Dimdim – xanê kurdan – 2

Dimdim – xanê kurdan – 2

Em weşandina berhemên ji nimûneyên zargotina me berdewam dikin. Berhema heftêûheyştan me ji pirtûka “Folklora kurmancîyê”, ku sala 1957an bi kurmancîya kirîlî ya kurdên Sovyet va hatîye çapkirin, hildaye û me ew transkrîpeyî ser herfên kurdîya latînî ya îroyîn kirîye. Vê carê emê beşa duduyan a berhemeke êpîkîyê ya bi sernavê “Dimdim – xanê kurda” raberî we bikin.

Berevkar û amadekarê vê pirtûkê Hecîyê Cindî ye.

Berhem çawa di pirtûkê da çap bûne, em wisa raberî we dikin.

Tîpguhêzîya kurdîya ji tîpên kirîlî ser tîpên kurdîya latînî Mîdîya Têmûr û Dîdara Têmûr kirine.

Amadekar: Têmûrê Xelîl

 

Ji nimûneyên zargotina me – 79

Qasid hatin: yek milekî wî jêkirîye, yek çevekî wî korkirîye.

Xelîfe got:

-Were, were, qasidê kore

Halê xweda pore-pore

Hukumê vî xanî çiqa zore.

 

Were, were, qasidê qute

Halê xweda kurte-kurte

Hukumê vî xanî cegera dilê min disote.

 

Xelîfe go:

 

-Te dît, çawa sozê min hate sêrî,- û xwe minarêda avît.

 

Şah dibê:

 

-Kaxezê minra bîne

Huburê kaxezê bireşîne

Ser xanada bişîne.

 

Kaxezek şand ser xana, cîyê Îranêda, wekî esker berevkin. Esker kişîya:

 

Xanek hate Ormîyê

Zêr bela dikir temsîyê

Seferlixî ser xanê kurmancîyê.

 

Xanek hat ji Salmeste

Hinek dibên: “Derewe”, hinek dibên “Raste”

Sefer ser xanê Çengçoleste.

 

Xanek hate ji Tewrêze

Pênsid hezar top û tiving pê bûye rêze

Sefer ser xanê Çengqelêze.

 

Xanek hatîye kela xwêye

Xwedê neke xweda bêye

Wê bike gola xûnêye

Hetanî behra Wanêye.

 

Xanek hat Belûbuqarê

Diure mînanî ewrê derê nîsanê

Dibê: -Wekî ez bêm

Ne şîva mine, ne paşîve mine.

 

Esker berev bû, hat; pêncî xan, serekê xana, her xanekî pênsid esker li ser, hatin dora kelê girtin.

 

Evdila (Evla) beg kurê xanê Çengzêrîn bûye

Evdila beg sivekê zû rabûye

Qesta nimêja sibê kirîye

Ecêveke giran bi çevê xwe dîye

Nimêja sibê ne kirîye

Cahab bavê xwera anîye.

 

Go: -Bavo, go:

 

Çiqa sitêrkê ezmana

Çiqa çiloyê serê dara

Çiqa qûmê devê behra

Çiqa tûkê pişta kara

Haqa çadir-xêbet dora kela te girtîye.

 

Go: -Kurê min, wan çadira nefikirin

Ew hemû devene

Wê li cîyê bavê te danîne

Go, bacek bavê teyê ser wane.

 

Sibê bû şer. Bi gotina gotîya heft sala bû şer. Pîrejinek çû cem xan, go:

-Eger ez vî eskerî ser kela te bidime alîkî, tê çi bidî min?

Xan got: -Ezê te bikim tezaz, beramberî te zêr bikişînim, bidime te.

Pîrê dêlika xan dot, kire qatix, bir nava eskerê ecema, hine kils jî bi dîwêr reşand.

Pale û eskerêd xan dikirin şer. Êvarê hatin, nan xwerin, nan ji Memûdê Melekanêra nema. Ew rabû, çû otaxa xweda rûnişt. Kaxez nivîsî, avîte nava eskerê şah.

 

Go, kaxezê tîrê werkirî

Xêbeta kafirî dakirî

“Serekvanîyê bin kevirî”.

 

Go, kaxeza tîrê pêçayî

Avîte nav xêbeta şahî

Go: “Serekvanîyê bin çiyayî”.

 

Ewî qebûl ne kir, bi xwe rabû, çû, go:

-Avê ser bibirin, yanê na hûn nikarin alt bikin.

Şah got:

 

Ewî çi kêm qulixî ji tera kir

Wekî te eva wa kir?

Go: -Ez serkarê mala xan bûm

Seba paşîva şevekê min wa kir.

 

Şah got:

 

Memûd bigirin, bînin cem min. Lê xist kuşt, pirtî-pirtî kir Go:

-Te wîra çi kir, tu minra çi bikî.

 

Av ser xan birîn, dewsa avê, xûn berdan.

 

Evdila beg sibekê zû rabûye

Qesta nimêja sibê kirîye

Nimêja sibê bîr kirîye

Cav bavêra anîye.

 

Go: -Av sarincxana birîye

Xûn sarincxana qerimîye

Li mala me bûye şîn û girîye.

 

Xan li wêderê gote dê, go:

 

-Lê dayê, lê, lê dayê

Bike nimêja vê duayê.

Dê sekinî, dua kir.

 

Go: -Xwedê

Hîvîya me ewrê reşî dirêj

Tevî, baran hûr-hûr birêj

Mala xan pê bike ferz û nimêj.

 

Ewrê reşî tarî

Tevî-baran hûr-hûr barî

Mala xan kir ferz û nimêja êvarî.

 

Heft roja îdarekir pê avê.

 

Go: -Kaxezê bidine xanê Bedenşêre

Bibine şêrê pêsîra wîne sûre

Îsal heft sale çevê wîne kore.

 

Go: -Kaxezekê bişînine ji xanê Bedenreşe

Ew pêsîra wîna neqişe

Îsal heft sale ew nexweşe.

 

Ew kaxeza hubra şîne

Hubrê li kaxezê direşîne

Ew şandîye ser herdu xanane.

 

Wan xana wexta kaxeza xanê Çengzêrîn sitendin, kaxez nivîsîn, gotin: “Bira xan heft roja ber xwe bide, roja heyşta emê li cem wî bin”. Ewana wêderê gotêda: “Heft roja ber xwe bide, roja heyşta emê hewara wîda bên”.

Qasidê wî kaxez kire ber serê xwe, hat ber kelê raza; tirsa ecema newêribû bike gazî.

Seydayê ecema hebûn, remdarê wan hebûn, go: “Xan kaxez şandîye xanê Bedenşêrra û Bedenreşra, kaxez hela negihîştîyê”. Sibê rabû, hate ber nimêjê, dîna xwe dayê feqîrek razaye ber kelê. Kaxeza ber serê wî dixûne. Kaxeza ber serê wî hiltîne, dinihêre nivîsîne: “Bila heft roja ber xwe bide, roja heyşta emê bigihîjinê”. Ewî jî dewsa wî nivîsî: “Bila heft sala ber xwe bide, sala heyşta emê bigihîjinê”.

Sibê zû rabû. Çû kaxez da destê xan, go, gotîye:

-Bila heft roja berxwe bide, roja heyşta emê hewara teda bên.

Ewî go: -Xwedê mala te xiravke, vira nivîsîye: “Heft sala ber xwe bide, sala heyşta emê hewara teda bên”. Çima we ez wa xapandim, yanê ezê derketama minê şer bikira, yanê minê tivdîra xwe bidîta.

Diya wî wêderê ten lêxist, go:

 

Bes bikişîne vê xîretê

Kul ketîye eşîretê

Bi destşûr here xêbetê.

 

Bes bikişîne vê demê

Kul ketîye nava komê

Desteşûr herine nava Romê.

 

Ewî go: Lê dayê, lê, lê dayê

Te kurtekê ji lebayê

Bike nimêja duayê

Sibê diçine xezayê

Karek me naçe Somayê.

 

Xanê Çengzêrîn got, go:

 

Kuro, bikin, bilezînin

Qursê zêra mal derînin

Nav legana bihelînin

Misirîyê xana bikişînin

Paşî xanê Çengzêrîn

Ev zêr kêra bimînin.

 

Çar kurêd wî hebûne. Ew jî ser pênc bûye. Wekî dinê merivê wî zef bûne. Sibê karê xwe kirin, wekî derkevin.

 

Ha rabû, rabû, rabû

Xan Qiral ji kelê rabû

Derabê rawesta bû

Sîlih bejinê ava bû

Xencer bejinê duta bû

Çev rênga bira mabû.

 

Ha rabû, rabû, rabû

Xan Bukirî ji kelê rabû

Derabê rawesta bû

Sîlih bejinê ava bû

Xencer bejinê duta bû

Çev rênga bira mabû.

 

Ha rabû, rabû, rabû

Xan Evla ji kelê rabû

Derabê rawesta bû

Sîlih bejinê ava bû

Xencer bejinê duta bû

Ew çev rênga bira mabû.

 

Ha rabû, rabû, rabû

Xan Abas ji kelê rabû

Derabê rawesta bû

Sîlih bejinê ava bû

Xencer bejinê duta bû

Çev rênga bavê mabû.

 

Ha rabû, rabû, rabû

Xanê Çengzêrîn rabû

Derabê rawesta bû

Sîlih bejinê ava bû

Xencer bejinê duta bû

Çev rênga sitîya mabû.

 

Go: -Sitîno, ha sitîno

Paşî me kurmancîno…

Gava xan ew xeber digotin

Dilê bûka disotin

Gotin: -Mirin xweşe ji vê jîyînê.

 

Xan hatin dergê navê

Go: -Van derga hûn ber bavên.

Xan hatin dergê şeşa

Silavek dane feraşa

Gotin: -Şerê me û qizilbaşa.

 

Xan hatin dergê sisîya

Bû şinge-şinga misirîya

Gotin: -Şerê me papaxgenîya.

 

Xan kelê dimeşîya

Ecema tacek şande pêşîyê

Go: -Herê, xano, tu kurmancî

Xwera hilîne vî tacî

Hê min şer ne kirîye bo armancî.

 

Go: -Tacê te serê te be

Gû di nav meshebê te be

Her navê kurmancîyê bira hebe.

 

Xan Bukurî dike, dilezîne

Xwe wî tacîra digihîne

Ewî tacî didirîne

Nav kûkê san dixîne.

 

Dibê: -Kafir, tacê te serê te be

Gû nav meshebê te be

Kuştina mêra wê her hebe.

 

Bavê wî gotêda:

 

-Lawo, lawê çuxurî

Tu di şerda nesitirî

Go, bihêle ez xwe bigihînim xêbeta wî kafirî.

 

Go: -Bavo, ne beranim kozîkirî

Ne game te xweykirî

Ne golikim situ kapkirî.

Go, kurê mêran, her mêrin

Nav şerada nasebirin

Nav dewata xwe nagirin.

 

Go: -Kurê min, pirs-pirsyar bê eybin

Pirs. pirsyarê we kê bin?

Ew çûn mala xan û xelîfe

Xan Bukurî çûye

Xelîfe berva rabûye

Şûrek li bejina wî dîye.

 

Go: -Xelîfe, ew şûrê te çîye?

Go: -Şûrê min medenîye

Min kirîye bi heft gund, heft aşane.

 

Go: -Kanê, şûrê te çawane?

Ewî şûr dabû destane

Xelîfe bûye poşmane.

 

Go: -Xelîfe, go, şûrê te Misirîye

Qevza wî derzîye

Tîra wînî biçûsîye

Go, şûrê te minra bimbarek.

 

Go: -Tera dest nade. Şûr lê sitend. Xelîfe jêra teglîf kir, go:

-Xano, xanê Nisretê

Gavekê min bide moletê

Herim qonaxa şah

Tera derxim ezetê.

 

Ewî got:

 

-Xelîfe, kurê dêlê

Te tê, were dêla çêlê

Tu min dikî fende-fêlê

Te bikujim vê simbêlê.

 

Go, xelîfe, ha xelîfe

Go, tu bidî min sed top qedîfe

Go, ew pûşe, ew teglîfe.

Xanê Bukurî şûrê xwe kişandî

Hêdî-hêdî dihejandî

Serê xelîfe, herçar bira firandî.

 

Herçar bira kirine cinaze

Ordîyê gaze-gaze

Go: “Şerê piling û beraze”.

Bavê wan ji kelê jorda têye

Ecema lê kirîye şênîye

Lingekî wî lê firandîye.

 

Xan Qiral dike-dilezîne

Şeqê xwe situyê bavê datîne

Sêsid mêrî wêderê dixuşivîne

Pêlê xûnê ji wî hiltîne.

 

Xan Bukurî dike, dilezîne

Şeqê xwe situyê bavê datîne

Çarsid mêrî wêderê dixuşivîne

Pêlê xûnê ji wî hiltîne.

 

Xan Evla beg dike, dilezîne

Şeqê xwe situyê bavê datîne

Pênsid mêrî wêderê dixuşivîne

Pêlê xûnê ji wî hiltîne.

 

Xan Abas dike, dilezîne

Şeqê xwe situyê bavê datîne

Şesid mêrî wêderê dixuşivîne

Pêlê xûnê ji wî hiltîne.

 

Go: -Reme ne dê û bavê hostane

Nedaye seqê şûrane

Em bûne poşmane.

 

Bavê wî got:

 

-Lawo, lawê nezanî

Şûr bikişîne kalanî

Bavêje hesp-xudanî

Bifirîne, bavêje dera hanî!

 

Xan Abas şûr dikişîne kalanî

Davêje hesp xudanî

Dibire, davêje dera hanî.

 

Go: -Reme ne dê û bavê hostane

Dane seqê şûrane

Dibire hesp-xudane.

 

Bavê wî go:

 

-Lawo, lawê Berazî

Go, eskera bike gazî.

 

Ewî eskera kire gazî

Go, dor hate lawê Pîrê

Pênsid hev kuştîye tîrê

Qe yek jî nehatîye bîrê.

 

Dor hate lawê Perê

Bin palana derket derê

Pênsid hev kuştîye bi xencerê.

 

Dor hate lawê Hekarî

Li sêrî tora tarî

Ewî nig da hezarî.

 

Dor hate lawê Hertoşî

Te li sêrî qerepoşî

Ewî nigda koma berojî.

 

Dor hate lawê Divînî

Xudanê şeşxana mezinî

Tu şeradî, kesê minî.

 

Dor hatîye lawê Êzdî

Şer xweş kirîye li çadira sipî.

 

Dor hatîye lawê melle

Lê kirine hela-hela.

 

Dor hat lawê Beranî

Xudanê rima ziravî

Xwezîya wî şerî, tu li navî.

 

Dor hate lawê Tîmarî

Xudanê sore-savarî

Şûr hilda, çû qîfarî.

 

Eskerê şah çû tijî kelê bû. Wî çaxî şah tacek hilanî, anî bide diya xanê Çengzêrîn; go:

-Emê avê berdin ser kelê, werin teslîm bibin.

Diya xanê Çengzêrîn dîna xwe dayê, ku hatine kelê. Top-cebirxane dike rikinê kelê, xwe jî diçe serê kelê. De rabinêda. Miştika xwe tijî titûn kir, agir danî ser. Şahra got:

-Kafir, paşî van nevîya, paşî van kura ez tac nadime serê xwe, ez xwe dikujim, nayême cem te.

Cixara wê sor bû. Jorda nav cebirxanêda kuta. Lêda kela bela-belayî kir, avît, ew muxulqetê têda qir kir. Her otaxek ma. Jineke hemle têda ma. Ew jinik jê xilaz bû – jina Evla begê bû. Mala bavê wê li Hekarîyê bû. Çû nava hekarîya. Wêderê Xwedê kurek dayê. Silsileta wê malê hê heye. Salê carekê li wêderê, hema wê rojê padişê ecemra û yê Romêra şer dikin û kuştîyê kelê bîr tînin.

 

Got: -Hemê Mamed, ji gundê Sabûnçîyê li ser nehîya Talînê, 50 salî, xwendî, kilama û serhatîya gelekî zane.

Nivîsîn: Cerdoyê Gênco û Hecîyê Cindî: 26.10.1931, gundê Sabûnçîyê, li Ermenîstanê. 

Riataza

Derheqa nivîskar da

Têmûrê Xelîl

Berpirsyarê malpera me, sêkrêtarê Komeleya Nivîskarên Kurd li Swed, endamê Yekîtîya Rojnamevanên bajarê Moskvayê, nivîskar û rojnamevan. Fakulta fîzîk-matêmatîkê a zanîngeheke Ermenîstanê temam kirîye.

Qeydên dişibine hev

1 Şîrove

Şirovekirin hatine girtin.