Kuştina Mîrza Paşayê Dasinîyê Waliyê Mûsilê li Stenbolê -2

Kuştina Mîrza Paşayê Dasinîyê Waliyê Mûsilê li Stenbolê -2

Me duh beşa pêşin a vê gotara delal çap kir. Fermo, îro beşa duduyan bixwînin. Gotar zanebûnên me di hêla axa me, welatê me, dînê me, dîroka me da dide zêdekirin.

Mûrad Ciwan, sîyasetmedar/dîrokzan

Di Seyahetameya Ewliya Çelebî de buyera Mîrza Begê Dasinî

Ewliya Çelebî di seyahetnameya xwe de[8] behsa paşatiya Mûsilê a Mîrza Begê Dasinî nake, lê ya mayina wî ya li Stenbolê, vegeriyana ji Stanbolê ber bi Anadoluyê li gel grûpeka çekdar, şandina çekdaran ji Stenbolê li pey wan, şerê li gel wan, qehremanî û liberxwederiya Mîrza û hevalên wî, piştre zeftkirina wan ji bo vegerandina bo Stenbolê, lê bi rê de kuştina wî û hevalên wî yên êsîrgirtî dike.

Ji bo ku Melek Ahmed Paşa wê demê sedrezam e, Ewliya Çelebîyê merivê wî (diya Ewliya Çelebî abxaz e û xizmeka nêzîk a Melek Ahmed Paşa ye) bi xwe jî di sefera şandina eskeran de amade dibe, di nav şer de wek aliyê dewletê cih digire. Lê bi xwe diyar dike ku her çendîn fermana derxistina esker, şerê li gel wan û kuştina wan bi muhra Sultan Mehemedê 9 salî ya di destê sedrezam Melek Ahmed Paşa de bû, ev mesele bêyî dilê sedrezam bi xwe jî bû, wî ev biryar wek zilmeka li hemberê wan dît, ji ber zixt û zorên axayên yenîçeriyan ew mecbûr ma mohrê li bin fermanan bide. Ewliya Çelebî biryarên derbarê van buyeran de ku Melek Ahmed Paşa bêyî dilê xwe mohr kirine, neheqî û şaşîtiyên mezin û yek ji wan sedeman dibîne ku ew piştî wan buyerên trajîk serkeftî nebû, ji sedrezamiyê hat ezilkirin.

Melek Ahmed Paşa di 21’ê agustosa 1651’ê de ezilbuye û Siyavuş Paşayê abxazî ketiye şûna wî.

Di Ewliya Çelebî de navê Mîrza Begê Dasinî (Dasnî Mîrza) wek ‘’Daşnîk Îmîrza/Mîrza Beg’’ hatiye nivîsîn. Gelo ev di orîjînalên destnivîs de wiha ye, yan gava hatiye transkrîbekirin bo ser alfabeya latînî û wergerandina ser Tirkiya nuha wiha guherîye, min îmkan nedît ku ez bidim ber hev. Lê buyerên ku ew bahs dike di xeta giştî ya meseleyê de, di zeman, navên mirov, cih û waran de li gelek ciyan wek yên Naîma ne. Xweş xwiya ye ku ‘Daşnîk Îmîrza/Mîrza’ ew Mîrza Begê/Paşayê Dasinî ye ku Naîma di tarîxa xwe de bahs dike. Loma em ji nuha pê ve gava rûdanên di Seyahetnameya Ewliya Çelebî de vediguhêzin em ê navê wî wek Mîrzayê Dasinî bidin.

Ferqeka navbera Ewliya Çelebî û ya Naîma jî di dayina navên hevkar û hevalên Mîrza Beg û hejmara wan de ye. Naîma wek hevalên wî yên serkêş, herdu navên Nesîmî Efendî û Yegen Beg destnîşan dike. Di Ewliya Çelebî de ev herdu nav derbas nabin. Lê li şûna wan navê Hanifi Halife (Hanîfî Xelîfe) derbas dibe, ku di Naîma de nayê bahskirin. Min tesbît nekir ku Hanîfî Xelîfe kî ye.

Wek Naima, Ewliya Çelebî jî diyar dike ku Mîrza Beg li Stenbolê ye da ji bo xwe postekî rêveberiyê bidestxe, ew tevî merivên xwe li Uskudarê dimîne. Gelek axa, beg, paşa, wezîr, serdar û ji rutbeyên cuda yên postên xwe wendakirî li Stenbolê ne, mihawele dikin da kesên bikêr ên ji desthilatê bibînin, bi bertil û rişwetan meqamekî, begîtiya welatekî, axatî an reîstiya eşîrekê bidestxin.

Di wê demê de, ji bilî bajar, wîlayet û eyaletan, yekîneyên eşîrên koçer jî hebûn ku bi axa warekî ve ne girêdayî bûn, di nav hidûdê osmanî de li Anadoluyê û li Kurdistanê di navbera germiyanên xwe yên zifistanê û zozanên havînan de diçûn dihatin. Serê biharan hildikişiyan çiya û zozanan û dawiya payizan dadiketin deşt, berrî û germiyanan. Hin ji van, ser bi mîrekiyên xwe yên kurd ve bûn, lê konfederasyonên koçer ên gelek mezin jî hebûn, wek Badiliyan, Rişwaniyan, Bozulusan, Qereulusan, Atkêşan, eşîrên Tirkmanên Uskudarê û hwd. Ev eşîrên koçer karibû tenê tirkman, kurd, yan jî konfederasyonên tevlihev bin. Ew wek yekîneyekê, wek nifûsa bajarekî, deverekê an wilayetekê dihatin hesabkirin. Postê axatiya resmî, meqamê ku biçe nav wan, li gel wan tim koçerî be; ewletiya wan biparêze û serane, bac û xeraca wan kom bike, bigihîne dewletê hebû. Ji wan re ‘Turkmen ağası (axayê tirkmenan)’ dihat gotin. Ji Stenbolê, axa, beg an paşayek tayînî vî postî dibû. Pişt re ev post li Stenbolê dihatin tayin kirin, pêşîn hin bexşîş, diyarî an mikelefiyet ji wan dihatin sitendin. Yanî axa, wezîr û paşayan li gor mezinatî û hatina wan, ev post dikirîn, perê xwe pêşin didan, pişt re bi fermana padîşah diçûn axatî, begîtî an reîstiya wan eşîrên tirkmen dikirin. Carina jî hin axa, beg û wezîran li Stenbolê ev der dikirîn, ew bi xwe nediçûn, wan jî kara xwe dixist serê û difirot muteseliman. Muteselim wek taşeronên nuha dihatin, bi navê wan, serane, bac û xeraca van deran kom dikirin. Helbet post û meqamên wiha ji bo bajaran jî hebûn û ji wan jî hebûn ku ev der difrotin miteseliman. Bi vî awayî gelek axa, beg, paşa û wezîr her çendîn navên hin deran li ser wan bûn jî ji Stenbolê dernediketin.

Kirîn û firotina van postan ji bal axa, wezîr, paşa, qazî û xwedan meqamên din ên ku li dora seraya sultan bûn, dihatin kirin. Herî zêde post û pileyên bilind ên yenîçeriyan xwedan desthilat û derfet bûn.

A Mîrzayê Dasinî û yên wek wî, li van deran, li pey bidestxistina postên wiha bûn. Ewliya Çelebî behs neke jî, wek me dît Naîma eşkere dinivîse, ji ber ku pereyên wî tunebûn û nikaribû rişwet û bertîlan bide, Mîrza Beg tiştek bidest nedixist û li Uskudarê tevî merivên xwe perîşan parîşan digeriya.

Ew ne tenê bû. Yên wek wî jî gelek bûn. Pişt re gelek sîpahî û eskerên din ên Anadoluyê ku bi mehan û salan ulufeyên (meaşên) xwe negirtibûn û bi hêviya ku heqê xwe bidestxin jî hatibûn, li axur, xan û kolanên Stenbolê bi taybetî yên Uskudarê bêçare divizikîn.

Di vê demê de, wek Naîma, Ewliya Çelebî jî behsa serîhildana Hesen Axayê Abxazî dike ku ji ber qencî û mêrxasiyeka wî, Sultan Mehemedê IV. axatiya eşîra Tirkmen a Uskudarê bi şertê hetahetayî dabû wî. Wî her sal 70 kîs aqçe didan dewletê. Gava Melek Ahmed Paşa bû sedrezam, ew jî hat Stenbolê, wî Paşa (herdu jî abxaz bûn) pîroz kir û vegeriya Uskudarê. Ji axayên yenîçeriyan Bektaş Axa, Axayê Reş ê yenîçeriyan, Ketxudayê qûlan (yeniçerî) Çelebî û ketxudayê (yek ji wan meqamên bilind ên ocaxa yenîçeriyan) Melek Ahmed Paşa Ketxuda Kudde Mehemed Beg hemiyan li hev kir, postê axatiya tirkmanan ji Qere Hesen Paşayê Abxaz stend, bi 100 kîs aqçeyan da yekî bi navê Aq Alî Axa.

Ku Hesen Axa ev bihîst, hêrs bû, 300 çekdarên xwe anîn li Axirqapiya Uskadarê bicî kir, du sed egîdên xwe bi qeyikan derbasî Stenbolê bû, 100 siwarên xwe li ser qeyikan hiştin û li gel 100 siwaran hat Qesra Melek Ahmed Paşa. Ewliya Çelebî dinivîse ku ew bi xwe jî wê çaxê li wê derê buye.

Hesen Axa derket hizûra sedrezam, bi hêrs pirsî ku çima tevî ew qas xizmet û qenciya wî, ev post jê stendine û ew nuha perîşan û heqîr kirine.

Lê sedrezam Melek Ahmed Paşa lê vegerand, got, nuha wiha buye, ê 100 kîs akçe bide wî bira salekê sebir bike bê heta çi dibe.

Hesen Axa qebûl nekir û bi hêrs derket. Li hundurê Serayê rastî Ketxuda Kudde Mehemed hat. Wî zanîbû ku ev serkêşê vê komploya li hemberê wî ye. Xencera xwe kêşa, ket ser dilê Kudde. Bes yên li dora wan xwe gihand, ew ji destê wî rizgar kir. Kudde bazda ba Sedrezam û Hesen Axa jî bi wê hêrsa xwe vegeriya Uskudarê.

Ev Ketxuda Kudde Mehemed Paşa ji yenîçeriyên dora Diyarbekirê bû, mala wî li Çêrmûgê (Çermik) bû. Gava di 1639-40ê de Melek Ahmed Paşa cara pêşî bû waliyê Eyaleta Diyarbekirê, li wê derê ew bû merivê wî û ji wêrojê pê ve li gel Paşa ma, ew çû ku Kudde jî li pey wî çû. Kudde di orduya Melek Ahmed Paşa da a ku di 1640ê de çû ser Şengalê, qetlîama êzîdiyan kir jî amade bû.

Qere Hesen Paşa li Uskudarê dest pê kir, merivên xwe û gelek eskerên sîpahî yên bêserûber ku li axur, xan û kolanan digeriyan li dora xwe civandin. Gava ev xeber hat bihîstin, Kudde Ketxuda û hevalên wî yên berê binavkirî hatin cem sedrezam, wan behsa xetera serîhildana Hesen Axa kir û daxwaz kir ku fermana kuştina wî bê derxistin. Melek Ahmed Paşa mecbûr ma, li ser navê Sultan fermana kuştina wî da.

Ku Hesen Axa ev bihîst, ji Uskudarê firar kir çû Îzmîtê, qasî 1000 sîpahîyên ku ji bo wergirtina ulufeyên xwe diçûn Stenbolê tevî xwe kirin. Heta ew gihîşt Boluyê çekdarên wî bûn 3 hezar, heta Osmancikê hejmara wan gihaşt 5 hezaran. Pişt re çû xwe gihand serîhilderekî bi navê Îpşîr Paşa û bi hev re hejmara wan gihaşt 40-50 hezaran. Padîşah fermana qetilkirina wan şand ji Sedrezam re. Sedrezam Melek Ahmet got ew vê fermanê mohr nake û amade ye mohrê teslîm bike.

Ewliya Çelebî, li vê derê, meselê tîne ser Mîrzayê Dasinî û Hanîfî Xelîfe, dinivîse ku ev kes jî ji ehlê xizmetê bûn, hatibûn bûbûn daxwazkirên axatiya eşîrên koçer yên wek Bozulus, Qereulus, Atkêşan û Tirkmenên Uskudarê. Aq Elî Axayê ku axayên yenîçeriyan axatiya tirkmanên Uskudarê dabûn wî, piştî ku Hesen Axa serî hilda newêrî biçe ser vî postî û ew der jî vala ma. Li gor Ewliya Çelebî tevî ku rişwet û bertîlên Mîrzayê Dasinî û Hanîfî Xelîfe ji çend sed kîsên akçeyan derbas bûbûn jî, vê tifaqa yeniçeriyan ya li gel Kudde Ketxuda û Bektaş Axa û yên din ew xapandibûn û tu meqam nedabûn wan.

Ev jî piştî buyera Hesen Axa ketin tirsa canên xwe û şevekê derketin Uskudarê, ji wê derê wan ber bi Anadoluyê ve firar kir. Helbet ne Naîma, ne jî Ewliya Çelebî îddîa nakin ku Mîrzayê Dasinî û hevalên xwe tu tifaq li gel Qere Hesen Axayê Abxazî kirine. Lê buyer di eynî demê de ne, li ser eynî rewşê û pirsgirêkê ne. Li gor herdu weqanivîsan Kudde Ketxuda û hevalên xwe îddîa dikin ku her du alî hevkarên hev in, bi haya hev firar kiriye, niha ku Mîrza û hevalên xwe jî fîrar kiriye biçin bigihên Hesen Axa, ê serîhildaneka mezin jê derkeve û Stenbol têkeve bin xeterê.

Ewliya Çelebî dinivîse ku gava axayên yenîçeriyan daxwaza esker derxistina pey wan kirine da wan bikujin, malên wan ji xwe re talan bikin, Melek Ahmed Paşa gotiye:

‘’Ev hin merivên cemaeteka ku tevî malên xwe ehle xizmetê, misilmanên bêxerez, yên xwedan namûs in. Ma we îbret ji Hesen Axa negirt? Wi 70 kîs didan mîrîyê (dewletê/xezînê) we xizmeta wî ya rasiparteya ebedî ji dest derxist, da yekî heqnekir. Ew jî tirsiya ku bigire û xizmeta padîşah li ortê ma. We li ber çavan merivek kir celalî(îsyankar). Nuha hûn çi ji vî Hanîfî Xelîfe dixwazin? Wellahî, di demeka nêzîk de ez ê jî bi agirê we bisojim. Lê hûn ê bişewitin bibin kebab.’’

Xeber hat ji sedrezam re ku Mîrza Beg û Hanîfî Xelîfe 600 siwar li dora xwe kom kirin û ji Uskudarê bi çargavî gihan Îskeleya Dîlê, ji wê derê ê Deryaya Dîlê derbas bikin, biçin binê Helebê(?) ba Hesen Axa û Îbşîr Paşa.

Wan axayên yenîçeriyan jî hatin, careka din zor dan ku Paşa fermana Mîrza û Xelîfe derîne. Îdî sedrezam mecbûr ma, fermana padîşah a qetilkirina wan derxist.

Demildest ji Bektaş Axa 200 siwarên hespên kihêl yên bi cebe (zirx) û cewşen (nivişt), ji Qere Çawîşê Axayê Yenîçeriyan 300 siwarên hespên kihêl ên cilfidan yên bi cebe (bizirx) cewşen(nivişt, hemaîl), ji Çelebî Ketxuda tam 500 cengawer, dilawer, mêrxas, hunerbazê qadirên çekên xwe yên cirîdbaz, şehbazên ku digotin ‘ez im û ne tukes’’, ji Melek Ahmed Paşa 700 eskerên bikêrhatî yên navdar û silehşorên bikêrhatî yên abxaz, çerkez û gurcî amade bûn.

Ji sîlehdar û sîpahiyan 500 mêrxasên çekdar, hemû 2500 siwarên çak ên xwedan hespên kuheylan(kihêl) şûrkêşên bijarte, yên çavsor (gözü kanlı). Çiraxê(Şagirdê) Melek Ahmed Paşa yê bi navê Abdullah Paşa), bi 500 mêrxasên kurd ên çekdar ve bû serdar. Ewliya Çelebî jî tevî 8 xulamên xwe ket nav wan[9]. Di şevekê de 3000 esker bi keştî û qeyikan (belemeyan) derbasî peravê Uskudarê bûn, ji wê derê bi çargavî çûn Gebzeyê, di rojekê de ji Deryaya Dîlê, Derbendê derbas bûn. Bi pirse-pirs çûn Kela Îznîkê. Ew qas westiyan ku hin hespên wan nema karî birêve biçin, bi sedan siwarên bektaşaxayî û yenîçerîaxayî peya bûn li Îznîkê, yan li riyan man. Hin li çiyan bi hespên xwe yên bihnçikiyayî re rawestiyan.

Piştî Îznîkê, li çêregehê, bi pirsê pê hesiyan ku zêdetirê hezar siwaran li navbera Lefkeyê (Osmanelîya Bîlecikê) û Söğütê, li birekeka nêzî Kaniya Ahmed Beg di nav erda çeltûgê(çeltîka birincê) de, hin ji wan li nav daristanê, hin di xîvetan (şadiran) de danîne, ketine vehêsanê. Abdullah Paşa esker civand, biryar derket ku bi wextê nimêja sibê ya şafiiyan re êrîş bibin ser wan.

Çûn bi dizî dor li wan girtin, heryek bêagah ji dinyayê, li bin siya dareka bilind, hin li dora daran di hemnazê de ne, pirranî jî li nav daristanê xwe veşartine, belav bûne, dinivin.

Gava wextê wê hat, eskerê osmanî yên bi serdariya Abdullah Paşa bi dengê ‘’Allah Allah’’an hicûmî nivistiyên bêagah û hin jê tazî kirin, bi şûran ketin nav wan. Kesî fahm nekir bê çi bi serê wan de tê, bi girîn û qêrîn, ji xîvetan direviyan. Yên xwe gihandin hespên xwe, şûr, rim û mertalên xwe, hin bi kinc û hin tazî ketin nava şer.

Di vê navberê de Mîrzayê Dasinî û Hanîfî Xelîfe bi 700-800 siwaran ji nav daristanê derketin û wan hicûmî eskeran kir. Şerekî xwînawî dibû. Ewliya Çelebî dinivîse ku wan digot ‘’Allah, Allah’’ û yên hemberê wan digot ‘’Allah, Allah’’, du alî eskerên Îslamê ketibûn nav hev.

Ewliya Çelebî dûrûdirêj behsa vî şerê navbera herdu aliyan, mêrxasiya wan û hejmara mezin a kuştiyên herdu aliyan dike.

Di encamê de yên xafilên di xewê de şikest xwar, Mîrzayê Dasinî bi 46 siwarên xwe ve reviya da xwe xelas bike, lê ket xefika hin eskerên Melek Ahmed Paşa, ew hatin êsîrkirin û girêdan.

Hanîfî Xelîfe jî xwest bi birîndarî fîrar bike, tevî 13 merivên wî ew jî zeftkirin, girêdan anîn. Gelek serîyên jêkirî û êsîrên din jî civandin, anîn. 800 hespên ‘’serîhilderan’’ wek xenîmet hatin zeftkirin, esker li wan siwar bûn. Fermanek ji 12 qadiyên derûdorê re hat şandin ku fîrarî bên girtin û bên teslîmkirin. Xelk derketin çol û çiyan, şikara fîrariyan, yên ku serî anîn, yên ku êsîr…

Li wê derê, mirî bi kêmasî di 15 çal û bîran de hatin çalkirin, serê wan jî bûn ‘’xemla serê riman’’.

Esker tevî seriyan û êsîran dest bi vegerê kir, hatin Deryaya Dîlê, derbas bûn hatin Gebzeyê, ji wê derê jî hatin ba Pira Bostanciyê ya nêzî Uskudarê.

Li wê derê, fermanek ji Stenbolê ji Qere Abdullah Paşa re hat ku ew êsîran hemuyan bikuje, laşên wan li wê derê veşêre û tenê serên wan bîne Stenbolê.

Esker û xelkên sivîl bi xwe ji vê biryarê gelek hêrs û xemgîn bûn, wan got ev ew qas ser hene, ew hê çi dixwazin, çima ev feqîr bên kuştin.

Abdullah Paşa got ferman heye, ew ê hemiyan qetil bike. Welê bû ku eskeran hicûm kir ser Abdullah Paşa da rê nedin qira ew qas bêgunehan bê anîn.

Di encamê de, serdar daxwaza eskeran qebûl kir, hin meriv berdan nav sazlixên nêzî Bostanciyê, hin bera bin pirê dan, veşartin, hin anîn li Uskudarê berdan. Ewliya Çelebî dinivîse ku wî bi xwe 6 kes bi rica ji destê Abdullah Paşa xelas kirine.

Lê kirin nekirin, ricaya Mîrzayê Dasinî û Hanîfî Xelîfe derbas nebû.

Ew li binê Pira Bostanciyê tevî 46 merivên wî rêz kirin. Berê Hanîfî Xelîfe bi tîran hat kuştin, pişt re serê Mîrza Begê Dasinî û 46 merivên wî hatin jêkirin. Ewliya Çelebî dinivîse ku hemiyan kelîmeya şehadetê dianî hê ew serjêdibûn.

Cesedên hemuyan li serê pirê xistin bin erdê, veşartin. Serî jî ku hemû li ser hev 814 serî bûn, anîn Uskudarê, ji wê derê Îstanbolê, li Baxçeqapisiyê xistin serê riman û di ber Sultan Mihemedê IV’ê yê 10 salî re ku li Dîwanê bû, hatin derbaskirn. Piştre ew serî li ber Babu’l Humayûnê hatin avêtin meydanê. Bi rojan ew serî li meydanê wek çoganên ber lingan yên ji wê derê derbasbûyî, di axê û gemarê de digevizîn.

Ewliya Çelebî dinivîse ku, gelek kesên salih dîtine ku ‘’ bi hikmeta Xwedayî, wê şevê li meydana Babu’l Humayunê, li ber serê Mîrzayê Dasinî û Hanîfî Xelîfe sê caran nûr daket’. Hema wê şevê gelek serî rakirin, tenê sed serî hiştin, wê şevê hin malên kefereyan yên bi navê Odeyên Bektaş Axa yên li hundurê Fenerqapisiyê hilweşiyan, her wiha wê şevê, li sê ciyan agirê piçûk hilket, li Macuncuyê Barûdxane şewitî.

Li gor Ewliya Çelebî, yek ji sedemên ezilkirina Melek Amed Paşa yên ji sedrezamiyê ew e ku bi bêtedbîrî, neheqî Hanîfî Xelîfe û Mîrzayê Dasinî dan qetilkirin.

[8] Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, cild 3, kitêb 1, r. 356-359 û dewama wê, YKY, İstanbul 2006.

[9] Naîma dinivîse ku Mehmemed Emîn Paşayê waliyê Wanê ê berê bû serdarê vê sefere.

 

Ji alîyê redaksyona Riataza da:

Di nav gelê me da çend êl-eşîretên mezin hene, ku him di nav kurdên êzdî da hene, him jî di nav kurdên misilman da. Wek: Rojkî, Sîpikî, Şerqî. Lê êl-eşîreta Dasinî tenê di nav kurdên êzdî da heye. Balkêş e, ku ji bajarê Dihokê ra herwiha ”Dihoka Dasinîyan” jî tê gotin. Ew jî balkêş e, ku di stiraneke me da gotina ”dena Dihokê” derbaz dibe. Xuya ye li Dihokê qumaş den kirine, ango reng kirine.

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev

Bersîvekê binivîse

Your email address will not be published. Required fields are marked *