Heta rêfêrêndûma

bona Serxwebûna Kurdistanê

maye:

Rainer Maria Rilke (1875 – 1926)

Rainer Maria Rilke (1875 – 1926)

Amadekirin û wergerandin: Tengezarê Marînî

Rainer Maria Rilke di 4. 12. 1875an li Prag ji dayik bû, bav û dayika wî wê demê navê wî kiribûn René Maria: di şûna navê xwişka wî a mezin de ko miribû û navê wê Maria bû. Diya wî behwer dikir, ko keça wê Maria careke din ji mirinê rabûye, lê vê carê wek kur. Rilke diçû Handelsakademie (Akadîmiya bazirganiyê li Linz) û pey re philosophî, huner û tore li Prag, München û Berlin xwend. Helbestên wî ên pêşî ‘Leben und Lieder’ (jiyan û stiran) di sala 1894î de hatine weşandin. Serkeftina Rilke a pêşî di 1906an de bû, dema helbestên xwe ên pexşane ‘Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke’. (Hişweriya jîn û mirinê a qurnêtvan Christoph Rilke).

Di sala 1901ê de bi xanim a peykertaş Clara Westhoff re zewicî. Vê jinûmêratiyê gelekî berdewam nekir û di sala 1903ê de hev berdan.
Ji sala 1905 – 1906 Rilke li Paris jiya bû: bibû Sekreterê peykertaş Auguste Rodin.

Wê çaxê dest bi nivîsîna bi zimanê firensî jî kiri bû. ji 1910 – 1912 Rilke li keleha Duino nik Triest, û di pey re li Roma. Di cenga cîhanî ya yekem de Rilke li München dijiya û di pey re sala 1919 rûniştgeha xwe veguheste Swîsirayê.

Rainer Maria Rilke ne bi gelekî piştî 51saliya jidayikbûna xwe wexer kir, ew jî di 29. 12.1926an de li Val-Mont bû.

Li se gora Rilkê ev peyvên wî li ser daxwaza wî hatine neqişandin: “Gulê, ox dijpeyv, xweşî, tukes nerazabû, ko di nav hewqasan de be“.

Du fîlosefan kartêkirineke mezin li berhemên Rilkê kirin, ew jî Nietsche û Schpenhauer bûn. Helbest ên Rilke, hundurê mirovî dilivînin, ji bilî ku ew nûnerê moderniteè ya Elmanî û europî ye.

Felsefa Nietzsches di rêka Lou Andreas-Salomé kartêkirineke bihêz li Rilkê kir. Di rêya felsefa Nietsche re, Rilkê pêveçûna civakî ya qûnaxa Romantîkê û di pey re, cîhan fehem kir. Çavdêriya surusştê danûsten û serederiyan mirovan beramber hev û suruştê nêrîna Rilkê û cîhanbîriya wî bihêz kir.

Eger em bihên û li berhemên Rilkê ji sal ên 1902 û sal ên 1910, helbest ên wê yê nû û romana wî „Destnîşankirina Malte Laurids Brigge“, em ê kartêkirina Nietsche eyan bibînin, ku Rilke berê xwe da serpêhatiyên mirovan e û bêguman, simbol bi kar anîn. Lê ew simbol jî, mîna neynika civakê bûn. Rilkehelbestvanê Elman yê di pey Heinrich Heine re, pîroz e. hinek helbest ên wî hene, mîna bihêztirîn helbest ên elmanî yên sedsala 20an de, bi taybetî ev veguhestina Rilkê ji şêweyên destpêkê bo simbolîzmê û heyînê (Gul).

– Aramî

Evîndar, guhdarî dikî, destan hildidim

Guhdarî dikî: gujgujê dike

Ew çi nîşana tenêtiyê ye, ya

xwe nabîne, ko ji pir tiştan lê tê guhdarkirin?

Evîndar guhdarî dikî, ez dergîlkan digirim

Û ew xiştepişt a ko digihişte te jî.

Guhdarî dikî, evîndar, ez dubre wê hildidim..

..lê ji bo çi tu ne li vir î.

Şûna biçûktirîn bizava min

Di bêdengiya min ya hevirmêş de diyar dimîne,

netêkçûn, kêmtirîn hêckirina min

di perdeyeke bi heycana dûriyê de, xwe digivêşe

Stêr xwe li ser kesera min

hildidin û dadixin.

Bêhnên li ser delêv, têne ser lêvên min,

û ez boxaza destên xwe dinasim

ferîşteyeke dûrbûyî.

Tenê ew a dipûnijim: te

Nabînim

2- Helbestvan

Tu xwe ji min dûr dixî, demhijmêr î.

Birîn,

derbên baskên te li min dixin.

Tenê: Çi ji devê xwe bikim?

Ji şeva xwe?

Ji roja xwe?

Evîndara min tune,

ne xanî,

ne cihekî ez lê bijîm

hemî heyokên, xwe dispêrim wan,

ewên dewlemend bibin

û min

xerc bikin.

3- Stirana Evînê

Çawa dikarim giyanê xwe rawestînim,

dako nehingive ê te?

gereke ez Çawa wî

di ser te re hildim,

hetanî heyokên din?

Ax, bi dilxweşî

divêm wî li nik tiştekî winda

di tariyê de vehewînim,

li devereke biyanî, bêdeng, ya

nema bête libakirin,

çaxê kûrahiyên te bihejin.

Belê, hertişt ê bihingive me, te û min,

me pêk ve dibe

mîna kevanlêdanekî,

bi du têlan, ko dengekî dikişîne

Em bi kîjan amûrî ve hatine girêdan?

Kîjan kemanê

em êxistin destên xwe?

Ox.. tu stirana şêrîn.

4-Tenêbûn

Tenêbûn mîna baranê ye

ji deryayê bilindtir dibe,

berbi êvarê ve;

ji deştan, dûrî ye

û ti rê pê nakevin,

bi asîman ve diçe,

yê ko ew herdem heye,

û êdî ji asîmên bi ser

bajêr de dikeve.

Baran bi jêr de tê,

berbi demjimêra nêrûmê ve,

çaxê hemî sikak

xwe li spêdê badidin.

Û çaxê bejnên tiştnedîtî,

xemgîn û hêvîşaş

ji hev xwe berdin;

û çaxê mirov

ji hev nifret bikin,

û naçar bibin,

bi hev re li ser textekî binivin:

hînga tenêtî..

bi çeman re diherrikê.

5- Saeta rastiyê

Kî niha li deverekê, li vê cîhanê bigirî

Bê sedem, di cîhanê de digirî,

bo min dike girî

kî niha li cihekî di vê şevê de bikene,

bê sedem, di şevê de bikene

bi min dikene

Kî niha biçe şûnecihekî li vê cîhanê

Bê sedem, diçe nava cîhanê,

diçe nik min

kî niha li şûnwarekî li vê cîhanê bimire

bê sedem, di vê cîhanê de dimire,

min dibîne.

6- Netebitîbûna mîzana jînê

Netebitîbûna mîzana jînê,

herdem lerzok,

mîna ko kêmcaran

giriyekî çalak tête pîvan.

Ew ên berdewam in,

barê din

li beramberî dahatû dideynin

li berahîka xeberdanê.

Li wir,

pîvana hêmin ya mirinê,

bûye cîgehê li ser herdû

xaçilankên hevxwişk

weha şûnwarekî zor.

Û li nik,

bêbikaranîn in

hemî barên bêhinferehiyê

rêzkirî

diçirisin.

7- Stirana ji deryayê

Ahînên kevnar ji deryayê

deryebayê şevê

Tu nayê nik ti kesî,

çaxê yek hişyar dibe,

weha pêdiviye bibîne, ka çawa

ew li hember te radiweste.

Ahînên kevnar ji deryayê

Ên diêşînin,

tenê mîna ko ji bo qûnaxa kevirînî be

cihekî qelebalix

çalakane, ji dûr ve derbas bibe

oh çawa paldayîyê

darhejîrê li jor, di roniya heyvê de,

pêjina te dike.

8- Şahinşah

Şahinşah şanzedeh salî ye,

şanzedehsalî û desthilat

dinere, mîna ko ji veşargehê

derbasî cem kalekî şîretkar bibe

Di hundurê salonê de

û li deverekê, dibe ko bi tenê ew pêjin

li ser çena ziravî, dirêjî, hişk

xeleka sar ji hiriyê, be

li pêşiya wî ye, fermana mirinê

demeke dirêj bêimze dimîne

û mijûl dibê: ka ew dê çawa ziyanê bide xwe

wan dizanîbûn, ew baş nas dikirin,

ko ew bi tenê

hêdî-hêdî ta bi heftêyî dijmêre

berahîka ko imza xwe li bin bixe.

STIRANA YÊ SÊWÎ

Ez ne çu mirov im û ne jî qet dibim mirov

Niha ne bûn im, ne jî biçûk ;

Lê piştre jî.

Dê û bav

Li ber xwe bikevin ên min:

êrê bêsûdeye cefaya guhdanê

ez dê bimijim

şîr, negerekê kesekî ye: niha hîn zû ye

û sibe derng e.

tenê kirasekî min heye,

wê tenik û rengavêtî bibe,

lê xwe herhayê radigire

hîn berî xud jî belkî

tenê ev pora min î hindik heye

(tim mîna xwe mabû)

ko carekê herî ciwan bû.

Niho tutişt tê de bedew nemaye.

Payîz

Belge wekî ji dûr ve diwerin,

Wek li baxên dûr, belg li asîmanan biçilmisin

Bi çavbelkirinekê diketin

Di şavan axên giran ji me kêm bûn

Ji hemî stêran berbi tenêtiyê ve

Emê hemî bikevin. Ev dest jî li wir

Ji xwe re li yên din di nav tevan de binêre

Di gel wê jî Ev ketin bitinê ye,

Nazdarek, di destan de ye, bêdawî dimîne

Evînê Bide Min

Ev çi mêrg in, ji destên te difûrin?

Hest dikî. mîna di raperîneke xwe de,

bihêztir xwe bifûrînî û bi derve ve xwe digirî

Di ser re, stêr di nav wêneyan de hene

Evînê bide min. Bo devên te nazdar bikim

Ax, pirça te dest di nav re neçûne

Binêre, ez dixwazim te bi te dorpêç bikim

Hêviyên te yên hişkbûyî pirtir bikim

Li qozîka çavên te yê qehewî

Bi stranan dilxweş bikim

Dixwazim te, bi hemî nazdariya xwe re

Berbi çihên nayên dîtin ve bibim

Derheqa nivîskar da

Neo

Qeydên dişibine hev