MEM Û ZÎN

MEM Û ZÎN

Em weşandina berhemên ji nimûneyên zargotina me berdewam dikin. Berhema şêstûçaran me ji pirtûka “Folklora kurmancîyê”, ku sala 1957an bi kurmancîya kîrîlî ya kurdên Sovyet va hatîye çapkirin, hildaye û me ew transkrîpeyî ser herfên kurdîya latînî ya îroyîn kirîye. Vê carê emê berhemeke êpîkîyê ya bi sernavê “Mem û Zîn” raberî we bikin.
Berevkar û amadekarê vê pirtûkê Hecîyê Cindî ye.

Berhem çawa di pirtûkê da çap bûne, em wisa raberî we dikin.

Tîpguhêzîya kurdîya ji tîpên kirîlî ser tîpên kurdîya latînî Mîdîya Têmûr û Dîdara Têmûr kirine.

Amadekar: Têmûrê Xelîl

Ji nimûneyên zargotina me – 64

Koçik-serak bi navê Ardawidê hebû, li kêleka şeherê Muxurzemînê. Li ber wê koçik-serayê qîzikek dima. Ew heft sal bû, wekî qîzik wêderê dima. Rojekê ewê dît, wê sê siyar ser behrêra tên, hespêd wane bozin. Ew siyar berbi wê dihatin. Qîzik gelekî şaş û heyrî ma, got: “Gelo kê dîye hesp li ser behrê bên û lingê wana avêda neçin”. Siyar hatin ber koçik-serayê peya bûn. Wana got:
-Qîza qenc, em hatine pey te. Gerekê tu mera kar bî, emê te bivin bigerînin.
Qîzikê pirs kir: -Çira hûn kîne?
Gotin: -Em delîlê bext û mirazanin.
Qîzikê got: De wekî usane, siyarbin birano, ezê tevî we bêm.
Siyar siyar bûn. Yekî ji wana qîzik avîte terkuya xwe û li ser behrê ketin. Wextê çûne nîvê behrê, qîz zef tî bû û av xwest. Ewî siyarî milê qîzikê girt, nimizî avê kir, go:
-Xûşkê, de avê vexwe.
Qîzê sê cara kulma xwe avêda kir û vexwar. Wextê av vexwerinê, kefa behrê jî kete nav dilê wê. Hema bi wê kefa avê jî qîz hemle derket. Pey av vexwarinê wan siyara qîz dîsa vegerandin anîn ber wê koçikê û çûn.
Ji wê şûnda qîz xwe hesîya, wekî hemleye: “Ê, go, yarebî, ev çi yek bû li serê min hat. Ez qîza bikir, ber vê zîyaretê, dinya-alem ji vir diçe, gelo wê çi bêjine min? Yeke çawa li serê min hat? Welle, ezê xwe bavêjim behrê, bira ji ezabê dinê kuta bim”. Lê ruhê şîrin ne hişt. Sekinî heta neh meh, neh sehet û neh deqîqe temam bûn. Ew qîz bi devra welidî, kurek anî. Kur mîna şemalekê teyîs da li nav dest û pîyê qîzikêda, çawa şemaleke zer. Ew mîna siteyrkeke geş bû, wekî ji ezmana birije. Memik tunebû, wekî xwera bimije, qîzê dikir wî kurî bikuje, lê dil ne dikir, dixwest wekî navê wê li dinê xirab nebe, tiştek li ber çevê wê nedihat. Ewê qîzê gelekî da hişê xwe, çika çawa bike. Evê vê carê kurkê mehbûb danî nava çend qerpala, temiz pêça û bir li devê behrê danî. De cimaet wî gilî timê divê:

Memê tifiqîye ji damnê dê
Kes nizane wê bibe maşoqê kê.

Şeherê reş-tarî Muxurzemîne
Tu kes ji benî-adem ewî navîne
Al paşa di nava wîda dimîne.

Rokê ji eşq û mecalê
Al paşa çû li devê behrê
Bihîst dengê wê tifalê.

-Hey, go, yarebîo, beytilfar
Ez li tayatê bûme kal
Îro te da min ev tifal.

Ewî kurik bi desta hilanî
Bi eşq û lez ber bi mal anî
-Hanê, go, evda Xwedê, dayîna remanî.

Dinyayêda heye hed û sed
Ew kur Al paşara bû ewled
Idî mezin bû çawa beled.

Çi dinyake kaf-kûne
Çend bende navda rabûne
Yek Memêye, yek Zîne
Yek Ferate, yek Şîrîne,
Yek Leylêye, yek Mecrûme.

Dinyaêda ewana rabûn
Bext û mirazê xwe şanebûn
Qomsî û nemam gelek hebûn.

Niha em bên ser qisa Zînê.
Zînê bi xwe dima şeherê Cizîra Bota. Ew qîza Mîr Seydîn bû, birazîya Mîr Sêvdîn bû. Bedew bû, weke rojê perlemîş dibû, mîna horîke bikur li bihiştê bû. Çil carî li ber destê wê bû. Bi xwe bûka Qeretajdîn, dergîstîya Çekan bû. Ew rojekê pêşîya carîyê ket û hate nav baxê Torkirî, xwera seyrange kir. Gelekî xwera gerîya, seyrange kir, paşê destûra carîya da, go:
-Hûn herin malêd xwe, ez jî wê xwera herim cîyê hêsabûnê, qasekê razêm.
Carî çûn.
Zînê jî çû razê. Ser cîyê razana wêra darek hebû. Sê kevotk hatin ser darê danîn. Kevotk bi xwe horî bûn: dudu qîz bûn, yek jî diya wana bû. Wextê qîz çev Zînê ketin, hiş-aqilê wana ji sêrî çûn. Gotine diya xwe, go:
-Gelo dinyayêda meriv mîna Zînê bedew hene?
Dê got: -Lawo, Memê Ala dimîne li şeherê Muxurzemînê, qet Zînê bi bedewîyê nabe nîvê Memê.
Kevotka gilîyê xwe kirin yek, wekî Zînê bivin bigihîne Memê û dîsa bînin. Ewana destpê kirin dua li Xwedê kirin, wekî postekî kevotka Zînêra bînin, go:

-Yarebî, bikî ferware
Postekî kevotka bînî xare
Em bi xwe sisêne-
Zînê ser me bikî çare.

Xwedêda bû ferware
Postek jorda hate xare
Sê horî bûne çare.

Memê di birca sipîda
Ketîye xewa şîrinda
Kes newêre here nav cîda.

Şev çûye nîveka şevê
Memê Ala ketîye xewê
Ew çi zane Zînê wê bê.

Ew herçar horîngê delal
Sehetekê diçin riya yek sal
Teze wê biqewime hewal.

Her çar kevotk serê darê firîne
Wê xwe dane govekêd ezmîne
Ser pencera Memê Ala danîne.

Ewana postê Zînê situ datînin
Fend û şemala ber serê Memê vêdisînin
Zînê dikine orta Memê û radizînin.

Memê serê xwe ji xewa şîrin hiltîne
Husulcemalekê paşla xweda dibîne
Husulcemal nîne, horîke
Ji horîya ew reng perîke.

Memê go:

-Ez wîkim, yekê îlahîne
Wekî horîbe ji eslê ezmîne
Devê bavê kesekî neketîye nav cî û belgîyê min bivîne.

Zînê go:

-Tu jî aqilê xwe bicivîne
Navê min têlî xatûn Zîne
Kes nikare nav cî û belgîyê min bivîne.

Memê go:

-Ez wîkim, yekê cebare
Ezê bêjim, tu bîne yeqîn û bawere
Bêje, ka şeherê bavê teda heye çend minare?

Zînê go:

-Ez wîkim, ellah û ekbere
Xatire û seransere
Nav şeherê bavê minda hene şêst û şeş minare.

Memê go:

-Ez wîkim, ellah û ekbere
Nav şeherê bavê minda hene
Sêsid û şeş minare.

Nav şev-tarîyê malê
Ewana ketine mecalê
Bi rewaqê ser sitarê.

Memê û Zînê pevketin û çûne ser koçik û rewaqê Memê. Wextê ser bajêrda mêze kirin, dîtin ku hesabê tav û teyrê çolê û siteyrkêd ezmana hene, hesabê minara tune.
Ewana ji ser koçikê hatine jêrê, Zînê go:
-Memê, tu zanî, yêd ku ez anîme, wê min bivin jî, were em morê xwe li hev biguhêrin. Lê berêda mêr pey jina diçin, jin pey mêra naçin.
Ewana wêderê morê (gustîlkê) xwe pev guhêrîn.
Kevotka Memê dane razandinê, postê Zînê li situ danîn û tev xwe hildan, birine wêderê, ji kêderê anîbûn.
Em bêne ser Memê. Memê wextekê nîşev rabû, xwe fikirî, go: “Canim, eva xewn bû, ne xewn bû? Lê wekî rast bû, lê kanê?”. Memê di halê xweda got û biland, mîna merivekî heft sala nexweş, got û biland. Usa di halê xweda ma, heta sibe ron bû. Ro hate taştîya mîranî.
Al paşa go: -Kuro, ca herin binhêrin ka çira Memê îro derengî ket? Nehat qawa dîwanê negerand.
Du merî çûn sêtîya Memê kirin. Dîtin Memê wê bêkêfe. Çûn gotine Al paşa, go:
-Welle Memê bêkêfe.
Al paşa bi cimaeta xweva rabûn çûne ser Memê. Kêf û halê wî pirsîn. Memê go:
-Welle ez îro zef nexweşim. Cimaet dîsa temam çûne dîwanê. Lê aqilbendê Al paşa hebûn. Ewana li hev şêwirîn û gotine Al paşa, go:
-Memê me nexweşe, ya Memê huba dilane, yan jî dixweze bizewice, şerm dike, ji tera nabêje.
Bi şêwra wana Al paşa elametî da şeherê Muxurzemînê, go:
Herça bû jinêd di mêr, qîzêd azep, mêr û xort, sibê temam werine baxê minî Torkirî bilîzin, kêfkin bi govend û qeyde, wekî Memê min dest bavêje kîjan jinê, yanê qîzê, ezê wîra bixwezim.
De herça çêlekeke wî jî hebû, ew çêlek jî firotin, qîza xwera dane kinc, lê kirin, her kesî ji xwera got:
-Belkî nişkêva Memê qîza min bixweze.
Sivetirê dinya-alem tijî nav bax bû: qîz, bûk, jin, mêr, kur, zar.
Al paşa du merî şandine pey Memê, go:
-Kuro, herin bêjine Memê, bira bê nava bêx, xwera eşq û kêfê.
Merî çûne pey Memê, gotinê, go:
-Memê, rabe em herine nav bêx, bira bîna te derê.
Memê rabû. Av anîn, ser çevê xwe şûştin. Pêjgîr anî, wekî dest û çevê xwe temizke, nişkêva mora Zînê dît. Wexta mor dît, teze zanibû, wekî Zînê hatîye. Ew cîda xeriqî û ket. Virda-wêda av serda kirin, destê xwe dane ser dilê wî, ew ser xweda hat û rabû çû nav bêx. Çû ser hewzê şadirwanê rûnişt. Lezekê şûnda qapûtê xwe avîte ser serê xwe û cîda kerr bû. Gelekî sekinî. Qîzêd kubar û eyana hatin tijî dora Memê bûn, gotin, go:
-Hemîn Memê wê ji me yekê bistîne, xwe qîzêd kurmancaye xam nastîne.
Ewana bi sirê kilam avîtine ser Memê. Lê yeke herdu çevada kor bû, bi xwe jî sazbend bû, ewê jî çawa aşiq digo:
-Wekî Memê kê nestîne, hemîn wê min bistîne. Ew jî hate dora Memê, bû bela nisûfetîyê.

Qîza qazî go:

-Herê Memê serbazî
Te çira xwe daye bin kurk-livasî
Xwe nagirî qîza qazî bixwezî.

Qîza lele go:

-Herê Memê devdîne
Te çi xwe daye bin kurkê hêşîne
Rabe qîza lele xwera bivîne.

Qîza wezîr go:

-Herê Memê serbeste
Te xwe daye bin kurkê hêşîn bi qeste
Dilê te qîza wezîr dixweste.

Ya kor go:

-Herê Memê minî bazî
Tu zûda bûyî maşoqê min vî sazî
Nikarî yeke mîna min xwera bixwezî.

Memê dîna xwe dayê, ku heyanî ya kor jî hatîye kilama davêje ser. Ewî serê xwe rakir û got, go:

-Hûn qîzêd kubar û eyanêd bavê mino
Hemû li cem min dewsa dayîk û xweyîngano
Xêncî ya Memê tenê pê zano.

Wextê Memê ev xeber digotî
Dil û ceger li qîza û bûka disotî
Qîz û bûk ji baxê Torkirî çûn cot bi cotî.

Memê rabû ji bêx derket û çû. Çû alîyê xezna bavê xwe, xurcek tijî zêrê findiqî kir û çû nav sûkê. Çû cem zînker, go:
-Ez çi bidime te, wekî tu zînekî usa minra çêkî, hê tu benî adem lê siyar nebûbin, temamê wî lal, dur û kevirê qîmetî têda quremîşkî.
Zînker sed zêr xwest. Memê dused zêr danê û çil rojî wede kivş kir. Paşê çû ser terzî, bi qîmetê sêsed zêrê findiqî kinc dane ser û vegerîya nav borêd bavê xwe.
Çil borê bavê wî hebûn: temam yêd mêrxasîyê bûn. Memê destê xwe da ser pişta kîjanî, bora pişta xwe bin destê wîda danî. Memê aqilê wî tu bora nebirî, hat ku derê, dîna xwe dayê borê avê kişandinê bi xwe ber bi wî tê. Memê destê xwe da ser pişta wî, ewî pişta xwe çar tilîka bin destê Memêda bilind kir. Memê gazî seyîsê hespa kir û gotê:
-Kuro, bavê min mehê çi dide te?
-Ê, go, mîrê min, meha min deh zêre.
Memê go: -Ezê mehê panzde zêra bidime te. Tu evî borî bive dewsa yê mezinî jorê girêde, nava çil şevada usa bikî, avê saxrîyakî, bijîyara bavêje; li bijîyakî – saxrîyara bavêje.
Seyîsê go: -Mîrê min, wekî qe tiştekî jî nedî, dîsa ez borcdarim xweykim, çimkî ez seyîsê bavê teme.
Cab dane Al paşa, go:
-Weleh Memê karê xwe dike, wê here.
Al paşa rabû çû alîyê extexanê, bi her çar linga borê Memê qeyda pola lêda. Paşê çû dergê bajêr dada, kilît anî, danî bin doşeka xwe:
-De, go, idî wê kuda here?
Sekinî. Çil şevê Memê temam bûn. Memê ser zîn û kincada çû û dît – çawa lazime, usa hazir kirine. Ewî zîn û kincê xwe hildan û anî mala xwe. Paşê berbi Bor çû. Dîna xwe dayê çawa lazime, usa Bor çê bûye. Memê Bor derxiste derva, anî zîn-bûsat kir, lê siyar bû, lê nizanibû, wekî Borî di çar lingada jî qeydkirîye.

Memê Bor derxiste dere
Lê kir zînê Al bavî ceware
Ling li rikêfê, go: -Ya Xwedê, pêxembere
Borî bimbarek bû, ser sûrêra firqas kir yeksere.

Cab dane Al paşa, go:
-Welle, Memê çû.
-Ê, go, kuro Borî qeydkirî, dergeyî dadayî, ew çawa çû?
Al paşa bi cimaeta xweva rabû pey Memê ket. Dîna xwe danê Memê wê ketîye rê û dajo. Al paşa go bi kilamî:

-Memê lawo, were meke bêîtbarî
Şeherê Muxurzemînê nehêle hîvîya min kalî
Ezê ji tera bînim pêncsed xatûnêd bi carî.

Memê go:

-Bavo çi bikim vê malê, vê dewletê
Idî tera rûnanîm ser goşê sohbetê,
Venaxum fîncana qawê ya şerbetê
Ya min û weva çû heta roja qîyametê.

Ew dayka Memê delale
Ser sûretê sorda hêsira vedimale.
Go: -Memê lawo, meçe şîrê xwe li te bikim helale!

Çawa kirn û nekirin, Memê venegerîya. Bor bi qeydêva usa diçe, çawa teyrê bazî. Lê çend giregirêd Al paşa jî siyar bûn û dane pey Memê, go:
-Welle, emê tevî Memê herin, xwe xûna me ji ya wî ne sortire.
Al paşa bi cimaeta xweva rûniştin, para li Memê temaşe kirin.

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev