Şêx Seîd Efendî û Serhildana 1925an – 1

Şêx Seîd Efendî û Serhildana 1925an – 1

Îbrahîm GUÇLU, sîyasetmedar

 

Şêx Seîdê Pîranî, kesayetiyekî ku di dîroka miletê kurd û Kurdistanê de gelek bi navûdeng e. Ji destpêka sedsala 20-an heta îro navekî zindî ye di mejiyê kurdan û dewleta Tirk ya Kemalîstan de.

Lewra wî li bakurê Kurdistanê, ji serîhildana herî mezin û girseyî ya milî re serokatî kiriye. Wî siyaseta Kemalîstan ya înkarkirina kurdan nepejirandiye. Loma jî di laşê Dewleta Tirk ya Kemalîst de her dem tirsa wî hebûye. Dewletê her dem fikiriye ku kurdên wî bişopînin û dê di rêya wî de mafê xwe yê çarenivîsiye bixwazin; dê li welatê xwe Kurdistanê serwer û desthilatdar bin.

( I )

Şêx Seîd Efendî, him Palûyî û him Xinûsî û him jî Pîranî tê nas kirin. Ev înterlanda mirovê pîroz jî nîşan dide ku malbata Şêx Seîd Efendî û bi xwe jî, li Kurdistanê xwediyê bandoreke mezin ya civakî, olî, bazirganî û milî ne.

Şêx Seîd Efendî, di sala 1865 an jî 1866-an de li Palûyê tê dinyayê. Kalikê wan yê mezin Şêx Eliyê Paloyî ye. Şêx Eliyê Paloyî şêxê dergeha Naqşîbendî bûye. Ew şêxê mezintirîn yê dergeha Naqşibendî bûye di wê merheleyê de.

Şêx Seîd Efendî kesekî gelek mihterem û balkêş bûye. Tê gotin ku ew kesekî ewqas delal bû ku bi peyvan nayê terîfkirin. Loma jî, wî ji miletê kurd re mîradeke gelek serbilind û dîrokî hiştiye.

Bavê Şêx Seîd Efendî, Şêx Mehmûd Fewzî Efendî ye. Navê diya wî Merve Xan e.

Kalikekî wan Seyîd Haşîm, dema li gûndê Bismilê Çilsitûnê dijiye, di dema Sûltanê Osmanî Muradê Çaremîn de tê sirgûnkirin. Ew di destpêkê de li Farqînê, pişt re jî li Pasûr û Meletyeyê cîwar dibin û jiyana xwe didomînin.

Şêx Seîd Efendî, li Mûşê û Melezgîrtê dest bi xwendina xwe ya medresê dike. Piştî ku bavê wî li Xinûsê cîwar dibe li vir îlimê Qur’ana Kerîmê û Fiqihê dixwîne.

Hîç şik tune ye ku ew ji malbatek bîrewer û xwenda tê. Mamosteyên wî, seydayên medreseyên bi navûdeng bûn. Apê wî li Palûyê mûftûtî îcra dike. Bavê wî şêxê dergeha naqşîbendiyê bû û di heman demê de seydayê Şêx Seîd Efendî bû.

Şêx Seîd Efendî dema ku jê tê qal kirin û dema ku mirov li ser jiyana wî lêkolîn dike, derdikeve holê ku kesekî gelek bi nifûz û bi rewşa xwe li ser mirov bandoreke mezin çê dikiriye.

Şêx Seîd Efendî, hiç şik tune ye ku wî Kurdistan jî baş nas dikiriye. Loma jî li Kurdistanê bi piraniya şêxên, serok eşîrên, mîrên û axayên Kurdistanê re xwediyê pêwendiyek xûrt bûye.

Şêx Seîd Efendî bi îlmê xwe û bi seydatiya xwe û bi xêrxwaziya xwe jî di nav gel de weke şêx û alimekî jî, xwediyê rûmeteke mezin bû. Gel, weke rêberekî oldar, civakî, karsazî ji Şêx Seîd Efendî gelek hez dikir.

Ew çiqas di nav jiyanê de bi her awayî xwediyê kûraniyekê bûye jî, ewqas ji dinyaya madî dûr bûye. Ew temahkarê mal û mulk nebûye.

Beriya Serîhildana Milî ya Kurdistanê (1925), dewlemendiya wî û malbata wî ew pozîsyon û tevgera wî, rê ji pêwendiyên wî yên fireh yên Li Kurdistanê re jî vedike.

Şêx Seîd Efendî, kesekî bi rehm bûye û ji mafê herkesekî û miletekî û kêmneteweyan re rêzgirtî bûye. Loma jî dema qirkirina Ermenî pêk tê, li dijî qirkirina Ermeniyan derdikeve, li hemberî vê qirkirinê teblîxan pêşkêş dike û radigihîne.

Dibêje ku “qirkirina ermeniyan ne wîjdanî û îmanî ye. Li dijî mirovatî, li dijî îslamiyetê ye. Ew li dijî mafên her miletekî ye jî.”

*****

Zaroktiya Şêx Seîd Efendî li Palûyê derbas dibe. Di dema Şerê Yekemîn yê Cîhanê de Rûsya Kurdistanê dagir dike, ew koçber dibin tên li Pîranê bi cîwar dibin. Piştî Şerê Cîhanî jî, bi bavê xwe re diçe li Xinûsê cîwar dibe. Li Xinûsê perwerdiya olî digre. Lewra bavê wî, wê demê li Palûyê, li Xinûsê, li Pîranê xwediyê medreseyan e. Şêx Seîd Efendî perwerdehiya xwe di wan medresan de li ber seydayên gelek bi navûdeng pêk tîne.

Ew di zaroktiya xwe de weke kesekî gelek jêhatî û bi aqil û zekî tê naskirin.

Wî li cem perwerdehiya olî, di heman demê de matematîk û geometrî jî xwendine.

Gelek eserên bi navûdeng jî jêber dikaribû bixwîne.

Ew di cîwantiya xwe de di nav alemê Îslamê de dibe kesekî bi navûdeng.

400 MEDRESE Û 500 DERGEH 

Şêx Seîd Efendî piştî ku bavê wî rehmet dike, xizmeta dergehan û medreseyan ew dimeşîne. Gorî agahdariyên malbata Şêx Seîd Efendî, 400 medrese û 500 hep jî dergeh bi Şêx Seîd Efendî re girêdayî bûne.

Şêx Seîd Efendî, xwediyê pirtûkxaneyeke gelek mezin bûye. Tê gotin ku di pirtûkxaneya wî de 20.000 cild pirtûk hebûne.

Şêx Seîd Efendî mirovekî gelek dirêj bûye. Loma jê re dihat gotin ku “mirovê dirêj.” Li ser navê “Şêxê Dirêj” helbest hatine nivîsandin.

Ew kesekî gelek çeleng bûye. Rûyê wî her dem bi ken bûye. Kesên ku cara yekem ew ditîne, diketine bin bandora wî.

Ew bi gel re gelek bi hêsanî pêwendî çêdikir. Di pêwendiyên xwe de kesekî gelek germ û dilsoz bûye. Di axaftina xwe de jî kesekî gelek jîr û xatip bûye. Dema ku axaftin dikir her kes diketin bin bandor wî û wî mirov gelek bi hêsanî qane dikirin.

Bi her kesekî re danûstandin dikir. Ji fikrên her kesekî re rêzgirtî bûye. Loma jî di dema serîhildanê de şewirmendê wî yê yekemîn, baweriya wî bi ol nebûye. Ew kesa jî Fehmiyê Bilek e.

Şêx Seîd Efendî, di medreseyê de di perwerdehiyê de gelek bi disîplîn bûye.

Destnivîsên wî û nivîsên wî bi giştî jî gelek hêja bûne. Dema mirovan nivîsên wî dixwendin jê re heyran diman.

Dema ku xwendevanên wî perwerdehiya xwe li cem wî xelas dikin; Ew bi wan re diçe bajarokên wan li wir bi alîkariya xwe ya malî medreseyek ava dike. Dîsa dema diçe bajarekî, bajarokekê, gundekî, xwendevanên jêhatî tespît dike, ji wan re derfeta perwerdehiyê çêdike.

Ew bi siyasetê re jî eleqedar dibe. Dema ku tê Diyarbekîrê bi Paşazade Cemîlan re danûstandin dikir. Bi mala Bedirxaniyan re jî pêwendiyên wî çê dibe. Li Kurdistanê bi hemû munewerên kurdan re pêwendî çêdike.

Gor agahdariyên Serokê Kurdistanê Mesûd Barzanî, Bavê wî serok Mele Mistefa Barzanî jî bi Şêx Seîd Efendî re danûstandin dike.

Berpirsiyarên dewletê, walî û qeymeqaman jî, ji wî re pêşwazî dikirin û rêz digirtin.

Ew dema diçe Stenbolê jî bi Tevgera Îtihad Teraqiyê re eleqedar dibe.

Rojnameyên rojane ji nêzik ve dişopandin.

ŞÊX SEÎD EFENDÎ ÇEND ZIMAN DIZANÎBÛ?

Şêx Seîd Efendî, tirkî, ermenkî, farisî, erebî baş dizanibû û diaxivî û dinivîsand.

Her kes wî, him kurdê kurmanc û him jî kurdê dimilî dizanîn. Loma jî malbata wan û ew bi xwe jî him kurmanc in û him jî dimilî ne.

Ew zimanzanîna wî, ji bona Şêx Seîd Efendî derfet çê dike ku li gelek welatan bigere bi aliman re danûstandin bike. Ew diçe welatên ereban, Îranê, Hindistanê, Ozbekistanê. Gelek welatên din yên Rojhelata dûr û Qafqasyayê.

Malbata Şêx Seîd Efendî û ew bi xwe jî gelek dewlemend bûn. Ew xwediyê keriyên pez bû. Wî keriyên pez li zozanan xwedî dikir, dibir li Mûsilê, li Helebê, li Kerkûkê difirotin. Loma jî ew li Rojhelata Navîn wek tacîrek mezin jî dihate naskirin.

Şêx Seîd Efendî bi rêya tîcaretê jî qada nifûza xwe fireh dike.

******

Şêx Seîd Efendî, sê caran zewiciye. Zewaca xwe ya duyemîn û sêyemîn piştî ku hevjînên wî wefat dikin pêk tîne.

Hevjîna wî ya yekem keça Şêxê Çanê Şêx Ehmedê Çewligê Emînê ye. Piştî wefata Xanim Emîneyê bi xwişka Serokê Rêxistina Komîteya Îstîqlal ya Kurdistanê Xalid Begê Cibrî, Xanima Fatmayê re dizewice. Zewaca wî ya seyemîn, bi Xanima Nazîfeyê re ye.

*****

Şêx Seîd Efendî wan 9 bira ne. Ew birayê mezin e. Birayên wî jî xwediyê nasnameyeke dîrokî ne. Loma dema ji Şêx Seîd Efendî bête qalkirin, divê ji wan jî piçek bêne qalkirin. Lewra ew jî nasnameya Şêx Seîd Efendî ya dîrokî temam dikin û terîf dikin.

Birayên wî ev in:

Şêx Bahaddîn Efendî, alimekî mezin e û li Xinûsê wezîfeya muftîtiyê pêk aniye. Berîya serîhildana milî, Şêx Seîd Efendî ev birayê xwe ziyaret dike. Di derbarê rewşê de wî agahdar dike. Tirsên xwe yên di derbarê rejîma Kemalîstan de dibêje. Wê demê Şêx Bahaddîn fahm dike ku dê dest bi serîhildanê bike. Ew îhtîyadbûnê ji Şêx Seîd Efendî re pêşniyar dike.
Şêx Diyaddîn Efendî, yek ji serleşkerê serîhildanê bû. Ew li Îranê şehîd dibe.
Şêx Elî Riza Efendî, seydayekî bi navûdeng bûye. Ew aqilmendê tevgera milî ya sala 1925-an e. Ew demekê (4 salan) li Iraqê dimîne. Ew li wir seydatiyê dike. Di sala 1932-an de dema ku hikûmet efû derdixe, ew û hevalên wî vedigerin Bakurê Kurdistanê. Ew li Erzorimê cîwar dibe. Lê derketina wî ji Erziromê qedexe dibe. Şêx Elî Riza Efendî, di van şertan de jî xebata xwe ya milî didomîne. Ew bi axa û serokeşîrên herêmê re “Partiya Şîmalê Kurdistanê” ava dikin. Lê ew tê girtin di derbarê wî de cezaya îdamê tê dayin. Ji bona ku birayê wî Şêx Selaheddîn Efendî temenbiçûk e, dibêje ku “partî min ava kiriye”. Wê demê Şêx Elî Riza Efendî ji îdamê xelas dibe. 12 sal ceza didin birayê wî Şêx Selaheddîn Efendî. Ew li hepsa Enqereyê dimîne.
Şêx Necmeddîn Efendî, beriya serîhildana 1925-an wefat dike. Ew zavayê Şêxê Çewligê û yê ji serokatiya tevgera 1925-an Şêx Elî ye. Ew li cem xezûrê xwe medresê dixwîne. Di ciwantiya xwe de (23 salî) wefat dike. Xezûrê wî jî bi Şêx Seîd Efendî re tê îdamkirin.
TEVLÎ ŞERÊ OSMANIYAN Û RÛSAN DIBE… 

Şêx Tahir Efendî, alim bû. Ew otorîteyê fiqihê bû. Kesekî siyasetmedar bû. Wî meseleyên nav Osmaniyan û dinyayê baş dişopandin û dizanibû. Wî li Dara Hênêyê, Li Licê û li Hênê serleşkeriya tevgera 1925-an kiriye û aqilmendê tevgerê bûye. Ew beşdarî şerê 93-an, Şerê Osmaniyan û Rûsan dibe. Taybetiyek wî ya din jî, ew muzîsyen bûye. Ew jî bi xurtî li dijî qirkirina ermeniyan derdikeve. Ew li Tekirdagê jiyana sirgunê dimeşîne. Li wir jî bûyerên siyasî dişopîne û ji gel re şirove dike. Gel ji wî gelek hez dikin. Ew di sala 1970-î de li Palûyê diçe ser dilovaniya xwe.
Şêx Mehdî Efendî, him alim û him jî rewşenbîr bû. Derfet bû ku ez wî li Gulamanê nas bikim. Gelek zana bû. Kesayetekî balkêş bû. Ew teolog bû. Hemû ol baş nas dikirin. Ew kesekî fîlozof bû. Wî felsefeya şerqê û xerbê baş dizanî. Ew li Lubnanê dibe endamê Xoybûnê. Ew di salên 1910-an de tên li hewirdora Diyarbekîrê cîwar dibin. Di sala 1969-an de li Pîranê wefat kir. Ew piştgirî dida ji muxelefeta kurd û çep re.
Şêx Ebdûrrahîm Efendî, ew birayê biçûktir e. Ew jî yek serokleşkerê tevgera 1925-an bû. Ew şervanekî bi navûdeng bû. Weke “Şêrê Pîranê” dihate binavkirin. Ew piştî serîhildanê nehat dîlgirtin. Wî li hemberî rejîma Kemalîstan 12 salan şer domand. Dema ku li Dêrsimê serîhildan pêk tê ew biryar dide ku ji Rojavayê Kurdistanê ji sirgunê bê Dêrsimê. Li hewirdora Bismilê ji aliyê hêzên leşkerî yên dewletê ve bi şewatindinê tê kûştin.
( II )

Komîteya îstîqlala Kurdistanê û Şêx Seîd Efendî…

Serîhildana Milî ya Kurdistanê ya sala 1925-an di bin serokatiya Komîteya Îstîqlala Kurdistanê (Rêxistina Azadiyê) dest pê kir û dawî hat. Ev tevgera miletê kurd bû. Di bin pêşengiya Komîteya Îstîqlala Kurdistanê de û serokatiya Şêx Seîd Efendî de hatibû meşandin.

Lê hezar mixabin, îdeolojiya fermî ya Kemalîst û desthilatdarên wê, ev tevgera milî ya gel weke “Îsyana Şêx Seîd Efendî” bi nav kirin.

Ji bona vê helwestê du sedemên girîng hebûn..

Sedema yekemîn, ew bû ku serokên Komîteya Îstîqlala Kurdistanê dema ku li Bedlîsê tên girtin û tên darizandin, parêznameyên gelek girîng pêşkêşî dadgeha Dîwana Herbê ya Bedlîsê dikin. Armanc û îdeolojiya rêxistina Azadiyê tînin ser zimên.

Rêxistina Azadiyê, partiya siyasî ya yekemîn ya Kurdistanê bû. Rêxistinek gelek hevdem, civakî, milî, rewşenbîrî bû. Dewletê nedixwest ku protokolên dadgehê belav bibin. Ew kesan weke serokatiya tevgerê nasandin, ji bona dewletê wekî xetere hat dîtin.

Sedema duyemîn, Tevgera 1925-an bi beşdariya girseyî ya gel pêk hat û hat meşandin. Tevgerek gelek sivîl bû. Loma me di sala 1976-an de Tevgera 1925-an ya Milî ya Kurdistanê “xwepêşandana bi çek” terîf kiribû. Serokatiya tevgerê arîstokratên olî û civakî bûn Serokê Tevgerê jî Şêx Seîd Efendî bû. Serokatiya tevgerê li ser gel jî xwediyê bandoreke mezin bûn. Loma jî dewletê nedixwest ku Tevgera Milî ya 1925-an ku wekî tevgerek milî û organîzekirî bê naskirin.

Loma jî Dewletê Tevgera Milî ya Kurdistanê (1925) bi navê Şêx Seîd Efendî bi nav kir ku bi hêsanî manîpule bike.

Di sala 1921ê de Kurdistan Tealî Cemiyetî ji aliyê dewletê ve tê girtin. Siyasetmedar û rewşenbîrên kurd di heman salê de dikevin nav xebata damezrandina rêxistineke nû. Li gor hinek çavkaniyên dîrokî, rêxistina Azadî (Komîteya Îstîqlala Kurdistanê) di sala 1921, li gor hinekan di 1922 û li gor hinekan jî di sala 1923an de li şûna Kurdistan Tealî Cemiyetiyê hatiye avakirin. Piraniya dîrokzanan li ser sala 1921ê li hev dikin.

Komîteya Îstîqlala Kurdistanê, ji rêxistinên Kurdistanê yên dema Osmaniyan cudatir bû; rêxistinek îlegal û veşartî bû.

Komîteya Îstîqlala Kurdistanê, di bin serokatiya Xalid Begê Cibrî (bûrayê Şêx Seîd Efendî) de, ji serokeşîr, şêx, axa, mîr, mele, munewerên Kurdistanê yên bi navûdeng ava dibe. Di nav qadroya Komîteya Îstîqlala Kurdistanê de leşkerên bi navûdeng jî hebûn. Mebûsê Bedlîsê Yusuf Ziya Beg jî yek ji damezrenêrê Rêxistina Azadiyê bû.

Beşek damezrênêrên Azadiyê ev in: Dr.Fuat, Ekrem Cemîlpaşa, Hecî Mûsa, Husên Paşayê (kor) Heyderanî, İhsan Nuri Paşa, Şêx Tahir, Seyid Ebdilqadir, Hecî Axdî (Bavê Tûjo), Hecî Mûsa Beg, Yusif Ziya, Xalidê Cibrî, Xalidê Hesenan.

Navenda rêxistinê, Erzirom bû. Lê Rêxistina Azadiyê, di demeke kurt de li gelek bajar û bajarokên Kurdistanê bi awayekî veşartî ava dibe. Gel eleqeyeke mezin jê re nîşan dide û li derûdora serokên wê rêxistinê dicivin.

Şêx Seîd Efendî, ji bona ku xwediyê nifûzeke civakî, olî, bezirganî bû, Xalid Beg û Yusuf Ziya Beg diçin cem wî, bi wî re dûrûdirêj qise dikin û wî dikin endamê Komîteya Îstîqlala Kurdistanê

Piştî ku Xalid Beg û Yusuf Ziya Beg li Bedlîsê dîl tên girtin. Dewlet û Dîwana Herb ya Bedlîsê daxwaz dikin ku Şêx Seîd Efendî jî bête girtin û îfade bide. Ew naçe dadgehê û ji Xinûsê derdikeve diçe Pîranê.

(dûmayîk heye)

Riataza

Derheqa nivîskar da

Îbrahîm Guçlu

Sîyasetmedarekî navdar, hiqûqzanekî profesyonal û nivîskarekî bêhempa ye. Ew kurdekî Anadolîya Navîn e, serok û damezirênerê Komela DDKOyê, weşana Rizgarî, partîya HAK-PARê bûye.

Qeydên dişibine hev