Heta rêfêrêndûma

bona Serxwebûna Kurdistanê

maye:

Navbenda êzdîyan ya kûltûrî û civakî li Dihokê. Laliş û Şêxan – 2

Navbenda êzdîyan ya kûltûrî û civakî li Dihokê. Laliş û Şêxan – 2

Li komarên Sovyeta berê ne tenê bi kurdî, lê bi zimanên din jî gelek berhem ser kurdan û Kurdistanê derketine. Yek ji wan ya doktor, Yûra Dasinî ya bi sernavê ”Rêwîtîya ji Moskvayê ber bi Kurdistanê” ye, ku Têmûrê Xelîl wergerandîye kurdî.

Em beşeke wê berhemê ya bi sernivîsara ”Navbenda êzdîyan ya kûltûrî û civakî. Laliş. Şêxan” raberî we dikin. Xudanê pirtûkê weke ku çûye nav pêşîyên xwe û behsa warên kal û bavan dike. Texmîn bikin, ku Yûrayê Dasinî ji eşîreta Dasinî ye û navê bajarê Duhokê jî berê ”Dihoka Dasinîyan” bû. Fermo, beşa wê a duduyan bixwînin. 

Yûrayê Dasinî

Ber dergehê navbendê kesên bi cil û bergên taybet va pêşwazîya me kirin û em birine odeyeke mezin. Li wir serok û endamên serwêrtîyê li benda me bûn. Piştî hevnaskirinê û silavan me ji wan ra derheqa armanca seredana xwe da got. Pêşî me behsa êzdîyên Sovyeta berê û halê wan yên ruhanî kir. Gelek pirs dane me. Ji min derheqa meriv û bûyerên wisa da dipirsîn, ku derheqa wan da min bi xwe jî ne bihîstibû. Ez rast bêjim, hayadarbûna wana ez metel hîştim, wana derheqa rewşa kurdên Hevalbendîya Dewletên Serbixwe gelek tişt zanibû.

Serek Şêx Şemo behsa kar û emelên navbendê, derheqa armanc û pirsdanînên wê, derheqa weşan û malperên wê, derheqa jîyana êzdîyên Îraqê kir. Ewî bi taybetî piştgirîya serokkomar û serekwezîrê Kurdistanê di karê parastin û pêşdabirina dînê kurdan yê kevinare da destnîşan kir. Naveroka sohbeta me bi kurtî ha bû. Hilbet, berê gelek êzdî bi destî zorê dihatine asîmîlekirinê, ewana ne tenê mecbûr dibûn dînê xwe eşkere nekin, lê herwiha nikaribûn bi awayekî azad eyd û erefatên xwe derbaz bikin, ji ber wê jî di encamê da gelekan tradîsyonên xwe ji bîr dikirin, lê dîsa jî wana dest ji dînê xwe yê kevinare ne kişandin. Îro hukumeta kurdan li Erbîlê ne tenê ji wan ra nabe asteng, lê herwiha piştgirî dike û alîkarîyeke mezin dide bona daxuliqandin û pêşdabirina wî dînê kurdan yê kevinare: proêktên sosîalî-kûltûrî fînanse dike, alîkarîya bona xizmetkarîyên Ziyareta Lalişê û derbazkirina heyteholên dînî dike. Hatîye plankirinê dibistana ruhanî ya taybet saz bikin û li wir dersên bingehên êzdîtîyê bidin, herwiha her roj bernameyên ruhanîyê yên êzdîyan bi destî kanalên têlêvîzyonên Kurdistanê bidin.

Bona wê yekê, ku nehêlin ew dînê kevinare bixeyîre, karên bona bi ruhanî perwerdekirina êzdîyan pêş dikeve – gelek nivîsên derheqa êzdîyan yên bi zimanê kurdî derdikevin, li kanalên têlêvîzyonê yên kurdan da gelek caran bernameyên derheqa êzdîyan da têne amadekirin, di nûçeyan da herdem eyd-erefat û cejinên êzdîyan nîşan didin. Ji bo nimûne, dibêjin, ku li Îraqê pirtûk têne çapkirin bona fêrî dînê êzdîtîyê bibin û di wan da behsa erf-edet, dua-dirozgeyên dînî yên êzdîyan dikin. Mixabin, piranîya wan pirtûkan bi herfên erebî ne. Lema jî edebîyeta wisa kêrî piranîya civaka êzdîyan nayê, ku li tevaya cihanê belav bûye.

Di şertên îroyîn da, dema dîn di nav hiş û mejûyê merivayê da her diçe cîyekî taybet digire, lazime pirtûkên dînî yên zêde dagirtî çap bibin, ji ber ku li cihanê hinek caran dijî dînê êzdîyan malûmatîyên şaş û ne rast têne çapkirinê. Lema jî di van demên dawî da zanyar dest pê kirine bi ciddî li ser hînbûna dînê êzdîyan sekinîne û hinek ji wana ne kurd in. Li Lalişê ji me ra gotin, ku gelek êzdî û nûnerên dînên din ji welatên cihanê yên cuda-cuda têne Navbenda êzdîyan li Dihokê û Lalişa Nûranî û dixwezin zêde derheqa dîrok, êtnografîya, bingehên dînê êzdîyan da bihesin. Çend rojan berî hatina me du îspanî hatibûne Lalişê û wek ji me ra gotin, çend rojan piştî çûyîna me komeke emirkanan hatibû wira.

Di demên me da lazimayîyeke taybet heye bona civaka me fêrî ulmê dînê êzdîyan be. Gelek êzdîyên, ku li tevaya cihanê belav bûne, bingehên ulmê dînê xwe an ji bîr kirine, an jî ji bîr dikin. Niha, gava ji bo êzdîyên ku li Kurdistana Başûr ser hev dijîn şertên baş hatine sazkirinê, lazim e, ku ew erf-edetên pêşîyên xwe biparêzin û bi alîkarîya temamîya merivaya pêşketî nehêlin ew dînê cihanê yê kevinare bitemire. Tiştekî şabûnê ye, ku hukumeta Kurdistana Îraqê bi dînên mayîn ra tevayî, piştgirîya dînê êzdîyan jî dike. Ewê bi awayekî fermî dînê êzdîyan bi nav kir wek dînê kurdan yê kevinare û guhdarîyeke mezin dide ser ulmê dînê êzdîyan û kûltûra wan û êzdîtîyê bi nav dike wek heykelê demên buhurî yê kurdan. Wek min fêm kir, hukumeta kurdan her tişt dike bona êzdîtî bi ruhanî daxuliqe û pêş bikeve. Kurdên misilman jî ji berê zêdetir bi dilovanî berê xwe didine êzdîyan, xuya ye derc kirine, ku êzdî beşeke civaka wan e, lê êzdîtî – yek ji dînên cihanê yê kevinare ye, beşeke kûltûra wan xwedî tradîsyonên taybet e, ew bi tu awahî ne dijî misilmantîyê ye, hesab dibe hebûna kûltûra cihanê û wek hemû dînên din xwedî mafê heyînê ye.

Wisa xuya ye, ku dema daxuliqandina kurdan ya nû hatîye. Ji vir şûnda dînê êzdîyan li welatê azad dikeve ser riya nû. Di nav kûltûra kurdan ya kevinare da, ku niha bi temamîya cihanê ra eyan e, mîrateke demên buhurî ya dewlemend heye, ew dikare tesîreke mezin li ser kûltûra Kurdistana niha û dibe paşeroja wê ya geş jî bike. Hêvî peyda bûye, ku ew mîrat wê her bijî, heta meriv dikare behsa Rênêsansa êzdîyan ya sedsala 21ê jî bike.

Piştî civînê pirtûk, rojname, sê kovarên bi navê ”Laliş” yên derheqa êzdîyan da yên bi zimanê kurdî dane me, ku ji alîyê navbendê da, bi alîkarîya serekwezîrê Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî têne çapkirinê (mixabin bi sebebên, ku li jorê destnîşan kiribû, min nikaribû ew nivîs bixwendana), herwiha ber me pêşnîyar kirin me bibine Ziyareta êzdîyan – Lalişê.

Laliş ji bo êzdîyan wek Vatîkan e ji bo xaçparêzan an jî Mekka ye ji bo misilmanan, hela zêde jî, ji ber ku ew ziyareta êzdîyan ya tek-tenê ye li cihanê û ber dilê her êzdîyekî cihanê ezîz e. Êzdî bawer dikin, ku Ziyareta wan li ezmanan hatîye sazkirin û li ser erdê hatîye çêkirin, li wî cîyî, ku ew niha lê ye. Bi gotina gotîyan ”Buhuşta bîblîyê” ya bi nav û deng jî li wir e. Li vira ax, av, her kevirek, her darek, tûmek û heta hewa jî ziyaretî ne.

Laliş – Ziyaret e û warê ebabetîyên hemû êzdîyên cihanê ye. Ez rind zanim, ku her êzdîyek xeyal dike qe na carekê here wira. Wek em zanin, qedera êzdîyan wisa bedbext bûye, ku îro ew li her çar perçên dinyayê bela bûne, lema jî ziyaretkirina Lalişê bal êzdîyan hesab dibe bextewarîya here mezin, lê ji bo gelekan jî ew jîyan bi xwe ye. Heta hilweşandina desthilata Seddam firsendeke wisa hema bêje tunebû. Piştî hilweşandinê, heta van demên dawî jî di rûyê şêr û emelên têrorîstîyê da, ku fanatîkên misilmanan pêk dianîn, xeter hebû – di wan salan da di encamê emelên têrorîstîyê yên pirjimar da, ku li navçeyên êzdîyan yên Îraqê hatine pêkanîn, bi hezaran kesên am û tam û bê sûc hatine kuştin. Baş e, ku îro firsenda wisa heye.

Rojtira dinê, gorî pevketinê, berbangê erebeyek şandine dû me. Ajovanê erebeyê xortekî bi cilên leşkerî bû. Ewî got, ku ji vê demê şûnda ewê li her deran rêberîya me bike, sipartibûne wî me bibe navçeyên êzdîyan û dû ra me bîne Dihokê. Navê wî Emer bû. Dêmê wî qenc bû, çavên wî melûl û bê tirs bûn. Ji beşera wî ya xweş meriv dijwar dikare texmîn bike, ku di van salên dawî da çi hatîye serê wî. Paşê, di rê da ewî ji me ra got, ku di salên 90î da bi destî zorê wî birine leşkerîya ordîya Seddam. Ew leşkerê ordîya Îraqê bû, lê ereban herdem zor li wî dikirin, bona ew kurd e û ew gelek caran ketîye nav rewşeke giran. Ji destpêka şerê dijî desthilata dîlktatorîyê derbazî nava ordîya kurdan bû û tevî hemû şerên dijî Seddam bûye. Ewî gelek zehmetî dîtîye. Ewî bi beşereke xweş behsa malbeta xwe, zaran kir. Dihate xuyakirin, ku ew malxwêyekî bê qusûr e, merivekî baş e û mînanî gelek kesên ji Rohilatê, ji şer û cengan bêzar bûye û her tenê jîyaneke aş dixweze.

Lalişa Nûranî di nav çiyan da ne, 53 kîlomêtran ji bajarê Dihokê dûrtir e. Meriv bi du riyan dikare ji Dihokê here Lalişê. Rêvebirê me em bi gundên êzdîyan ra bir, û firsend kete me bi nêzîk va jîyan û deba êzdîyan ra nasdar bin. Gava em ji gundekî ra derbaz bûn, ewî mala xwe nîşanî me kir û dest pê kir bi dil û can em teglîfî mala xwe kir. Ji bo ku armanceke me ya dinê hebû, me sipasîya xwe jê ra got. Gorî plankirina navbendê em pêşî çûne hêwirgeha serekê pîrên êzdîyan – Pîr Xelîl. Li wir komeke xort û keçan û birêz Pîr Xelîl li benda me bûn. Pîr bi mêvanperîyeke taybet pêşwazîya me kir. Min digot qey ewê bi cilên sipî be, lê Pîr Xelîl bi cil û bergên kurdî, bi şal û şapikan yê di rengê gewr da bû û şe`ra sor-sipî dabû serê xwe, ku ”barzanîyan” dida serê xwe; ew merivekî milahîm, berbihêr, aqilmend û dilovan bû.

Piştî silav-kilaveke kurt û pevguhastina fikiran, min got, ku em dixwezin demekê zûtir Lalişê bibînin û bi sipartina birêz Pîr Xelîl em sê kes ketine erebeyê û me berê xwe da Lalişa Nûranî. Riya ber bi Lalişê di nav çiyan ra derbaz dibû. Ne di bîra min da ne, ka kîjan kesê aqilmend gotîye: ”Ji çiyan baştir her tenê dikarin çiya bin”. Ez di wê yekê da hatime bawerkirin. Em çiqasî di nav çiyan da kûr dibûn, ewqasî rastî gelîyan dihatin. Ji dûr va, di nav çiyan û daristanan da Lalişa Nûranî xuya dibû, ku min berê di fotoyan û wêneyan da dîtibû. Gava min Laliş dît, min dikir ez bifirîyama. Min ewqas pir ew bedewîya Ziyaretê di wêneyan da dîtibû, ku min demekê texmîn kir, ku ez berê hatime vira. Eva warekî tebîyetê yê destpêneketî ye. Ez wisa difikirim, ku li vira her tişt wisan e, wek ku berî hezar salan bû, tu dibêjî qey dem li vir tevizîye. Dibêjin heta dîktator Seddam Huseyn jî bi dilovanî li êzdîyan û Lalişa wan mêze dikir, lê di dema şêr û agirbarandinê da bombe li Ziyaretê ne diketin.

Ziyareta êzdîyan komplêkseke arkîtêktûrîyê ye bi çend avahîyên çargoşe va, di orta her avahîyekî da sitûneke bi perrên tûj va ji banê xênî bilind dibe, li ser ban dibe kumbeyt û xemileke baş dide Ziyaretê; wek ku rêvebirên me ji me ra gotin, hêlên kumbeytê yên tûj sîmvola pencên Royê ne. Her kumbeytek xwedî dîrokekê ye. Serê kumbeytê topeke ji sifir heye, ku nîşana topa dinyayê ye, lê hêlên tûj yên li çarmedorên wan heyî sîmvola wê yekê ne, ku li rûbarê cihanê hemû di bin hukumê Xwedê da nin.

Ebabetî û toreyên dînê êzdîyan bi ciddî têne derbazkirin û di nava bi hezaran salan da hema bêje nehatine guhartin. Ebabetî pêxas têne derbazkirin, bona zirar negihîje wî warê buhurtî û gelek heyteholên dînî têne derbazkirin. Dîndar di çavkanîya buhuştî ya bi navê Kanîya Sipî û ava ziyaretî – Zimzimê ra derbaz dibin, li wira ava buhuştî li xwe war dikin, paşê ser pira Seratê ra derbaz dibin, dawî têne bal mezelê Şêx Adî. Li vira her kes berê xwe dide Xwedê û Şêx Adî û hîvî ji wan dike ji bo gunehên wan efû bikin û daxwazên wan bi cî bînin. Piştî van heyteholên dînî ji feqîran ”berate” (tiberk) dikirin, ku xilorîkên gilover in û di rengê sipî da nin, ew ji xwelîya kaxçînê ya ji axa buhurtî tê çêkirin, ji bela-xetayan diparêze û bextewarîyê tîne.

Berî em bikevine xanîyê ziyaretê, ji me hîvî kirin em solên xwe bêxin û bi daxwaza xwe an di erebeyê da bihêlin, an jî bikine nava torbeyekê û bigirine destê xwe. Me biryar kir solan di erebeyê da bihêlin. Ez pêxas çûm, hey disekinîm, min bala xwe dida her deran, ku bi qedera reş va perwedekirî bû, lê tebîyeta li dor Lalişê bê hesab ciwan û bînxweş bû. Her tiştê li der û dora min ez zendegirtî dihîştim, ne axir ew cîyekî wisa bû, ku pêşîyên me ji me ra behs dikirin û xeyal dikirin rojek ji rojan bibînin. Me bihîstibû, ku Laliş heye, lê me nizanibû ew çawan e. Dinya sayî bû, ewrên şîn bi awayekî giran berê xwe didane tepeyên çiyan. Hewa germ bû û wisa aş bû, ku ji dûr va dengê xuşîna avê dihat.

Pêşî em anîne Kanîya Sipî – ber xanîyekî kevirî, ku derîyekî darîn yê zexm li ber bû. Di hundurê xênî da hewzeke gilover heye, ku bi ava çavkanîyan ya zelal va bi lêvan ra dagirtî bû. Me gorî bawermendîya dîn ser çavên xwe şûşt û em pêşda çûn. Em ji hevrazekê ra derbaz bûn, bi riya kevirî ra çûn, ketine meydana, ku eyd-erefatên ruhanî lê derbaz dikin. Meydan çarniçik bû û bi kevirê tebîyetî yê ne xeratkirî bû. Ser milê çepê yê meydanê cîyekî nîvsergirtî hebû, ku li wir di dema cejinên dînî da textên bona kirîn-firotanê datanîn; li wir edebîyeta dînî, sûvênîr û eşîyayên din yên bi sîmvolîka bawermendîyên êzdîyan difirotin. Ser milê rastê hewzeke sergirtî bû, ku avên Zimzimê û Kanîya Sipî diketine navê. Li orta meydanê, pêşberî dergehê ziyaretê yê navbendî erdekî şovkirî yê ne mezin hebû. Gorî bawermendîyê, piştî mirinê ruhê her êzdîyekî pêşî dikeve Lalişê û li wir pêşberî derên sereke yên ziyaretê mehkemeya ruh dikin, paşê ew dikeve buhuştê an jî dojehê.

Ber derê ziyaretê çavê min li nivîsareke ser kevirekî ket, ku xemil dida wî derîyî; ez demekê sekinîm, min hewil da fêm bikim ka ew çi sîmvolîkayên ecêb in û min dixwest bizanibûya ew kengê xuliqîne û ji bo çi ne. Ser milê rastê yê derîyê ketinê marek bi dirêjayî kola bûn, û serê wî marî ber bi jor bû. Em zanin, ku mar di nav gelên cihanê yên cuda-cuda da roleke giring dilîzin, ew xwedî fikirên kûr in; lê bal mîfologîya êzdîyan mar xwedî kemaleke diha mezin e. Bal êzdîyan mar sîmvola parastina jîyanê ye li ser erdê; mar tê qebûlkirin ne tenê wek cûrekî heywanan, lê wek sîmvoleke kûrfikir, herwiha wek sîmvola sazdarîyê, lê ji ber ku mar dikare çermê xwe biguhêre, ew herwiha tê hesibandin wek sîmvola jîndarîyê.

Min nikaribû bizanibûya ka wêneyên maran li Lalişê kengê dîyar bûne û ew ne tenê li ser dîwarên Ziyaretê hene, lê herwiha li ser eşîyayên êzdîyan yên kevinare jî, wek nimûne li ser feraqan û xemil û xişirên demên cuda-cuda, lê lêgêndeke gelek balkêş ji min ra şirove kirin. Gorî lêgêndeke êzdîyan, gava di demên lêhî-lêmişta hemcihanê da Nuh Pêxember li zinarekî ketîye, di gemîya wî da qerşek peyda bûye û gemî bi avê va hatîye dagirtin. Marek li gemîya Nuh Pêxember hebûye. Ewî bi dêla xwe va ew qerş girtîye û bi wê yekê va emirê kesên di gemîyê da xilaz kirîye – û bi vî awahî, dibêjin, ku ewî jîyana li ser erdê xilaz kirîye, ango nehîştîye jîyan li cihanê ji holê rabe.

Di xanîyê komplêksê da çend sera, odeyeke bi avên buhurtî, odeyên bona kesên ruhanî û mêvanan û yên din hene. Gava ji derê sereke yê Ziyaretê derbaz dibî, gerekê lingê xwe daneynî ser şêmîkê, lê gerekê jê çeng bikî. Şêmîk buhurtî ye, wêya maç dikin û pereyan davêjine ser, ew jî bona alîkarîyê ye. Bi wan derîyan ra, ku jê ra ”Dergehên Şîxadî” dibêjin, dikevî serayeke berfireh ya çarniçik. Ji hemûyan zeftir li ziyareta êzdîyan sadetî ber çavan dikeve û qet ne mînanî dêr û camîyên avzêrkirî û dewlemend e. Dîwar ji kevirên xas in, ser erdê selên kevirî ne, di orta xênî da çend sitûnên çargoşe hene. Dîwarên Seraya civînan û sitûn bi qumaşên rengerang va hatine xemilandin. Qumaş ewqas pir in û wisa tevlihev dardakirî ne, ku meriv nikare zêde tişt jê fêm bike. Min bi dengekî nimiz ji rêberê me pirsî ka ew qumaş têne çi maneyê. Ewî got, ku nizane, lê zane ku ew hediyayên wan kesan in, ku têne hecê. Ez nizanim ser vê pirsê Mîrê êzdîyan û ruhanî çi difikirin, lê bi bawerîya min, ew qumaş bê rewş in û lezeta ku me ji ziyaretê û dîn sitendibû, dixeyîrînin.

Ew cî nîşanî me dan, ku Şêx Adî lê rûdinişt – ew cî ji dêrîyê ketinê ser milê çepê, serê serayê yê jorîn da ne. Li vira îro jî civîn têne derbazkirin. Ji seraya civînan ji sivderê (korîdor) dikevî şikevteke binerd, ku li wir ava Zimzimê dikişe, ew wek çemekî biçûk e û kûraya wî weke 20 santîmêtr e. Şikevt ewqas berfireh û mezin e, ku em sê kes û pênc rêvebirên me azad li wir digerîyan, me bi hev ra sohbet dikir û texmîn ne dikir, ku em li warekî binerd da nin.

Min xwe li wira Mohr kir. Ew hinekî mînanî morkirina xaçparêzan e û bi avê va girêdayî ye. Meriv gerekê bi ava Kanîya Sipî û ya Zimzimê ya buhurtî ser çavên xwe bişo. Hinek kes wê avê direşînine ser kincên xwe jî. Dema ji şikevtê derdikevî, rastî dîzeke pir mezin ya di rengê sipî da têyî. Gorî dîn gerekê sê caran li ber wê piştosan pante bidî, ango temene bî û berê xwe bidî Xwedê û dua bikî, daxwazan lê bikî. Dibêjin, ku ew ebabetî pişta merivan zexm dike, nexweşîyan qenc dike û saxlemîyê baştir dike. Tevaya heytehola mohrkirinê bi serokatîya Şêx, Pîr û merivê ruhanî yê sereke li Ziyaretê dihate derbazkirin û bi dua û dirozge û nivatinên dînî va derbaz dibû.

Piştî ebabetîyên dînî em birine sera, ku mezelê Şêx Adî li wir e. Hemû kesên têne Ziyaretê, diçin ser wî mezelî. Şêx Adî nûjenkarê ruhanîyê yê mezin û zaneyê ulmê dîn e, ew di sala 1162an da di emirê mezin da li Lalişê çû ber rehma Xwedê. Ber dilê êzdîyan Şêx Adî ne tenê kesekî dîrokî û nûjenkarê êzdîtîyê ye, lê herwiha piştî Melekê Tawis merivê dudan e. Bi gotina gotîyan, ne bavê wî hebû, ne diya wî û ew ji alîyê Melekê Tawis da hatibû şandin, bona di rojên oxirmên giran da piştgirîya êzdîyan bike. Êzdî bawer dikin, ku Şêx Adî ne mirîye, lê piştî ji vê dinyayê bar kirîye, çûye li ezmanan bi cî bûye.

Goristana Şêx Adî di bin ziyareta bi kemala xwe va ya dudan da ne û di odeyeke ne pir mezin da ne, li wir tu tiştekî zêde an jî xemil tune. Mezel çargoşe ye, bilindaya wî weke 1,8 mêtr e û bi selên mermer va hatîye warkirin, di fêza wî da gelek qumaşên rengereng avîtine ser. Gorî qanûnên dînî, gerekê sê caran dor mezel bizivirin, di wê demê da meriv dikare daxwazekê ber xwe da bêje û bona pêkanîna wê gerekê niçikên qumaşan bi hev va girêde û veke. Me li ber mezel fotoyê xwe girt.

Ji goristana Şêx Adî em derbazî seraya dinê bûn, li ber dêrî minareyeke bi bilindaya weke du mêtran bilind dibe, ku jê ra ”Dîwarê bextewarîyê” dibêjin. Dibêjin, ku eger sê mêtran dûrî wî dîwarî bisekinî û bi çavên girtî gilokeke qumaş bavêjî li cîyê herî bilind, wê demê tê bextîyar bî. Dema ji wê serayê ra derbaz dibî, dikevî odeyeke taybetî, ku li wir bi dehan dîzên (kûzên) mezin yên ji xwelîya kaxçînê çêkirî hene, ku bona parastina rûnê zeytûnê ne û ew li Ziyaretê bi kar tînin bona fitîlan vêxin û agirê dînî bistînin.

Xên ji wê yekê, ku êzdî bawerîya xwe bi Royê tînin, ew herwiha ji demên buhurî bawerî bi êgir jî tînin. Vêxistina agirên cejinên dînî (fitîlên rûnî) jî di dema derbazkirina cejinan îzbata wê yekê ye, ku êzdî bawerî bi ronahîyê tînin. Heta niha jî cejineke bi êgir va girêdayî heye; merivekî taybet di dema rojê ya anegor da êgir vê dixe; eva wek heytehola xwepaqijkirinê gerekê ji alîyê êzdîyan da bê pêkanînê. Kesên ruhanî her êvar li cîyên ziyaretê yên taybet da fitîlan vê dixin, ku bi rûnê zeytûnê va hatine dagirtin. Şeva sêşemê-berbanga çarşemê û şeva pêncşemê-berbanga înîyê berî derketina Royê li Ziyareta Lalişê agir vê dixin, ku pêşkêşî melekan in. Di sala teze ya êzdîyan da, ku buharê tê kivşkirinê, kesekî ruhanî agirê tiberk ji ziyaretê derdixe û merivên li wir hazir wî agirî hildidin, didine hev û ji wî agirî fitîlên xwe vê dixin û ew nîşana xwepaqijkirinê ye.

Bi vê yekê va nasîya me bi Lalişê ra bi dawî bû. Em birine heyata Ziyaretê, ku li wir odeyên jîyînê yên karmendan e û odeyek jî ji bo mêvanan e. Mezîla wê odeya çargoşe weke 50 mêtrên çargoşe ye. Li rex dîwaran dîwan û maseyên nimiz hene. Erd bi selikên kêramîkayê va hatine xemilandin û tenê li ber dîwana xalîçe raxistîne. Li ser dîwarekî wêneyên Şêx Adî, Barzanî û Telebanî ne. Li ser dîwarê pêşber dîdemê Ziyareta Lalişê ye. Her tişt sade ye.

Li vira ber me pêşnîyar kirin, ku xwerinê bixun û di ser da zêde kirin, ku ew ji wan xurekan hatîye çêkirin, ku li ser axa Ziyaretê hatîye gîhandin; xwerina ji pincarê, penîr, rûn, nanê bi xwe petî, hingivê ji pêtekên xwe, mast û heta çay jî xwedî tameke taybet bûn. Em wê jî bêjin, ku ava vira ya vexwerinê jî gelekî tam e, lê pir sar e, heta dikeve navbera diranên merivan û sizî dide. Min texmîn kir, ku xwerin gelek xweş e, xwesma nan û av. Dema me xatirê xwe hev dixist, ji nişkêva torbeyek dane min, ku tê da av û nanê dualêkirî hebû. Hinek kes dikarin bêjin, ku ew tiştekî biçûk e, lê em pê pir dilxweş bûn. Ez piştî çar rojan vegerîyame Moskvayê û pir ecêbmayî mam, ku ew av û nanê dualêkirî qet tama xwe ne guhastibûn.

Vadîm Makarênko ne ji min kêmtir hewil dida derheqa Ziyareta êzdîyan û êzdîyan bi xwe da zêde tiştan bizanibe. Ewî bi guhdarî bala xwe dida li her deran, her cî dikişand, gelek pirs dida, nivîsên derheqa êzdîyan da, ku berê xwendibû, bi bîr dianî, fikirên xwe digot û dihate ser fikira anegor, himberîhevkirin dikir. Lê Laliş ji bo wî zêde di hêla dîrokî û zanyarî da balkêş bû. Lê min nikaribû wê ciwanîya ber çavên xwe dîtî himberî tiştekî din bikim.

Cîyê Ziyaretê yê batinî, cejin û heyteholên kûrfikir, markirin, mohrkirin, merivên qenc û navdar, ava avilheyatî, hewa çiyayî ya xweş, ezmanê sayî, xwerina gelek xweş, ku ji berên axa vira hatibû çêkirin, Laliş bi xwe, wek ku ew niha di bîra min da maye, wê demê tesîreke pir mezin li ser min kirin, te digot, ku ew xwedî hêzeke sergirtî ya bi hêz e. Ew war bi evînê û dilrehmîyê va dagirtî ye. Kê ku dixweze lezetekê bibîne, bira bi kêmanî di jîyana xwe da carekê here wî cîyê batinî. Herwiha her êzdîyek jî di jîyana xwe da gerekê bi kêmanî carekê here Lalişê. Ez wê jî bêjim, ku ji me ra tiştekî ha jî gotin: her kesê bixweze, dikare şevekê li Lalişê belaş (bê heq, bê pere) razê heta dikare çend rojan jî li wir bimîne.

Di temamîya riya vegerê da ez di bin hukumê bîranînan da bûm û ew ji bîra min dernediketin. Riya di navbera Lalişê û Şêxanê da weke 11 kîlomêtran e û min qet texmîn ne kir ka em çawa gihîştine ber derê Baba-Şêx. Bajarokê Şêxan, ku cîyê karê Baba-Şêx li wir bû, di sedsala 12an da ji alîyê şêxên Qetenîyan va hatîye çêkirin û heta niha jî hesab dibe wek navbenda ruhanî ya êzdîyan. Baba-Şêx (ku tê maneya ”bavê şêxan”) – serekê şêxên êzdîyan e, ew serokatî li ruhanîya êzdîyan dike û kontrol dike, ku erf-edet û cejinên êzdîyan yên dînî çawa lazim e, wisa bêne derbazkirin. Ew bi malbeta xwe va li bajarê Şêxan dimîne, cîyê karê wî jî hema li wir e. Em di destpêka seheta 5an, êvarê hatine Şêxanê. Êdî li benda me bûn. Pîr Xelîl, ku rêberîya me dikir, ji min ra got, ku Baba-Şêx kêm caran ji warê xwe diçe warekî din, ew her kesan qebûl dike û her kesê sade jî dikare seredana wî bike, derê wî ber her kesî vekirîye.

Cîyê karê Baba-Şêx li ser kûçeyeke teng e. Ew mînanî kelayeke biçûk e û di rengê sipî da ne. Em bi pêpelînga kevirî ya fireh ra bilind bûne qatê dudan û ketine serayeke mezin, ku li her deran xalîçe raxistibûne erdê. Li ber dîwaran, ji herdu alîyan dîwan û kursî danîbûn û ber wan maseyên biçûk hebûn. Pencere bi perdeyan hatibûne girtin, li ser dîwaran wêne û aletên bi dîn va girêdayî hebûn. Ez ber wêneyê bi dîdema tawis sekinîm. Kurê Baba-Şêx – Samîr, ku rêberîya min dikir, bi nermî got: eva hediyaya serokkomar Telebanîyê qedirgir e. Di odeyê da wê demê çend meriv jî hebûn. Baba-Şêx di orta odeyê, li ser dîwanê rûniştibû. Meriv nikaribû wî nas nekira: ew bi cilên dîndarîyê yên mîna berfa sîs sipî bû û şaşika sipî dabû serê xwe, bi hemdî xwe tizbî dikişand. Wek ku ji min ra gotin, kesên li dora wî rûniştî muftîyekî misilman yê navdar û çend mêrên din bûn.

Baba-Şêx herdem mijûl e, lê ewî bi dilovanî ez qebûl kirim û cî nîşanî min da, ku rûnêm. Piştî çend deqeyan, dema wî axavtina bi mêvanê xwe ra xilaz kir, wek ku li Rohilatê hatîye qebûlkirin, bi dilgermî xatirê xwe jê xwest û bi wê dilgermîyê va jî gote min, ku ez li kêleka wî rûnêm.

Sohbeta me piranî derheqa êzdîyên Rûsîyayê û Kavkazê, rewşa wan ya ruhanî da bû. Ewî hahanga ji min pirsî, ka ez şêxê xwe nas dikim û ew ji kîjan binemalê ye. Bersîva min ew dilxweş kir. Di dema sohbetê ji me ra hurmet kirin: fêkî û avên cûre-cûre dane me. Baba-Şêx çend caran bi dilekî germ ji min ra got, ku ez dîsa fêkîyan bixum. Wext zû derbaz dibû. Min ji şêxê qedirbilind destûr xwest û gotê, ku wextê min bi Mîr Tehsîn beg ra heye, seheta 7an, û lema jî em gerekê bilezînin, herine Ba-Edrê. Li navbenda Ba-Edrê cîyê karê Mîrê êzdîyan e û ew bajarok bi awayekî ne fermî bi nav dikin wek paytextê êzdîyan.

Me sipasîya xwe bona qebûlkirinê û hurmetkirinê got, xatirê xwe ji hev xwest û Samîrê nuxurîyê Baba-Şêx em verêyî ber erebeyê kir. Em ji derê din va derketin, ne ji wî derî ra, ku em ketibûnê. Min sebebê wê yekê ne pirsî. Dibe, wisa lazim bû, an jî ew bi edetekî dînî va girêdayî bû. Lê dema em bi rê diketin, ji me ra têlê xistin û gotin, ku Mîr Tehsîn beg nikare me qebûl bike, ji ber ku rewşeke ji nişkêva saz bûye û seredana me guhartin rojtira din. Mixabin, em rastî Mîr Tehsîn beg ne hatin, ji ber ku wextê me tunebû û gorî planê em gerekê sibê li Erbîlê bûyana. Lê me Ziyareta sereke – Laliş dît, em bi gelek kesên baş ra bûne nas – bi serekê Navbenda êzdîyan Şêx Şemo, pîrê sereke yê hemû êzdîyan – Pîr Xelîl, karmendê ruhanî yê Ziyareta êzdîyan – Pîr Çawîş, Feqîr – Pîr Bercos, serekê ruhanîya êzdîyan – Baba Şêx û meriên qedirgir yên din ra, ku tesîreke mezin li ser me hîştin.

Ji ber ku wextê me yê aza hinekî hebû, min pêşnîyar kir em peya li Şêxanê bigerin, bibînin, ka merivên sade çawa dijîn. Hemûyan piştgirîya pêşnîyara min kirin û em peya ketine rê. Piştî seyraneke demkurt ra Pîr Xelîl pêşnîyar kir em herine çiyê û ji wir bala xwe bidine bajêr û der û dorên wî. Ez li serê çiyê sekinîbûm û min li dor û berên xwe, li ezmanê sayî dinihêrî û ji hewa çiyayî ya paqij lezeteke bê hed û hesab baş didît, me bala xwe da heyat û baxçeyên gel, guh dida axavtina kesên dûr, ji ber ku armanca me ew bû, ku zêde derheqa êzdîyan da bihesin. V. Makarênko bi awayekî germ bi îngilîsî ketibû minaqeşeyê. Ro ji berê va diçû ava, lê ezman rengê sor-gevez wergirtibû. Laliş ji bilindaya çiyê, ji dûr va jî wek Royê ciwan bû. Em ewqas ketibûne heyra vê ciwanîyê û me ewqas bi heyecan bi rêberên xwe ra dipeyivî, ji hêlekê va jî me hevpeyvîn dida berpirsyarê rojnameya wira, ku me texmîn ne kir, ka çawa êvar ser me da hat. Roya, ku weke xeleqeke di rengê gulê û sor da berî demekê ber çavan bû, ji ber çavên me betavebû, ezmanê sayî bi mîlyonan siteyrkan va tije bû, hîv derket, bi îşiqa xwe ya sivik va Şêxan hinekî ronahî kir, lê hewa çiya êpêceyî sar bû. Me bi dil sipasîya Pîr Xelîl kir bona dilovanî û xemxurîya wî, û piştî girtina çend fotoyan me xatirê xwe ji hev xwest û berê xwe da Dihokê.

Tarîya şevê li ser Lalişa Nûranî ya bi çiyan va dorgirtî hat û di nav şevereşê da winda bû. Em ji gundekî êzdîyan ra derbaz bûn û min sazbendîyeke nas bihîst – di gund da dewat bû. Min ji ajovan hîvî kir bisekine û me gişkan peyatî berê xwe da dewatê. Me ji dûr va dît, ku li heyatê, ser milê çepê jin li rex hev rûniştibûn û gava çav li me ketin, di ber xwe da kirine piste-pist. Bengzê wan aram û paqij bû: rûyên jinên êzdîyan vekirî ne, ewana di civakê da azadtir in, ji misilmanan zêde xwedî maf in û bê hed û hesab bi malbeta xwe va girêdayîne. Keçên êzdîyan dikarin azad ji xwe ra mêrê xwe hilbijêrin. Wek edet, dê û bav dema keça xwe didine mêr, fikira wê dipirsin.

Hema li kûçê govenda kurdan digerîya. Li ser dikayekê komeke sazbendîyê hebû: du gîtar, sîntêzator, def, ji herdu alîyan aletên bilindkirina dengan hebûn. Sazbendî bi dengekî qube û bilind li wir perwaz dida. Reqasvan destên hev girtibûn, govend digerandin, milên xwe kutabûne hev, çapik û çeleng direqisîyan. Li dor govendê gelek zaro ketibûne nava eşqeke mezin. Milet ne zêde dewlemend e jî, lê hemû jî cilên paqij û nûjen li xwe kiribûn. Hatina me bala wan gelek kişand, her kes li me dinihêrî û nav xwe da dikirine piste-pist. Me çend wêne girtin, bûk û zava pîroz kir û riya xwe berdewam kir.

Wek min texmîn kir, piranîya êzdîyên Îraqê, ku li bajarên Şêxan, Ba-Edrê û gelek gundên der û dorên wan dijîtin, beşa civaka kurdan ya here feqîr e. Karê piranîya êzdîyên gundan xwelîbêcerkirin e. Ewana ceh, genim û zeytûnê diçînin. Beşeke biçûk ji wana karê bazirganîyê û yên din dike. Bêkarî li navçeyên êzdîyan himberî tevaya warên Kurdistanê, zêdetir e. Êzdî gazinê xwe dikin, ku hinek caran zor li wan dikin, mafên wan pêpes dikin. Hinek caran wisa bûye, ku karmendên misilman kar nadine wan, ji ber ku ew êzdî ne, lê eger hildidine ser kar jî, maeşê wan ji yê misilmanan kêmtir e. Gelek mêrên êzdîyan tevaya rojê li qahwexaneyê û çayxaneyê derbaz dikin û ew ji wan ra wisa bûye xeyset, ku meriv dibêje qey diçine ser kar. Ewana li vir nerdîyê, kişikan dilîzin, nergîleyê dikişînin, bê hesab pir çayê û qahweyê vedixun û tizbîyên xwe dikişînin. Jin wek edet, piranî karê malê dikin. Li vira xanî û avahîyên wisa mezin tunene, wek ku li Dihokê û Erbîlê hebûn. Malên çend kesên navdar ne tê da, biçûk in û piranî yekqatî ne, bi çeperên bilind va hatine sûrkirin û di hêla arkîtêktûrî da bê rewş in. Mal wisa çê dikin, wek ku li temamîya Kurdistanê, an ji keviran, an jî ji agûran (kelpîçan), ew ji du-sê odeyan in. Li vira erd pir e jî, lê mal pir nêzîkî hev in û hemû bi hev ra wek meheleke jîyana tevayî ye. Deba êzdîyan sade ye, lê li ser banê her malekê satalît heye û piranîya malan xwedî erebe ne. Ji ber ku li vira warê çiyayî ye û transporta ji bo gel, wek otobûs, hema bêje ji binî va tune, meriv fêm dike, ku erebeyên wan ne ji bo kêfê, lê ji bo çûyîn-hatinê ne.

Taybetmendîyên arkîtêktûrîyê bal êzdîyan zêde di xanî û şênahîyên ruhanî da xuya dibin: di konstrûksyona Ziyaretê, heykelên li ser mezelan û goristanan da, ku bi carekê va ji çêkirinên xaçparêzîyê, misilmanîyê û dînên cihanê yên din cuda dibin. Ber çavan e, ku Ziyareta êzdîyan bi arkîtêktûra xwe va taybet e û qet ne mînanî tu ziyareteke cihanê ya din e.

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev