Ji rûpelên edebîyeta me: Ahmedê Mîrazî

Ji rûpelên edebîyeta me: Ahmedê Mîrazî
Em îro 2 serpêhatîyên nivîskarê kurd yê Ermenîstanê Ahmedê Mîrazî raberî we dikin, ku bi kurmancîyeke xweş di pirtûka xwe a bi sernavê ”Bîranînên min” da cîwar kirîye. Mixabin, ku di rûyê zeîfîya welatparêzîya wan salan û tewlebazîyên Komela nivîskarên kurd li Ermenîstanê û berpirsyarê weşanxaneya ku pirtûkên kurdî çap dikirin, destûra çapkirina tenê beşek ji berhemên wî hate dayînê, lê berhemên wî yên têra çend pirtûkan neçapkirî man û kes nizane çi bi serê wan hat.
Ahmedê Mîrazî herwiha dengbêjekî binavûdeng bû, çend stiranên wî di radyoya kurdî a Rewanê da hene.
Berhem wek ku di pirtûkê da çap bûne em raberî we dikin.
Amadekar: Têmûrê Xelîl
Korbûna Evdalê Zeynikê

Hinekî me xeberda. Paşê meta Emê got:
-Ahmed, lao, ez gilîyê Evdalê Zeynikê jî ji te ra bikim. Hûn ku mezin bûn, salixa ji cahilêd xwe ra bikin. Pêşîyêd me xêrê nebînin, me ne xwendin e, ne kitêb e, ne jî defter e, ku her qewmandinêd me jî bêne nivîsarê. -Zivirî ser min, bin lêva da kenîya:-Bextewarî serê min, katibek tune ji lawikêd eskerîyê ra kaxezekî binvîsim, ma ku terîqê binvîsin.
Kurê xwe ra bêjim, Evdalê Zeynikê dengbêj bû, qonax-qonax ewî avîte ser siyara û nexweşa, heta hatin. Bayê samê axir li Evdal jî dabû, ew ji nexweşîyê ne mir, lê ji herdu çeva nuxsan bû.

Rojekê rêncber ji deştê qulingekî qanatekî wî şikestî digrin, tînin gund. Evdal lavaya li rêncbera dike: “Ewî qulingî bidne min, ew jî mîna min birîndar e. Bidin ez qanatê wî girêdim, belkî qenc be, here bighîje hevalêd xwe, mîna min heta-hetayê bira ji hevala şûnda nemîne û ji refê xwe neqete”.

Rêncber heyfê li Evdal tînin û dibêjin: “Kerem ke, hanê ji te ra, apê Evdal”.
Evdal qulingê xwe tîne, perê wî cîyê şikestî da girê dide, di wedekî kin da qanatê quling dicebire, ew hînî Evdal dibe û bi hev ra dibine heval û hogir.

Bahar tê, belekî dikevine erdê, teyrade ji zivistana Serheda ya sar berbi welatêd germ çûyî, ku zivistana xwe li wan welata derbaz dikin, hêdî-hêdî vedigerin tên welatê Serhedê, ku dîsa li deştê-zozana, wê çêrê, gul, sosin û teher-teher çîçekêd delal, usa jî golêd avêd sar bigerin, hêlûna daynin, cûcika derxin, bi fira xin, ku payîzê wan jî bidne rex xwe û dîsa berê xwe bidne welatê germ.

Evdal hîvîya refêd qulinga bû, ji bona wê sozê dayî, ku qanatê quling qenc ke û careke din dîsa bighîne hevala. “Hemin ez şûnda mame, bira qulingê min şûnda nemîne, bighîje hevala”,- Evdal digot”.

Ew bê sebir hîvîya hatina qulinga û dengê wanî zîz bû.

Ew roja Evdal hîvîyê bû, ew roj hat. Bû qîre-qîra qulinga, hatin ser gund ra derbaz bûn, stu dirêj kiribûn, per dikutan, derbaz bûn, çûn li mêrg û çîmanêd binatara gund da danîn. Lê meriv kivş dikir, ku ji welatê dûr hatibûn, ku ser gund ra jî derbaz dibûn û dikirine qîre-qîr, te digot qey ew dibêjin: “Selama şîrin ji we ra, em dîsa hatine zozanêd we. Payîzê jî dua li oxira me bînin”.

Wê şevê Evdal raneza, ewî dixwest zû sibe safî be, ku ew qulingê xwe bibe bighîne refê wî, ku ew jî bighîje hevala. Sibê Evdal bi çend xorta va, birek jî zarêd gund va çûne çîmana, ku quling ji wan nesilikin. Quling dane destê cahilekî sivik, ku bi tele-tel quling berda nava refê qulinga. Ewî ku berda, quling çû nava qulinga. Kurê xwe ra bêjim, quling li wî qulingî hatine hev û dane ber dindika, ku quling nefirîya, berbi meriva nehata, wê ber dindika da bikuştana.

Evdal ku pê hesîya çi bes e, got: “Bînin, bînin, kivş e ewî pêşkêşî min dikin, bira ew jî ji min ra bimîne heval”.

Evdal û quling usa hînî hevdu bûn, yek bêy yekî temûl ne dikir. Şeva ku Evdal derengî biketa, quling dikire qîre-qîr, deng lê dikir, hilbet, digot: “Rabe, bistirê”. Evdal zef kilam avîtibûne ser xwe, ji wan kilama ez du heba bêjim.

Ewî digot, quling jî pê ra diqîrîye, hilbet tewîn dida Evdal.
-Ez Evdal im, ez Evdal im,
Ji bona gotinêd qomsî û nemama
Ji cegerê birîndar im,
Ezê pirs û pirsyara bikim,
Kê here Tiblîsa xudêavakirî ser hekîma,
Ji bona nuxsanîya herdu çeva, ez heval im.
-Qulingo, malxirabo, vê berbangê te ser min da çima ha qîrîne?
Malxirabo, çevêd min kor in, qanatê te şikestîne.
Were emê herin xwe bavêjine ber ocaxa Şêx Şemdîne,
Belkî xudê çevêd min sax ke, qanatê te bicebirîne.
Heyla wayê, heyla wayê,
Feleke xayîne bi Evdalê Zeynê,
Gula govenda ra nayê.
Heft salêd Evdal temam dibe, tu hekîm tu çarê li çevê wî nakin. Şevekî quling diqîre, Evdal mîna cara radibe ku bistirê, stran devê wî da ew kulekê dibîne, çevêd xwe miz dide, usa dizane ku qerepere ne têne ber çevê wî, careke dinê dinihêre, ne tenê kulek, hela stêrkêd ezman jî kulekê ra tên xuyan. Evdal zarêd xwe hişyar dike, dibêje: “Mizgînîya min ji we ra, rabine ser xwe, çevêd min vebûne”.

Berê kesek bawer nake, ewana çirê vêdixin. Evdal dibêje: “Hûn bawer nakin? Aha, kincê te vî rengî, yêd wî wî rengî ne, eger bawer nakin, têl û derzîyê ji min ra bînin, ez derzîyê ji we ra bi têl kim”.

Aha lao, kurê min, Xudê usa li wî evdî hate rehmê…

Xudê, tu li hemû evdê tengîya bêyî rehmê, usa jî li Îbkê minî xerîb bêyî rehmê.
Şîna kurda

Mêrêd kivş ku dimirin, li ser wan digirîyan û dibû şîn. Destxweda şereke sor davêtine ser cinyazê wî. (Berê şera sor davêtine ser cinyazê kuştîya, çawa ku rengê xûnê, ku merivê nenas jî ber cinyaz ra derbaz bûna, dizanîn ku ew meriv hatîye kuştin). Jina şereke reş davête ser kofîya xwe, reş girê didan. Mêra jî qilçekî şera dor kolozê xwe davêtine ser tepa koloz, ewan jî bi wî teherî hezin digirtin. Herçî jinêd nêzîkî mirî bûn, wan jî xêncî reşgirêdanê du, sê, çar kezîyêd xwe jê dikirin, ber kolozê mirî da dinikandin (ew ji bona mêra dikirin). Hinek omid-êşana jî hela milêd xwe di ebayê reş ra dikirin. (berê ebayêd reşe hezoyî hebûn, ew mêra ser kinca da li xwe dikirin).

Mêr û jin li dora cinyaz top dibûn, yê rûniştî, yê piya va, jina dor bi dor kilamêd ser mirîya digotin û temam tev digirîyan. Cara jî mêrekî kolozê mirî digirte destê xwe “dilo” digot. Kincêd mirî jî di nav destexanekî da vekirî datanîn, ser da digirîyan.

Wexta ji gunda yan oba hewarî dihatin, “kotel” (yanê êrdek) girê didan, ji mala mirî pêşîya hewarîya da diçûn. “Kotel” aha bû: hespekî bi zîn-bûsatkirî dianîn, şerêd reng qîloqaç davîtine pêsîrê, kincêd mirî yên ser da davêtine ser zîn, tiving û sîlihêd wî davêtine qaşa zîn, pê da darda dikirin. Merivekî dengbêj dizgîna hespê dikişand, “dilo” digot, li pêşîya cmaetê da diçû.

Hewarîya jî “kotel” û bêraqêd xwe dianîn. Ewana jî “dilo” distiran û dihatin. Çaxê ku dighîştine hev, du cara herdu destêd xwe nerm li serê xwe dixistin, pê ra digotin: “Birao… birao…” û tevhev dibûn, berbi mala mirî diçûn. Dîsa bi wî qeydeyî hinekî digirîyan, paşê cixarêd titûnê, ku mexsûs ji bona hewarîya hazirkirî bûn, li wan belav dikirin.

Hewarî ku dihatin, gerek nan bixwerana, paşê vegerîyana malêd xwe. Ji bona wê yekê jî cînar hazir dibûn, meriv tar-tarî dikirin, dibirine malêd xwe, pez şerjê dikirin, hewarî verê dikirin. Destek hewarîyêd reze bihatana, ew deste cînarêd mayîn dibirin.

Paşî nanxwerinê hewarî vedigerîyan dihatine mala mirî, serxweşî didane xweyê mirî, xatirê xwe dixwestin û diçûn.

Bêraqgirêdan (algirêdan) vî teherî bû: gulbengîke ermûşê sor, du qilçêd wê serê rimê va girê didan, yekî dida ser milê xwe, “dilo” digot heta dermala mirî li der malê, erdê da dinikand. Vê axirîyê jî dezmal bi lûlêd tivinga va girê didan. Niha jî serê şiveke desta va girê didin. Ew bêraq “kotel” nîşanêd şerkarîyê û mêrxasîyê bûn. Lema jî ji hemû kesî ra “kotel” ne dihatine girêdanê.

Bona cmaet temam heznî nemîne, wexta hewarî êdî wê vegerîyana, qilçêd şerê hewarîya ji ser tepêd kolozê wan didane alîkî, şerêd jina jî ji ser kofîya hildidan. Lê kulfetêd ku qewmêd mirî bûn, ewana reş venedikirin, heta xêrdayînê. Hatina hewarîya ku xilaz dibû, heftêk, deh roja dikişand, devxana2 mirî didan, paşê cînara gazî qewmêd mirîya dikirin, dibirine mala xwe, ser rûyê wan kur dikirin. Usa jî jina kuçik dadidan, ser û kincêd merivê mala mirî dişûştin. Di xêra mezin da jî (heyşt, deh meha dikişand) reşêd kulfetêd malê û zeya hildidan.
Şayîk di gund da hebûya, xweyê şayê diçû serxweşîya merivê mirî, îzin ji wî dixwest, ku şaya xwe derbaz ke. Paşî hingê hezin bi temamî radibû.

Wê salê jî me li mektebê xwend. Baharê em belav bûn, çûne mal. Lê ewê salê ji bahar da melûlî destpê kir. Zabitêd Romê dihatin meriv dinivîsandin, hesp dinivîsandin, hesabêd mayîn digirtin. Wextê hilgirê jî hatine zozana hesp li çapê xistin.
2 Gelek cîya jî ji vê yekê ra dibêjin: ”Devê mirî ji erdê derxin”.

Derheqa nivîskar da

Têmûrê Xelîl

Berpirsyarê malpera me, sêkrêtarê Komeleya Nivîskarên Kurd li Swed, endamê Yekîtîya Rojnamevanên bajarê Moskvayê, nivîskar û rojnamevan. Fakulta fîzîk-matêmatîkê a zanîngeheke Ermenîstanê temam kirîye.

Qeydên dişibine hev