.

Anî şera hemûdî ya rîşî,

Du destexanên ale firingî,

Anî û danî ber xortên rêwî.

Go: – Hildin evê pêşkêşa biçûk,

Hûn dergîstî ne, yanê xweyî bûk.

Pey nan xwerinê, ezet-qulixê,

Herdu xortê rêwî rabûn ketine rê,

Berê xwe dane bajarê Şamê,

Ku nama Eyşê bighînine Memê.

Hema roja, ku xort gihîştin cî,

Çûne cem Memê mêrxasî-cindî,

Danê da nama Eyşê û Wetê.

Eyşa bedew û Weta dê

Gotine bira Memê nesene, bê,

Eva hevt sal e, ku Memê wir e,

Bes e ew bimîne, bira vegere.

Wetê nexweş e, bê sehet, bêkêf,

Eyşê melûl e, ken nayê ber dev.

Gund da axên êlê, nepak û qomsî,

Dixwezin bikin cernekîsî.

Weta dê digot: – Ez bê sehet im,

Ditirsim bimrim, Memê nebînim,

Bira nesene zû bê mala xwe,

Bê û bighîje pîrediya xwe…

Memê bi şabûn nama xwe hilda

Û destûra herdu xorta da.

Ji hub-hizkirinê ewî xwe zevt ne kir,

Hahanga devê pakêtê vekir.

Her herfekê û gilîkî nemê

Notila şûra, notila qemê,

Qet-qetî dikir cegera Memê.

Dil-dînê Memê ber hev ne da,

Ew bûbû rusas û mabû cî da.

Heta xweş e ku ew vira bisekin

Û qulix bike boy Roma dijmin?

Heta xweş e, ku ew bibe xerîb,

Li bejn-bala Eyşê ew nebe sehîb,

Ku bê ser navê wê gilîyê minasîb?

Memê wa dûr-kûr fikirî,

Neme bir li ber padşê Romê danî,

Padşê da destûra Memê,

Ku ew here dîtina Eyşê û Wetê.

Memê kişand şînboza xal-xalî,

Danî ser piştê zînê Celalî,

Qibrax girêda şûrê Hemranî,

Li ber zenguya xist rima Etranî,

Avîte situ şeşxana kinik,

Xaçkî girêda yaşirma rindik,

Gem û dizgîna şînbozê berda,

Notila teyra şînbozê Memê hilda.

Ew ketibu riya keseye kurt

Û derbaz dibû ji çiya-banîyê bilind.

Gundê wanî li hewîrdorê

Zû va ketibu xewa hingorê.

Tenê car-cara kelba lê dida,

Seda nobedar dihat nav gund da.

Memê hespê xwe zû ajot hewşê

Û ew sekinî vir ber qapîyê dê,

Banzda ji hespê, peya bû erdê,

Ku bibe mêvanê Eyşê û Wetê.

Go: – Eyşê, rabe ji xewa şevê,

Rabe û derî veke li Memê…

Eyşê ku bihîst, wê tirê xewn e,

An jî qumsî ye li wê dikene,

Dixweze îşev bi delk-dolava,

Bide ser pêşê buxdan û nava

Û sibê here nav gund da bêje

Gilîyê nepake xirav, qirêje.

Lê deng ser hevdu vir çendcar bû,

Deng, ku dihat, dengekî nas bû.

Rastî Memê ye, hat ji qurbetê,

Eyşê ji cî banzda ji ber hêbetê,

Banzda û zû-zûka wê derî vekir,

Delalê dilê xwe wê zû hemêz kir,

Hesp bire tewlê girêda, cî kir,

Banzda av anî, dest û pîyê wî kir,

Nanê loş anî, qatixê mîyan,

Memê zû qatix dida ber parîyan.

Lê ji şabûna Eyşê digirîya,

Digot, ku bêy Memê hizkirî

Mala wan timê şîn bû û girî,

Ji derdê Memê, ji rojê zelûl,

Weta dê niha ji çeva bûye merûm.

Ji derdê giran, zulma axê êlê

Wet bê sehet e, ketîye nivînê.

Memê dibê: – Eyşê wexta ku kur tê,

Gelo meriv mizgînîyê nade pîredê?

Zu here bêje inkê, bira bê.

Eyşê dibêje: – Memê minî dilal,

Min rind zanibû ew gilî, ew hal,

Îro hevt roj e û hevt şev,

Ku pîredaykê çev nedane hev.

Ew niha ketîye xeweke şîrin,

Ez naxwazim gazîkimê, bînim,

Ezê sibê mizgînîyê bidmê,

Bêjim, ku hatîye kurê te-Memê,

Bira şayî bikeve dilê wê,

Bira mizgînî bikeve êlê.

Kêf û heneka dikin mêr û jin,

Bi xewa şîrin herdu xew ra diçin.

XXX

Îdî berbang e, kew ketîye sibê,

Wetê radibe bike nimêjê.

Gava vedike ew derê tewlê,

Dîna xwe dide şînbozek li wê.

Dibêje: -Mêvan, mêvanê xwedê,

Lê wextê mêvan derî vedike bê,

Eyşê çima nede min cabê,

Ku ez lê bikim pirsyara Memê?

Û vira zef radibe hêrsa wê,

Ew îdî nake nimêja sibê

Û bayê bezê vedigere odê.

Dîna xwe didê kes tune li wê,

Wê demê şik dikeve dilê dê…

Ew tê alîyê herêma Eyşê,

Ber çeva dibe dûmana mirinê.

Dibê: – Wey qeda bê eslê jinê,

Namûs da binpê, vê forqê, elkê.

Hey Eyşê, Eyşê situyê te bişkê,

Te zenda zer da ber serê kê?

Wetê tê biteqe vê lezê, demê

Û dest davêje tepenca Memê,

Dike mitalê û dike xemê

Û ber xweda Wetê wa dibê :

– Na, xirab e dengê tepencê,

Dibe, ku merîk vir ser me da bê,

Wê pêpes be namûsa Memê…

Ew hêdîka dest davê rimê,

Serê wê dide ser sîngê Memê,

Dîsa hêdîka ber xweda dibê:

– Xudê xirab ke qewata jinê,

Ku kêr nayê bona vê dinê…

Wetê destê xwe davê soranîyê,

Soranîyê dide ser dilê Memê,

Heta heye him û zora wê

Ew xwe davêje ser vê soranîyê.

Soranî qul dike dilê Memê

Û çar tilîya jî dikeve erdê…

Nelîneke kûr vir tê ji Memê,

Û hişyar dibe Eyşê ji xewê,

Divê: – Dayê, eva Memê ye, Memê…

Şev nîvê şevê hatîye ji Şamê…

Gava ku Eyşê xwînê dibîne,

Mînanî dîna dike qîrîne…

Dibê: – Weta dê xêrê nebînî,

Yazîya me kirîye ya Mem û Zîn e…

Wetê, tu t`u car wayê nebînî,

Tu bona Memê va ruhustîn î?

Memê ra dibî edû, ezrahîl

Û Eyşa bûkîn dihêlî sêfîl?

Çevê te kor be, tiştekî nebînî,

Destê te şil û şet be,

Zimanê te lal be,

Lingê te topal be…

Wetê dibê:

– Eyşa min, delala min,

Hindik e, ku tu ji min ra bêjî:

Xudê çevê te kor kirê,

Zimanê te lal kirê,

Te tu cara xêr nedîtê…

Bêje: – Wetê, mindar, keftarê,

Bêje: – Tu bibî hirça geliyanê,

Bira tu bibî gura serê çiyan,

Bira tu bibî beraza çolan,

Hela ev temam ji min ra hindik e…

Paşê Wetê rûdinî ber serê Memê,

Derda ra dike şîna kuştina dê…

– Memê min hat mêvanê Eyşê,

Belkî bişkê destê dê,

Kuştîye kurê xwe-Memê…

Dayka te gura çiya be, lawo…

Navê tejîya Memê min Çûbar e,

Wê geriyaye war bi war e,

Felek ji min ra bûye neyar e…

Dayka te dinê nemîne, lao…

Rênga Şamê bi zebeş e,

Memê siyarê şînboza serxweş e,

Memê lao, diya te çima wa rûreş e?

Dayka te hirça gelîya be, lao…

Navê tejîya Memê min Çîlê ye,

Selefê nêçîrvanan diçe-tê ye,

Kuştina Memê bi destê dê ye…

Dayka te gura çiya be, lao…

Kesek tune bê vê hewarê,

Destê min bigre vê xencerê,

Paşî Memê min nehêle dinê…

Dayka te sax nemîne, lao…

Mala Memê min devê rê ye,

Memê min ji Şamê tê ye,

Kuştina wî bi destê dê ye…

Weta dê vir dibe gura har,

Xweda nahêle ne emir, ne hal,

Dîn dibe û direve ji mal,

Li çiya û banîya dike qare-qar

Û qeyakê da xwe davêje xwar,

Hûr-hûrî dibe, dibe hezar cî,

Goştê wê duxun hirç, gur û rûvî…

Eyşa bedewe gerden hevirmûş

Xwe davêje ser soranîya tûj,

Ku paşî Memê nemîne dinê,

Ku ber şayîke dinê rûnenê,

Ku ew hetanî ax-berê sar da,

Bimîne tenê bera Memê da…

XXX

Hevt roj, hevt şeva êlê da bû şin,

Êl û eşîrê kurdan dicivîn,

Ji her êlekê hewarî hatin,

Kotel gerandin, “heywêran” gotin,

Hêsir barandin wek kanî û cew,

Memê û Eyşê kirine paşla hev

Û roja heyşta herd cinyaz hildan,

Kumbeyt çêkirin ser mezelê wan.

Û wext buhurî, dewran buhurî,

Ev qewmandin bû çîrok û gilî.

Derheqa nivîskar da

Têmûrê Xelîl

Berpirsyarê malpera me, sêkrêtarê Komeleya Nivîskarên Kurd li Swed, endamê Yekîtîya Rojnamevanên bajarê Moskvayê, nivîskar û rojnamevan. Fakulta fîzîk-matêmatîkê a zanîngeheke Ermenîstanê temam kirîye.

Qeydên dişibine hev