BI PETER SIMON PALLAS PHONEMÊN KURDÎ

BI PETER SIMON PALLAS PHONEMÊN KURDÎ

PHONEMÊN KURDÎ ÊN KURDOLOG Û SEYAHÊN ROJAVAYÎ (1787-1887)

Raif Yaman, lêkolînkar

Linguarum Totius Orbis Vocabularia Comparativa Augustissimaecura Collecta, Sectionis Prima, Linguas Europae et Asiae Complexae

Peter Simon Pallas sala 1787an tomê pêşîn ê vajnama xwe a polyglot a bi navê Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницею все высочайшей особы. Отделение первое, содержащее в себе европейские и азиатские языки Ч.1. (Vajnama Comparativa Hemî Zar û Zimanên  Destê Rastê ên Meriva Hêjatirîn Cara Pêşîn ji hev Derxistina Zimanên Europayê û Asyayê. Tom 1) li St. Petersburgê weşandîye. Pêşgotina vî tomî di 29ê Berfanbara 1786an da hatîye nivîsandin. Kitêb salekê şûnda, di 1787an da hatîye weşandin. Ev tom ji 425 rûperî pêk dihê. Çar rûperên dawîn vala ne.

  1. S. Pallas tomê 2an ê heman berhema xwe li gel navê wê ê bi rûsî bi latinî jî Linguarum Totius Orbis Vocabularia Comparativa Augustissimaecura Collecta, Sectionis Prima, Linguas Europae et Asiae Complexae bi nav kirîye, û sala 1789an li Petropolîyê weşandîye. Ev berg tevî 6 rûperên xwe ên vala ji 568 rûperî pêk dihê.

Tercûma latinîya peyvên rûsî ên di destpêka tomê 2an da ne tê da, peyvên zimanên di vê vajnama polyglot da gişk bi elîfba cyrillic hatine nivîsandin. Di nav 200 zimanên di vê vajnamê da zimanê kurdî di rêza 77an da ye.

Di tomê 2an da 143 peyvên rûsî, hejmarên rûsî û manên wan ên bi heman zimanên Europayê û Asyayê hene. Di parta dawîn a tomê 2an da ji hejmara 174an heta 185an hejmarên rûsî û manên wan ên bi zimanên Europa û Asyayê hene. Di vê partê da zimanê kurdî di rêza 83an da ye.

Analysa Phoneman

Gelek peyvên di vajnamê da bi du hawayî, hindik bi sê hawayên xwe hatine nivîsandin. Li ser hev 276 peyvên rûsî bi kurdî hatine tercûmekirin.

Peter Simon Pallas consonantên aspirat û ne aspiratên di peyvên kurdî da bi hawayekî bi pergal rast nîşan nedane. Li dawîya her peyva bi consonantekê diqede nîşana consonantên ne aspirat Ь ya jî nîşana consonantên aspirat Ъ danîye.  Di tomê pêşîn da nîşana consonantên aspirat bi hawayê xwe ê girs nivîsîye. Peyvên ku bi nîşana consonantên ne aspirat daye bi hawayê xwe ê piçûk ь nivîsîye. Di tomê dawîn da ev her du symbol bi hawayên wan ên piçûk nivîsîne.

Di nav peyvên kurdî da çend îstîsna ne tê da piştî consonantan ev nîşanên aspiratî û ne aspiratîyê nîşan nedane. Peyva kurdî феръяадъ (feryad) ji van îstîsnan yek e. Consonanta r li vê derê bi nîşana Ъ hatîye nivîsandin. Heman peyv bi farisî ферьяадъ nivîsîye, konsonata r ne aspirat nîşan daye. Di nivîsandina 58 peyvên pêşîn ên tomê pêşîn da piştî consonantên kurdî meriv rastî symbola consonantên ne aspirat nahê. Di tomê 2an da jî çend îstîsna ne tê da di nivîsandina consonantên kurdî da nîşana consonantên aspirat nehatîye nivîsandin.

Tableau 2: Numûnên Phonemên bi Symbola Consonantên Aspirat 

No Peyv Transliteration Transcription Tom Rûper
2 АсманЪ Asman Asman 1 5
3 БабЪ Bab Bab 1 8
8 ХушкЪ Xuşk Xuşk 1 24
12 ПисерЪ Pîser Piser 1 37
14 МуруфЪ Muruf Murof / Mirov 1 43
16 СерЪ Ser Ser 1 50
35 ДастЪ Dest Dest 1 109
129 ОчагЪ Oçag Ocax 2 129
217 ХубЪ Xub 2 278
222 ХрабЪ Xrab Xirab 2 296

 

Tableau 3: Numûnên Phonemên bi Symbola Consonantên ne Aspirat

No Peyv Transliteration Trancription Tom Rûper
61 Терть Tert Derd 1 191
63 Кïарь Kiar Kar 1 197
65 Сербдесть Serbdest Serbidest 1 203
72 Саарь Kaar Kar 1 226
74 Курьэ Kure Kûre 1 232
76 Манкь Mank Mang 1 238
82 Барень Baren Baran 1 257
85 Барфь Barf Berf 1 267
89 Супьа Supa Sube 1 280
91 Саль Sal Sal 1 286
97 Хаакь Xaak Xak 1 305
140 Енгурь Engur Engûr 2 29
145 Кырмь Kirm Kurm 2 46
180 Шерапь Şerap Şerab / Şeraw 2 154
182 Цокорь Şokor Şukur / Şikir 2 161

 

Peter Simon Pallas di nivîsandina gelek peyvên kurdî da herfên б û п, в û ф, д û т, с û з, ж û ш, дж û ч, к û г, и û ы bi şaşitî di şûna hev da nivîsîne, ya jî nikanibûye van dengan ji hev û din derbixîne.

Tableau 4: Peyvên bi Phonemên Şaş Hatine Nivîsandin

No Peyv Translit. Transcrip. Şaş Rast Tom Rûper
4 Таике Taîke Daîkê T Д 1 11
12 БичукЪ Bîçûk Biçûk и ы 1 37
20 Чаф Çaf Çav ф в 1 62
30 ОсманЪ Osman Azman c з 1 94
32 КерденЪ Kerden Gerden К Г 1 100
33 МилЪ Mîl Mil и ы 1 103
36 Тилли Tîllî Tilî и ы 1 112
38 СикЪ Sîk Zik Зы 1 118
46 ТилЪ Tîl Dil Ти Ды 1 143
55 БанкЪ Bank Bang к г 1 171
66 Сулмь Sulm Zulm C З 1 206
68 Сенде Sende Zende C З 1 213
70 Кïань Kîan Gîyan К Г 1 219
75 РушЪ Ruş Roj уш 1 235
89 Супьа Supa Suba п б 1 280
98 Афь Af Av ф в 1 308
142 Чàу Çeu Ce Ч Дж 2 36
145 Кырмь Kirm Kurm ы у 2 46
147 Чанварь Çanvar Cenawer Ч дж 2 52
172 ОчагЪ Oçag Ocaẍ ч дж 2 129

 

P.S Pallas pir caran nikanibûye peyvên farisî û kurdî ji hev derbixîne. Ji ber vê yekê jî gelek peyvên farisî di şûna ên kurdî da, gelek peyvên kurdî jî di şûna ên farisî da nivîsîne.

Tableau 5: Peyvên Farisî û Kurdî ên di Dewsa Hev da Hatine Nivîsandin

No Farisî Translit. Kurdî Translit. Transcrip. Tom Rûper
11 Джован Covan ТухтерЪ[1] Tuxter Dot 1 34
12 ПсерЪ Pser ПисерЪ Pîser Pis 1 37
15 КесанЪ Kesan Калкага Kalkaga Xelqeha 1 47
19 Наибини Naîbînî Набини[2] Nabînî Nabînî 1 59
21 Абру Abrû Абру Abrû Ebrû, Brû 1 66
30 ЗубанЪ Zuban СебанЪ Seban Zeban 1 94
32 КарданЪ Kardan КерденЪ Kerden Gerden 1 100
43 ГошmЪ Goşt Гухшm Gûşt Goşt 1 134
46 ДилЪ Dîl ТилЪ Tîl Dil 1 143
55 БангЪ Bang БанкЪ Bank Bang 1 171
61 Дардь Dard Терть Tert Derd 1 191
96 Замань Zaman Семань Seman Zeman 1 302
142 Джяу Cyau Чàу Çau Ce 2 36
147 Джанварь Canvar Чанварь Çanvar Cenawer 2 52

 

Pallas gelek caran di şûna peyvên kurdî da peyvên farisî nivîsîne. Di peyva 230î da di şûna Бунь (bûn) a kurdî da  Будень (bûden) a farisî; di peyva 232an da di şûna Ракетынь (raketin) a kurdî da Хуфтень (xuften) a farisî, di peyva 234an da di şûna Дости (dostî) a kurdî da Тосташтен (tostaşten) a farisî û gelek peyvên din ên wusa di vajnamê da hene. Çend peyvên îstîsna ne tê da di şûna digrapha ы da herfa и hatîye nivîsandin.

Tableau 6: Transliteration, Transcription û Tercûma Çend Peyvên Rûsî-Kurdî

No Pусский Rûskîy курдский Kurdskîy Translit. Transcrip. Tercûme[3]
1 Xudî, Kula (1) Xudê, Xuda xudê, xuda
2 Vauta (2), Asman Asman asman
3 Bab Bab bab
4 Taîke, De Daîkê, Dê daîk, dê
5 Kuramen (3) Kurê min kur, pis
6 Keçamen (4) Keça min keç, qîz, dot
7 Bra, burîder Bra, Brader bra, brader
8 Xor (5), Xuşk Xuşk xuşk
9 Jînamîn (6) Jina min mêr
10 Meremen, Senne (7) Mêrê min jin
11 Tuxşer (8) cuwan
12 Bîçûk (9), Pîser (9) Biçûk, Piser pis
13 kurru Kuru zarr
14 Muruf, Adem Murûf, Adem mirov
15 Alem, Kalkaga, Kalkîça Alem, Geleke, Gelekcan gel
16 Zer (10), Ser Ser ser
17 Rux
18 Kepu, Kapu Kepû, Kapû kepo, Poz
19 Nabînî (11) Nabînî firnik
20 Çaf, Çua Çav çav
21 Abru Ebrû brû

 

  • Xwîyaye ev şaşitîyek nivîsê ye. Di şûna herfa д da herfa л hatîye nivîsandin. Peter Lerch jî gotîye ev tenê şaşitîyek nivîsê ye. (Lerch, 1858: rp. 17)
  • Di ferhengên kurdî ên li Turkîyayê hatine weşandin da ev peyv tune.
  • Pallas, peyva rûsî a di mana kur, law ya jî pis da bi phrasa kuramen tercûmeyî kurdî kirîye. Kur peyveke maskûlîn e, ne femînîn e. Divîya bû kuremen ya jî kure men binivîsîya. Dibe ku ev şaşitîyek nivîsê be.
  • Peyva di rûsî da dihê mana dot, keç ya jî qîz bi phrasa keçamen tercûmeyî kurdî kirîye.
  • Nivîskar peyva di rûsî da dihê mana xuşk bi du peyvan tercûmeyî kurdî kirîye. Ji van peyva xor a di ferhengên kurdî ên li Turkîyayê hatine weşandin da vê manê nade.
  • Peyva di rûsî da dihê mana mêr (di mana mêrê jinekê da) bi hawayê jînamen wate jina min hatîye tecûmekirin. Ev peyv bi hawayê jenamen bihata nivîsandin ewê pirtir nêzdîkî mana xwe bûya. Çimkî jîn û jin du peyvên bi manên xwe bi temamî ji hev cihê ne. Peyva bi rûsî dihê mana mêr bi hawayê meremen bihata tercûmekirin dîsa ewê jê bihata têgihîştin. Xwîyaye di vê peyvê da nivîskar rêza peyvan li nav hev xistîye.
  • Nivîskar peyva di rûsî da dihê mana jin bi phrasa meremen û peyva senne wate mêrê min tercûmeyî kurdî kirîye. Peyva zenne a farisî senne hatîye nivîsandin. Ev peyv di farisî da dihê mana jin a kurdî. Xwîya ye ku nivîskar di tercûma kurdî da tenê mana vê peyvê û a berî wê li nav hev nexistine, peyv jî tevlihev kirine.
  • Bi peyva tuxşer mana dîva rûsî hatîye dayîn. Nivîskar heman têgeh bi peyvên тохшеръ, джоанъ (toxşer, coan) tercûmeyî farisî kirîye. Di kurdî da peyva cuwan vê manê dide.
  • Peyva rûsî a di kurdî da dihê mana law û kur bi şaşitî bi peyvên biçûk û piser hatîye tercûmekirin.
  • Nivîskar peyva di rûsî da dihê mana ser bi peyvên zer û ser tercûmeyî kurdî kirine. Dibe ku bi şaşitî zer nivîsîbe.
  • Peyva di rûsî da dihê mana firnikên poz bi gotina nabînî bi hawayekî şaş tercûmeyî kurdî kirîye.

 

Tableau 7:  Bi Peter Simon Pallas Phonemên Kurdî

No Consonant EPB No Vocal EPB
1 Б б /b/ 1 А а /ɑ/, /ʡ/, /ε/
2 В в /v/, /w/ 2 á /ɑ:/
3 Г г /g/, /ʁ/ 3 Е е /ε/
4 Д д /d/ 4 é /i/
5 Ж ж /ʒ/ 5 И и /i/
6 З з /z/ 6 /i:/
7 Й й /j/ 7 ï /i/
8 К к /k/, /q/, /g/, /χ/ 8 О о /o/
9 /l/, /ɭ/ 9 ó /o:/
10 М м /m/ 10 У у /u/, /ɵ/
11 H н /n/ 11 /u:/
12 П п /p/, /b/ 12 Ы ы /ø/
13 Р р /r/, /ɾ/ 13 Э э /ε/
14 С с /s/ Diphtong
15 Т /t/, /t’/ 1 Ю ю /ju/
16 Ф ф /f/, /v/ 2 /ʏ/
17 Х х /χ/, /h/ 3 /ɵh/
18 Ч ч /ts/  /tʃ/, /dʒ/ 4 Я я /ja/
19 Ш ш /ʃ/ No Digraph
20 Щ щ /ʃ/ 1 дж /dʒ/
21 Ц ц /ʃ/ 2 /ɭ/
22 /h/, /ħ/ 3 вв /w/
23 Ъ ъ Symbola cons. hişk 4 гЪ /ʁ/
24 Ь ь Symbola cons.nerm 5 аа /ɑ:/

 

[1]Ev peyv rast tercûmeyî kurdî nebûye. Rast bihata tercûmekirin divîyabû mîna ДжованЪ (cuwan) bihata nivîsandin.

[2]Ji tercûma vê peyvê em têdigihên ku merivê peyvên rûsî tercûmeyî farisî û kurdî dike heman meriv e. Ji bo peyva rûsî a tê mana firnik a kurdî bi peyva naîbînî tercûmeyî farisî, bi peyva nabînî jî tercûmeyî kurdî kirîye.

[3] Ji bo hindik peyvên  ji alîyê Pallas ve ji rûsî şaş hatine tercûmekirin were dîtin me pêwîstî pê dît em van peyvan ji  nû ve ji rûsî tercûme bikin.

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev