NIRXANDINA KITÊBA KOMXEBATÊ – 2

NIRXANDINA KITÊBA KOMXEBATÊ – 2

Malpera me giringîyeke mezin dide karên Komxebata Kurmancî

ya Weqfa Mesopotamiyayê û hetanî niha çend nivîsên ser vê meselê çap kirine.

Îro em beşa duduyan ya fikirên birêz HALÎL AKTUĞ raberî we dikin.

Beşa pêşin me duh çap kiribû.

 

HALÎL AKTUĞ

 

Nivîsandina hijmaran

Îzafeya hijmaran

Di îzafeya hijmaran de jî tevlîhevîyek heye. Me berî niha jî gotibû hijmara “-yek” ê mê ye. Hijmarên dîtir nêr in.

Ku hijmar rengdêr bin, qertafa diyarkirinê(tewang) û ravekê(îzafeyê) nastînin.

Di kurdî de rengdêrên hijmara resen qertafê nastînin. Nayîn tewandin û nayên dîyar kirin. Ku hijmar qertafa bistîne, hijmar wê demê di wezîfeya navdêran de ye.

Mînak:

Azad, ji deh kitêban zêdetir nexwendîye.

Azad, ji dehan zêdetir nexwendîye.

Di mînaka “Azad ji deh kitêban zêdetir nexwendîye” de “deh”ê qertaf nestandîye. Rengdêr e.“deh kitêban “jî raveka rengdêrê ye.

Di mînaka “Azad ji dehan zêdetir nexwendîye” de “deh”ê qertafa “-an” ê sitandîye. Peyva “dehan” di peywira navdêrê de ye. Di şûna “kitêban” de “-an” hatîye bi kar anîn.

  1. Di raveka rengdêra hijmarê de ku lêker negerguhêz be, navdêra piştî hijmarê ne bireser be, wî çaxî ne hijmar ne jî navdêr qertafê nastînin.

Mînak:

Çar zarok kenîn.

Di vê hevokê de peyva “çar”ê û peyva “zarok”a qertaf nestandîye. Piranî bi“-n”ya li dawîya lêkera “kenîn”ê pêk hatîye.

  1. Di raveka rengdêra hijmarê de ku lêker gerguhêz be, navdêra piştî hijmarê di peywira biresera nediyarkirî de be, wî çaxî ne hijmar, ne jî navdêr qertafê nastînin.

Mînak:

Min çar zarok birin.

Di vê hevokê de peyva “çar”ê û peyva “zarok”ê qertaf nestandîye. Piranî bi“-in”a li dawîya lêkera “birin“ê pêk hatîye.

  1. Di raveka rengdêra hijmarê de ku lêker gerguhêz be, navdêra piştî hijmarê di peywira biresera nediyarkirî de be, wî çaxî hijmar qertafê nastînin lê navdêr qertafa “an”a pirhijmarîyê distîne.

Mînak:

Ez çar zarokan dibim.

Di vê hevokê de peyva “çar”ê qertaf nestandîye. Peyva “zarokan” qertaf a “-an”ê standîye. Piranîya bi “-an”ê hatîye damezrandin.

  1. Ku hijmar di peywira têrkerê de be, wê demê hijmar qertafa “-an”ê distîne.

Mînak: Ji dehan heta bi bîstan bihejmêre.

  1. Ku berî hijmarê daçeka “bi, ji, li,di”bê bikaranîn, wê demê hijmar qertafa “an”ê distîne.

Mînak:

Bi pêncan bileyîze                                   (bi pênç kaban bileyîze)

Li pênçan gerîyan                                    (Li pênç malan gerîyan)

Di şeşan de zarok hene.     (Di şeş sinfan de zarok hene.)

6.Ku hijmar, raveka(îzafeya) hijmara rêzê be, wî çaxî navdêr berî hijmarê tê nivîsandin, hijmar jî qertafa “-an”ê distîne.

Mînak:

Ez di sinfa çaran de me.

Ez di sinfa çarem de me.

  1. Ku hijmar raveka (îzafeya) navdêran be, wî çaxî hijmar berî navdêrî tê nivîsandin. Hijmar qertafa raveka(îzafeya) nêrîtîyê “-ê”distîne.

Mînak:

Îro yekê Gulanê ye.

Di eslê xwe de ev hevok wiha ye:

Îro roja yekê Gulanê ye.

Di vê hevokê de peyva “roja” ketîye. Lazim bû “”ya li dawîya “yek”ê jî “-a” bûwa, lê “yek” jî wekî hijmarên dîtir. Qertafa îzafeya nêrîtîyê standîye.

Di derheqê qertafên ku tên dawîya hijmarê de hususîyetek dî jî heye.”î”ya tê dawîya hijmarên bist, sıh, çıl, pêncî, şêst, heftê, heştê, not, sed, hezar, milyon, milyar, trilyonê. di şûna “-an“ê de ye. Muhtemele ku ev qaîde ji zaravayê zazakî hatibe.

Mînak:

Min sed pez firotin.

Adar, sed pez-î bifiroşe.

(Eslê vê hevokê ev e: Adar, sed pez-an bifiroşe.)

Di vê mînakê de ne peyva “sed”ê ne jî peyva “pezî” qertafa pirhijmarîyê “-an” nestandîye. Peyva “pezî” qertafa “î” standîye. Qertafa “-î” di şûna qertafa pirhijmarîyê “-an”ê de ye. Peyva “pezî” di peywira bireserê ne diyarkirî de ye.

Ji bo ku tevilhevî çênebe, navdêrên piştî hijmara; bîst, sih, çil, pêncî, şêst, heftê, heştê not, sed, hezar, mîlyon û mîlyarî jî, di şûna qertafa “-î” yê de qertafa “-an”ê bê bi kar bînin çêtir e.

Mînak:

Sala 1920-î de                    (sala 1920-an de)

Sala 1940-î de                    (sala 1940-an de)

Komxebat di vî warî de jî mejîyê nivîskara tevlîhev dike. Bê îzahat waha pêşnîyar dike:

“Di sala 1914-an da “

“Di sala 1920-î da”

“Di sala 1870- da”

Gelo qey ne lazim e, di derheqê van tewanga de îzahatek bê kirin? Çire di “1914-an” de “-an” e. Çire di sala 1920-î” de “-î”ye.Di derheqê wezîfeya van tewangan de jî divê îzahat bê kirin.

Min li jorê jî îzah kir. Em van tewangan waha bi kar bînin çi ferq e?

Di sala 1914-an de “ Ev hevok waha ye.

(Di sala hezar û neh sed û çar dehan de)

-an”a li dawîya “1914-an” qertafa li dawîya “deh-an” e.

“Di sala 1920-î da” “Ev hevok waha ye.

(Di sala hezar û neh sed û bîst-an de ye.)

 

Ku ez bim; di şûna “î”yê de “-an” bê bi kar anîn çêtir e.

Qertafên “-î” û “-a”yê tu ferqîyên cida naêxin di wateya hevokê de. Qaîdeyên ziman çiqas bêne sehl kirin çêtir e.

 

 Nivîsandina Cînavkên “kî û kê”

Komxebatê di warê “kî, kê, kîjan, kîjanî û kîjanê” de bi vî awayê li jêr îfade kirîye.

“Gruba xwerû Gruba tewandî

Kî kê

Kîjan kîjanî

Kîjan kîjanê

Kîjan kîjann”

 

Ez di tespîta Komxebatê de kêmayîyan dibinim.

Di vê derheqê de jî ezê fikren xwe peşkeş bikim.

 

Nivîsandina cînavka pirsyarîyê “kî, kê”

 

1.Nıvisandına cînavka pirsyarîyê “kî”

Cînavka “” bi lêkerên negerguhêz re tê bi kar anîn. Bersiv bi gruba cînavka “ez”ê tê dayin.

Mînak:

çû?           Bersiv :Ez çûm.

Balkêşî: Ku lêker negerguhêz be jî, cînavka “kî” di nava qalibê daçekê de bê bikaranin, Wê demê “kî” tê tewandin dibe “kê”

Mînak:

Tu bi kê re çûyî? Bersiv : Ez bi wî/wê re çûm.

Di vê hevokê de lêkera “çûyin” negerguhêz e. Divîbû cînavka “kî” bê bikaranîn lê cînavka “kî” di nav qalibê daçeka “bi……re”yê de hatîye bikaranîn. Bûye “kê”.

2.Nivîsandina cînavka pirsyarîyê “kê”

Cînavka “kê”bi lêkerên gerguhêz re tê bi kar anîn.

Mînak:

got?         Bersiv : Mingot.

3.Nivîsandina cînavka pirsyarîyê “kîjan”

Ku “kîjan” cînavka pirsyarîyê be, sadece gruba cînavka “min”ê dibe kirdeyê wê hevokê.

Mînak:

Te kîjan anî?                                            Bersiv : Min ew anîn.

Zelalê kîjan anîn?              Bersiv : Wê zarok anîn.

Kirdeyê vê hevokê cînavka “min”ê ye. Di şûna “kîjan”ê de jî “ew” hatîye bi kar anîn.

Balkêşî: Peyva “kîjan” bi peywira cînavka pirsyarîyê, ku bireser be, sadece gruba cînavka “min” ê dibe kirdeyê wê hevokê.

 

  1. Nivîsandina rengdêra pirsyarîyê “kîjan”

Ku“kîjan” rengdêr be, bi herdu grubên cînavkan re jî tê bi kar anîn.

Mînak:

Tu çûyî kîjan bajarî?         Bersiv : Ezçûm bajarî.

Te kîjan xanî kirî?                                   Bersiv : Min ew xanî kirî.)

Balkêşî: Peyva “kîjan” bi peywira rengdêrê, hem bi gruba cînavka “ez” ê re hem jî bi gruba cinavka “min” ê re tê bi kar anîn.

 

5.Nivîsandina cînavka pirsyarîyê kîjanî û kîjanê”

Cînavkên “kîjanî û kîjanê” bi herdu celebên cînavkan re jî tên bi kar anîn.

Mînak:

Tu bi kîjanî ve çûyî?                                Bersiv : (Ez bi wî ve çûm.)

Tu ji kîjanî re dikirî?                               Bersiv : (Ez ji wî re dikirim.)

Tu ji kîjanê re dikirî?         Bersiv : (Ez ji wê re dikirim.)

Tu kîjanê dibî?                                         Bersiv : (Ez wê dibim.)

Te bi kîjanî ve kir?                                  Bersiv : (Min bi wî ve kir.)

Te ji kîjanî re got?                                   Bersiv : (Min ji wî re got.)

Te ji kîjanê re got?                                   Bersiv : (Min ji wê re got.)

 

Eslê van hevokan waha ye.

Te ji kîjan zilam-î re got? Tu kîjan keçik-ê dibî?

Qertafa li dawîya “kîjan-î û kîjan-ê”qertafên zayendê ne.

Peyva “zilam-î û keçik-ê” ketîye.“-î” û “-ê”ya li dawîya “zilamî û keçikê” hatîye dawîya rengdêra “kîjan”ê. Rengdêra “kijan”ê ji rengdêrî ketîye. Bûye “kîjanî û kîjanê” êdî di wezîfeya(peywira) cînavka pirsyarîyê de ne.

Balkêşî: Bersıva her du gruban jî bi gruba “wî û wê”ê tê dayin. Di şûna “kîjanî û kîjanê” de cînavka “wî û wê” tê bi kar anîn.

Em dikarin vê bêjin:

Cînavka “kîjan-î” ji bo zayenda nêrîtîyê ye.

Cînavka “kîjan-ê” ji bo zayenda mêyîtîyê ye.

 

 

Di hevokên navdêrî de, cînavka “”yê tê bikaranîn. bersiva cînavkê, bi gruba cînavka “ez”ê bê dayin,

Mînak:

Kî zava ye? Bersiv: (Ew zava ye.)

Kî bûk e? Bersiv: (Ew bûk e.)

Kî şivan e? Bersiv: (Ew şivan e.)

Kî kebanî ye? Bersiv: (Ew kebanî ye.)

Ku di hevokên navdêrî de, bersiva cînavkê, bi gruba cînavka “min”ê bê dayin, Cînavka “kê”yê tê bi kar anîn.

Mînak:

Hûn mêhvanê ne?          (Em mêhvanê wî/wê ne)

Tu keça yî                                                                 (Ez keça wê/wî me.)

 

Ketina dengdêran

Hinek peyvên ku bingeha wan ji du kiteyan pêk tên,- ev peyv çi ji zimanê bîyanî hatibin çi kurdî bin,- di kîta diduyan de “i” hebe, qertafeka ku bi dengdêran dest pê bike were dawîya wê peyvê, wê demê di kîteya diduyan de “i” dikeve. Ji peyvê kîteyek kêm dibe.

Mînak:

Rikin             rik–i- n – ê    male                                    (riknê            male)

Zevî                                    zev-î- y – a   nîska,                                  (zevya nîska)

Kêrî               Kêr-î- y – ê    Xursê.                                 (Kêryê Xursê)

Keçik            keç-i- k – a    şehreza (keçka şehreza)

Kurik            kur-i- k – ê    malê                                    (kurkê malê)

Şûnik            şûn-i- k – ê    me                                       (şûnkê cila)

Golik             gol-i- k – ê    çêlekê                                 (golkê çêlekê)

Qesir             Qes-i- r- a     Qenco                                 (Qesra Qenco)

Bivir             Biv- i- r – ê   male                                    (bivrê malê)

Tevin            tev- i- n- a     sicadê                                 (tevna sicadê)

Kalik             kal- i- k- ê     min                                     (kalkê min)

Fikir                                    fik –i –r-a     min.                                    (fikra min)

Zikir              zik-i- r -ê      sofîyan          (zikrê sofîyan)

Bavik            bav-i-k-ê       me                                       (bavkê me)

Nanik            nan-i-k-ê       çûkan                                  (nankê cûka)

Qajik             qaj-i-k-ê        min                                     (qajkê mn)

Dasik            das-i-k-a       cilo                                     (daska cilo)

Şimik            şim-i-k-a       min                                     (şimka min)

Tifik              tif-i-k-a         êgir                                     (tifka êgir)

 

Berik                                   Ber-i-k-a       navmalê (berka navmalê)

Bazin                                  baz -i- n-ê     desta                                   (baznê desta)

Kizin                                   Kiz-i-n-ê       dewaran        (kiznê dewaran)

Lepik                                  lep-i-k-ê        desta                                   (lepkê desta)

 

Ku lêker bi dengdêrekê dest pê bike, di kêşeya lêkerê de qertafa dema niha “-di” were pêşîya lêkerê, wî çaxê “i”dikeve û di hinek devokande “d” jî dibe“t”

Mînak:

Diavêje         davêje           tavêje ,

Diajo             dajo               tajo,

Diêxist          dêxist            têxist,

Dianî             danî                                     tanî,

Ku lêker bi dengdêrekê dest pê bike, di kêşeya lêkerê de qertafa dema bê “-bi” were pêşîya lêkerê wî çaxê “i” dikeve.

Mînak:

Biavêje         bavêje,

Biajo                                   bajo,

Biêxe                                  bêxe,

Ku lêker bi dengdêrekê biqede, di kêşeya lêkerê de qertafa kesê yekemîn “-im” were paşîya lêkerê wê demê “i”ya “-im”ê dikeve.

Mînak:

Ez dizê-i-m.  Ez dizêm,

Ez bû-i-m      Ez bûm,

Carna ku cînavka “wî, wê” were dawîya daçekên “bi, di, ji, li” wê demê tîpa “i” û “w” dikevin. Di şûna wan de “ê” tê bi karanîn.“b” dibe “p” û “d” jî dibe “t”.

Mînak:

bi wê/wî ve                         pê ve,

di wê/wî de                         tê de,

ji-wê/wî re                          jê re bêjin,

li-wê/wî bidin                     lê bidin         ,

Gava ku peyva “hev” were dawîya daçekên “bi, di, ji, li” wê demê tîpên “i” û “h” dikevin. “b” dibe “p” û “d” jî dibe “t”.

Mînak:

bi hev re        pev re çûn.

di hev de       tev de hatin.

ji hev re        jev re gotin.

li hev dan      lev dan…

Peyvek bi dengdêra “e, a”yê biqede, “yek” û “-a” were dawîya wê peyvê, wê demê tîpa “y” û “e”yê dikevin û tîpa dengdêra di serê qertafê de tê şûna “e”û “-a” yê.

Mînak:

mase-y-ek                           masek,

mase-y-ê me                       masê me,

kîte-y-a vekirî                    kîta vekirî,

şûşe-y-a destê wî                şûşa destê wî,

Afrîqa-y-a bakur                Afrîqa bakur.

Nivîsandina navê hêlan

Di derheqê navê helan de tevlîhevîyek heye. Ezê di vê derheqê de fikra xwe peşkeş bikim.

Navên hêlan li gorî hêla Bakur û hêla Başûr tên serast kirin. Yanî hêlên bingehîn di qubletnameyê de jî Bakur û Başûr tên zanîn. Nexwe divê navê “navehêlan“jî li gorî van herdû serehêlan bêne damezrandin.

Di kurdî de navê hêlan nêr in

Navê hêlên serehêl ev in:

Rojhilat, rojava, bakur, başûr

 

Navê hêlên navehêl ev in:

  1. a) Rojhilatê bakur,
  2. b) Rojavayê bakur,
  3. c) Rojhilatê başûr,
  4. d) Rojavayê başûr.

Komxebatê bi vî awayê li jêr “navehêl” li gorî îzafeya navdêra tirkî damezrandî ye.

Mînak:

  1. a) bakurrojhilatê Kurdistanê
  2. b) bakurrojavayê Kurdistanê
  3. c) başûrrojhilatê Kurdistanê
  4. d) başûrrjavayê Kurdistanê

Lazim bû ev peyv li gorî îzafeya navdêra kurdî bên pêkanîn û waha bûna.

Mînak:

  1. a) Rojhilatêbakur, (Rojhilatbakurê Kurdistanê)
  2. b) Rojavayê bakur, (Rojavabakurê Kurdistanê)
  3. c) Rojhilatê başûr, (Rojhilatbaşûrê Kurdistanê)
  4. d) Rojavayê başûr. (Rojavabaşûrê Kurdistanê)

Pêkanîna van peyvan li gorî îzafeya navdêra kurdî ye.

Dî van mînakan de ku em li gorî îzafeya kurdî bifikirin

“Rojhilat-ê bakur,” “rojhilat” aîdê “bakur” e.

Min li jorê jî îzah kiribû, navê “navehêlan” li gêrî “bakur” û “başûr” tên tespît kirin.

Navên hêlan bi du awayî tên bi kar anîn.

  1. Bakurê Tirkîyeyê hînik e.

Di vê hevokê de peyva “bakurê” navê hêlekê ye. Ne navê herêmekê ye. “Bakurê” îzafeya navdêrî ye. Qertafa li dawîya peyva “bakurê” qertafa îzafeya nêrîtîyê ye. Qertafa li dawîya peyva “Tirkîye-y-ê” qertafa îzafeya mêyîtîyê ye.

  1. Kurdistana Bakur hînik e.

Di vê hevokê de peyva “bakur” navê herêmekê ye. Ne navê hêlekê ye. “Kurdistana Bakur” îzafeya navdêrî ye. Qertafa li dawîya peyva “Kurdistan-a” qertafa îzafeya mêyîtîyê ye. Li dawîya peyva “Bakur” qertaf nehatîye bi kar anîn.

Di tu awayi navê hêla bi serê xwe (bi tenê) nebûne navê herêma. Lê komxebatê hevoka “Ezê biçim başûrê” ji xwe re saz kirîye. Navê hêlekê kirîye navê herêmekê.

Em dikarin bêjin, bi navê herêmekê re navê hêla bê bikaranîn û alîyê wê herêmê bide diyarkirin an jî bi arîkarîya Qertafçêkera “î”yê peyvên wateya ehlê wî cihî bidin dîyarkirin, dibe.

Mînak:

Ez Başûrî me. Ez Bakurî me. Ez ji Kurdistana Başûr im.

Bikaranîna navên hêla, di dinyayê de ji bo dewletên Kore, Almanya û qiteya Emerîkayê hatîye bikaranîn.

Mînak:

Emerîka bakur, Emerîka Başûr, Koreya Bakur û Koreya Başûr. Almanyaya Rojhilat, Almanyaya Rojava, di erebî de “Şerqul Ewsat” Di kurdî de jî ji bo“rojhilata navî”, “rojhilata nêzîk” hatîye bikaranîn.

Tespîta komxebatê di derheqê navê hêla de çewt e.

Çimkû Komxebatê peyva “rojhilatê” di hevoka “rojhilat-a navî” de qertafa raveka mêyîtîyê “-a” hatîye bikaranîn.

Komxebatê peyva “rojhilatê” di hevoka “rojhilat-ê Kurdistanê” de qertafa raveka nêrîtîyê “-ê” hatîye bikaranîn.

Komxebatê ev hevok bi kar anîye. “Ez ji paytextê başûrê hatim.”

Di vê hevokê de lêkera “hatim” ne gerguhêz e. Lê di hevokê de “paytextê Başûrê” ravek e (îzafe ) ye. Kêmayî di mana hevokê de heye. Ravek nehatîye timamkirin. Em nizanin gelo peyva “başûrê” başûrê Koreyê ye an başûrê Hindistanê ye an jî başûrê Kurdistanê ye.

Divê ev hevok waha be:

Ez ji paytextê Kurdistana Başûr hatim.” An jî;

Ez ji paytextê Koreya Başûr hatim.

Eger em bikarin navê hêlan di şûna navê Almanya an di şûna navê Koreyê, an di şûna navê Emerîkayê de bikarbînin, wî çaxî em dikarin ji bo Kurdistanê jî bi kar bînin.

Eger komxebat bêje em nikarin navê hêla ji bo Almanyayê, an ji bo Emerîkayê, an ji bo Koreyê bi kar bînin lê emê ji bo Kurdistanê bi kar bînin. Wê demê mexseda komxebatê cuda ye. Divê mexseda xwe îzah bike.

 

Zimanê Komxebatê

Ti ji zimanê Komxebatê nayê fêhmê. Ezê çend hevokên ku nayên fêhmê ji were pêşkêş bikim.

(Hevoka 1.)

“Herçî alfabeya kurmancîyê ya tîpgotinê ye, ango alfabeya bi tîp gotinê ye, maneya wê ewe ku gotinek tîp bi tip û her tîpeka wê jî bi alîkarîya navên mirovan dihê bilêvkirin.”(rûpel 19)

Komxebatê nekarîye mexseda xwe bi hevoka yekê îfade bike. Bi hevoka duyan xwestîye zelal bike. Bi hevoka duyan jî zelal nekirîye. Bi hevoka sêyan jî mexseda xwe nedaye fêhm kirin.

Ji van hevokan ti tişt nayê fêhmê. Gelo dibe ku Komxebat bi vî awayî nexwaze ku kes ji wan fêhm bike.

 

(Hevoka 2.)

“ji ber wê ye ku mirov wekî dipeyive, nanivîse.”r. 15

Ev hevok wergera ji tirkî ye. (Konuşulduğu gibi yazılmaz.)

Lê bi kurdî nayê wê manê.

Bi kurdî tê vê manê: Wekî mirov dipeyive mirov

nenivîse.

Divê bi kurdî ev hevok waha be.

Ji ber wê ye ku zimanê axaftinê cuda ye, zimanê nivîsandinê cuda ye.”An jî “ziman, wekî axaftinê, nayê nivîsandin.”

(Hevoka 3.)

Herçî nivîsîna rêbereka rastnivîsînê ye. Ji bo wan zimanan hêsantire ku di warê qayîdeyên rastnivîsînê da, lihevhatinên wan yên civakî hene. r. 15″

Gelo Komxebat di van hevokan de çi dibêje?

 

Her halde ev wergereka ji tirkî ye. Tevlîhev kirine.

(Hevoka 4.)

“Herçî kitêbê dersan in jî ji hevudin cuda cuda ne.”r. 17

Gelo bi vê hevokê komxebat dixwaze çi bibêje?

Gelo Komxebat dixwaze bibêje: Di kitêbên dersan de jî qaîdeyên cuda cuda hatine bi kar anîn?

Ev hevok jî ji tirkî hatîye wergerandin.Hevok bi tirkî waha ye: Gerçi ders kitaplarında da farklılıklar vardır.

 

(Hevoka 5.)

Di her kovar û rojnameyeka me da mirov pir bi hêsanî dikare behsa qayîdeyên cuda bike.”r.17

 

Gelo ev hevok çi îfade dike?

Mexseda wan eve ku di kovarên me de qaîdeyên cuda hene? An jî mirov dikare di kovarên me de qaîdeyên cuda biparêze? Mexsed kîjan ji van e?

 

Ev hevok jî ji tirkî hatîye wergerandin. Tirkîya vê hevokê eve: Her bir dergi ve gazetemizde çok kolaylıkla farklı kurallardan söz edilebilir.

 

(Hevoka 6.)

Komxebat waha îfade dike:

“Gava ku beşa bêjeyekê di rêzêde hilneyê bi bendîkekê ve dihê veqetandin”r. 21

Gelo “beşa bêjeyê” çîye? Mexsed jê kîteya bêjeyê ye?

“bi bendikekê ve dihê veqetandin” gelo mexseda Komxebatê ewe ku“bi bendikê tê veqetandin” e

(Hevoka 7.)

“Lê gava ku mirov neşê tixûbê navbera bêjeyên hevedudanî yan jî tixûbê navbera pêşgiran yan jî paşgiran û bêjeyeka sade nas bike, pêgirîya morfolojîk jî dijwar dibe.” r. 24

Gelo Komxebat bi vê îfadeyê çi dijwar dike?

Ji sêrî û heta bi binê kitêbê, zimanekê wergera ji tirkî ye. Wergera wan jî ne serast e.

(Hevoka 8.)

“Hin kuştinên wan” (r.166)

bi serxwevehatinên nexweşan (r.166)

hin kuştina wan (r.167)

hin kuştininên wan (r.167)

 

Ev hevokên li jorê ji teref Komxebatê ve hatine bikaranîn.

Mixabin ev hevokên he, bi tirkî hatine amade kirin. Paşî jî wergerandine kurdî.

 

Nivîsandina lêkeran

Mejîyê Komxebatê di derheqê lêkeran de jî tevlîhev e.

Di nivîsandina lêkerên sade de Komxebatê nexwestîye li ser problemên vê mijarê rawestê.

Mînak:

Ez swêdî me.

Tu swêdî -y-î

Ew swêdî -y-e.

Em swêdî -n-e.

Hun swêdî -n-e.

Ew swêdî -n-e.

Gelo Komxebatê di derheqê hevoka “Tu swêdî-y-î” de çire tiştekê nabêje?

Di dawîya van hevokan de “-e” heye. Çire di dawîya “Tu swêdî-y-î”de çire “-e” tune ye?

“Şivan Perwer “di stiranên xwe de “Tu jî Êzîdî-y-e.“bi kar tîne.

Gelo qey ne lazim e, ku ev bê îzah kirin? Wezîfeya Komxebatê ya sereke ew e ku tiştên îxtîlaf li ser heyî bên zelalkirin. Gelo wezîfeya “-î” yê çîye? Divê Komxebat van tiştan îzah bike. Nûka biryara bikaranîna wê bide.

Komxebatê di derheqê lêkerên sade de xwe nebihîstî dike. Halbukî gengeşeyeka mezin li ser lêkerên “sade” tê kirin.

Mînak:

“Ez keça kurda me.” an   “Ez keça kurdan im.”

“Ez hostayê dîwara me.” an “Ez hostayê dîwaran im.”

“Ev sola jina ye.” an “Ev sola jinan e.”

“Ez dîya lawa me.” an “Ez dîya lawan im.”

Di rastnivîsê de ev mijar gelekê tevlîhev e.

Nivîsandina lêkerên “nesade”

Komxebat di vê mijarê de nizane çi dibêje. Di rûpelê 147an de waha dibêje:

“Di nivîsîna dema dihatî da, divê ku gireya“bi“yê bihê nivîsîn.”

Mînak:

weha binivîse                                           weha nenîvîse

Ez dê biçim    Ez dê çim.

Ez dê bigirim                       Ez dê girim.

Ez dê bîkim    Ez dê kim.

Ez dê bikujim                       Ez dê kujim

 

Komxebat di rûpela 148an de waha dibêje:

“Herçî lêkerên nesade ne, ji bilî lêkerên mîna “çêkirin” û “çêbûn“ê bêyî “bi“yê dihên nivîsîn.”

Mînak:

weha binivîse                                           weha nenîvîse

Ez dê dagirim.                    Ez dê dabigirim.

Ez dê rawestim.                  Ez dê rabiwestim.

Ez dê hilkişim                     Ez dê hilbikişim.

Ez dê vexwim.                     Ez dê vebixwim.

Ez dê vegirim                     Ez dê vebigrim

 

Ev tevlîhwvîyeka gelek mezin e. Di rûpelekê de Komxebat dibêje divê qertafa dema bê “bi” bê nivîsandin. Di rûpelê dîtir de dibîje; divê qertafa dema bê “bi” neyê nivîsandin.

 

Halbuki di nav gel de bi vî awayê li jêr tên bikaranîn.

Mînak:                              

Ezê bidagirim.                   

Ezê birawestim.                 

Ezê bihilkişim                    

Ezê bivexwim.                    

Ezê bivegirim                    

 

Mejîyê Komxebatê di derheqê lêkerên tebatî (edîlgen)de, tevlîhev e.

Ka em li gotina Komxebatê binêrin ka çi dibêje:

“Di kurmancîyê da lêkerên têneper (intiransitiv) nabin tebatî. Lewma awayên nivîsîna hevokên nimûneyên li jêrîn şaş in.” r. 157

Nimûne:

“Av hat kelîn.

Bûk hat xemilîn.

li me dihê gerîn.

li vê mijarê pir hat fikirîn. (Ev lêker gerguhêz e.)

li ser pirsa çareserîyê pir hat rawestîn.

li ser vê pirsgirekê hat sekinîn.

Pirtûk ji ingilîzî hatîye wergerîn.”

                      Gelo lêkerên “kelîn, xemilîn, gerîn, fikirîn, rawestîn, sekinîn, wergerîn” ê nabin gerguhêz? Belê

çimkû ewan bi xwe di heman rûpelê de gotîye:

 

“Av hat kelandin.” ku lêkera “kelîn” ê qertafa” -andin“ê bi gire dibe gerguhêz.

“Bûk hat xemilandin.” ku lêkera “xemilîn” ê qertafa” -andin“ê sitand bû gerguhêz.

Pirtûk ji ingilîzî hatîye wergerandin.” ku lêkera

wergerîn” ê qertafa” -andin“ê sitand bû gerguhêz.

 

Ezê di vê derheqê de çend mînakan bidim da mijar bê fêhmkirin.

Mînak:

 “Kelîn”

Girar kelîya. (lêkera “kelîn”negerguhêz e.)

Adar girar keland. (Lêker gerguhêz e. “-andin” sitandîye.)

Adar av da kelandin.(Lêker gerguhêz e.“-andin” sitandîye.)

Girar hat kelandin.(Lêker tebatî ye. “Hat“standiye.)

 

“gerîn”

Ez gerîyam. (lêkera “geriyam”negerguhêz e.)

Adar ez gerandim.(Lêker gerguhêz e.“-andin“sitandîye.)

Adar ez dam gerandin.(Lêker gerguhêz e. da kirin.)

Ez hatim gerandin. (Lêker tebatî ye”Hat“standîye.)

 

Di van her du mînakan de me îzah kir ku lêkerên ku mînak hatîn dayîn bi qertafa “-andin” ê dibin gerguhêz.

 

Nexwe wekî Komxebatê gotî: lêkerên têneper (intiransitiv) nabin tebatî.” ne rast e. Lêkerên hatî îşaretkirin bi qertafa “-andinê” dibin gerguhêz.

 

Bi kurtayî wek hemû îşên me kurda:

“Ji 500 berazî em hatin xiş xişê”                                

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev