Dîtineka cuda li ser Alayên Hemîdiye -2

Dîtineka cuda li ser Alayên Hemîdiye -2

Em beşa duduyan ya nivîseke zanyarî ya jêhînbûnê û bi îzbatîyan va dagirtî ya lêkolîner Murad Ciwan a ji bi 3 beşan, 3 rojan dû hev raberî we dikin. Me duh beşa pêşin çap kir. Kerem bikin, îro beşa duduyan bixwînin.

Murad Ali Ciwan

(Murad Ciwan, di payîza sala 2011 an de li Stenbolê, li navenda Ekopolîtîkê di derbarê Alayên Hemîdiyeyê de semînerek da. Teksta li jêr, ji tomara dengê semînerê hatiye vekirin û redaktekirin, ji ber çavan hatiye derbas kirin û hinekî jî hatiye berfirehkirin.)

 

ÎMTIYAZ Û DESTKEFTIYÊN KU HEMÎDIYEYAN ANÎNE

Dema pêşketinên Kurdan tên nirxandin, îmtiyazên ku Kurda bi rêkxeriya Alayên Hemîdiye qezenc kirine, çêyiyên li ser jiyana eşîretên Kurdan û bi gelemperî li ser civaka Kurdan çêbûne, hîn baştir tê fehmkirin. Wek tê zanîn, mensubên eşîretan yên ku siwarî didane Hemîdiyeyan, hin îmtiyaz bidestdixistin. Li gorî zagon û rêziknameyan, mensubên Hemîdiyeyan ê neçûna leşkeriyê. Tenê her sal di mehên diyarkirî de, li herêma xwe ê kom bibûna û perwerdehiya leşkerî bigirtana. Piştî perwerdehiyê ê vegeriyana malên xwe, ser zeviyên xwe û li benda keriyên pezên xwe bûna. Wê demê middetê leşkeriyê 4-5 sal, heta 7 sal bû. Mirov, ji bo ku ji leşkeriyê bifilitin, berê xwe didan çiyan, direviyan, xwe vedişartin. Muafiyeta leşkeriyê, ji bo civakekê qezenceke pirr erênî li ser jiyana kar dike. Ev teqez e ku, muafiyeta leşkerî, li ser aboriya civakê roleke erênî lîstiye. Bi vê, hîn zêde dem û hêza karbidestxistinê çêbûye û van mercan jî rê li dewlemendbûnê vekiriye. Di raporên wê heyamê de, tesbîtên pêşketinên çandiniyê hene.

Muafgirtina ji bacê jî, tê wê wateyê ku, meriv beşeke girîng a qezenca xwe nade dewletê û wê ji bo jiyana xwe xerc dike. Bi beşeke qezenca ku naçe dewletê, ew qezenc li herêmê dimîne, ew jî tê wateya hîn zêde dewlemendiyê û bilindiya asta refahê.

Esas di nîvê ewil yê sedsalê de, yek ji sedema ku rêvebiriya navendî a Osmanî berê xwe da begên Kurdan, pêdiviya dewleta Osmanî a bi leşker û bacan bû. Dema em li hewldanên navendîkirina dewletê dinêrin, sedemê rastîn ê serîhildana li hember reformên Selîmê 3. û Mahmudê 2., Tanzîmatê, Fermana Islahatê, tevî parastina statuya îdarî a deverî, meseleya bacê û leşkeriyê bû jî. Reforman, barê Kurdan yê leşkerî û bac girantir, ji aliyê hilberîn û jiyanê de jî paşeroja Kurdan nediyar dikir. Hêza kar a civakê, tam di dema xwe ya herî xurt de, ji hilberînê dihat qutkirin û dihat digirtin leşkeriyê. Qezencên ku bidest dixstin, bi rêya bacê ji destê civakê dihat girtin. Gel loma, li hemberî guherînên ku wek Tanzîmat û Îslahat tên binavkirin, derdiketin.

Bi damezrandina Hemîdiyeyan, helbet Împaratoriya Osmanî li ser sînoran, bi taybetî jî di pêwendiyên li gel Îranê eşîretên ku dibûne pirsgirêk û di hin mijaran de yên ku dibûn serêş, dikişandine navendê û bi taybetî jî, bestina wan a bi sultan ve, ewlekariyeke bi rêkûpêk dianî. Herwiha, li hember hin xeteran, desthilatê ew ji xwe re wek misogeriyekê bikardianîn.

Lê eşîretên Kurdan jî, bi vê statuyê hebûna burokratên li herêmê, mirov dikare bibêje ku bypass dikirin, di ser hin qonaxan re qevaz didan û rasterast bi navendê re mixatab dibûn. Wan ev, li gorî berjewendiyên xwe hîn di cih de didîtin. Mixatabbûna yek bi yek bi walî, muteserrif, meqamên leşkerî û îdarî, dadgehên herêmî re tiştek e, di ser wan re qevaztin û rasterast bi Stenbolê re, bi artêşa 4. re mixatab bûn, qezenckirina statuyeke hîn bilintir tiştekî din bû. Çi tê gotin bila bê gotin, pergala Hemîdiyeyan, statuya civaka Kurd bilind kiriye.

Lêkoler û nivîskarên ku di mijara Hemîdiyeyan de nivîsîne, Alayên Hemîdiye wek wasiteya ku, “serdema îstîbdada tarî a navendî a Abdulhemîd bi hêz dikê” nîşan dane. Heta mirov kare bihesibîne ku, bi damezrandina Hemîdiyeyan, Sultan û Zekî Paşa xwestiye ku, herêmê têxin bin zeptûrepta xwe, eşîretan hîn zêde ji bo navendê bikin teb’a û li hemberî tehdîdên derve û hundir wan bikarbînin. Ancax, hatina rêkûpêkî û îmtiyazên herêmê ên zêdetir, nayê wateya ku ew ji navendê re bûne beniyên (xulamên) dilsoz û û otomatîkî navendîbûn anîne. Berevajî vê, pêvajoyeke tersî vê destpêkir. Bilindbûna statuyeke nû a li perîferiyê, rê li îstiqrarê, yekbûnê û desentralizasyonê vekir. Li perîferîya dûrî navendê, bû sedema bilindbûna hêzeke xurt. Rê li ber binavendîbûn û statuyeka cuda a herêma Kurdistanê vekir.

Reîsê eşîreta Heyderan Huseyin Heyderî, bû Kor Huseyîn Paşayê Mîralayê Hemîdiyeyan. Êdi ew tenê li navçeyekê an li herêmeke diyar ne reîsê eşîrekê bû, ew hate qonaxeke ku li derdorên wî artêşa wî heye, kare mirovan berdadbike, midaxeleya hin bûyeran bike, ji ewlekariyê, rêkûpêkiyê û îstiqrarê berpirsyar be. Misto Keçeloyê Cizîra Botan, bû Mistefa Paşayê Mîran.

Reîsên Alayên Hemîdîye guh nedida walî û dadgehên herêmî, ew rasterast bi Muşir Zekî Paşa an Stenbolê re mixatab dibûn. Di dîrokeke sed, sed û pênce salî de, bilindbûna statuyekê, cara ewil di heyama Abdulhemîd de derket holê. Li ber Kurdan, rêyeke ku xwe hîn zêde rêvebibin, ji walî û fermandarên Osmanî rizgar bibin û serbesttir hereket bikin vebû. Di perîferîyê de, em karin bibêjin ku derbasî nîv mîrîtiyekê dibûn. Dema em vê difikirin, Kurd çima ji Abdulhemîd re dibêjin, “bavê Kurdan” û derdorên ku li hemberî Abdulhemîd û Hemîdiyeyan derdikevin vê pêwendiyê dixwazin reş bikin, an biçûk bibînin, hîn baştir tê fehmkirin. Xuya ye ku, hezkirina Kurdan a ji Abdulhemîd ne tiştekî bêbingeh e. Di nav Kurdan de gotina “Abdulhemîd, bavê Kurdan” pirr navdar e.

Helbet ji bo ku projeya Hemîdiyeyan pirr kin dewam kiriye, qasî 15-20 salan, hemû ev gotinên me tekamul nebûne, temam nebûne û bi derketina holê a desthilatdariya Îttihad û Terakkî û veguherandinên ku wan anîn, piştre destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekê, rûdanên piştî vê pêvajoyê, projeya Hemîdiyeyan nîvcoyî ma, rawestiya.

DI MESELA ERMENIYAN DE ROLA HEMÎDIYEYAN

Dema em Alayên Hemîdiye projeyeke li hemberî Ermeniyan û biyaniyan digrin dest, di wir de jî, di îdîayên heta niha kirî de pirsgirêk tên dîtin.

Helbet Abdulhemîd û hikumeta Stenbolê, taluka/xetera mudaxeleya ji derve dîtiye û Hemîdiye ji bo vê wek tevdîrek bikaranîne. Helbet di wê heyamê de, li hemberî taluka neteweperweriya Ermeniyan a ku xurt bûye û xwestiye ji Împaratoriyê xak bigire (cuda bibe), an dewletên biyanî û hêzên derve yên ku xwestine têkilî karên nav wan bibin dest bi avabûnekê kirine.

Lê taluka Ermenîyan û a derve ne ew bûyer bûn ku tenê hikumeta Stenbolê û Abdulhemîd difikirîn. Li herêmê Kurdên ku bi Ermeniyan re li kêleka hev, di nav hev de dijîyan jî, ji bo xwe hin xeter didîtin, ew jî ji faaliyetên Ermeniyan û midaxaleyên biyanî nerehet bûn.

Projeya avakirina Alayên Hemîdiye, li gorî berjewendiyên Kurdan e jî. Rûs, Îngiliz û Fransî bi salan çûne wê herêmê û bi Ermeniyan re, bi xayrî-mislimên din re, bi Suryaniyan re hevkarî kirine. Ku tercuman e, xayrê-mislîm tercuman in. Biyanî bazirganiyê bi wan re dikin, bayîtî(dîstrîbutorî) û şaxên banka didin wan. Hemû dibistan û nexweşxanên ku mîsyoneran avakirine, a rast ji bo xayrê-misliman hatine avakirin. Di wê heyamê de dibistanên Kurdan tunebûn, lê bi sedan dibistanên Ermeniyan hebûn, bi dehan rojnameyên wan derdiketin, bi armanca perwerdehiyê pirtûk diweşandin. Pirtûkên ku bi Kurdî dihatin çapkirin jî ne ji bo Kurdan bûn, ji bo xirîstiyanên ku Ermenkî nizanibûn, bi Kurdî diaxifîn bûn û bi alfabeya Ermeniyan bûn.

Yanê bi hatina mîsyoner û dîplomatên Îngiliz, Fransî, Amerîkanî, Alman û Rûs a herêmê, faaliyetên hin saziyên mîsyoneriyê an jî baregehên dîplomatîk, saziyên tenduristî û perwerdehiyê, dêr û manastir, nunertiyên bazirganiyê ji Kurdan bêtir, statuya Ermeniyan bilind dikir. Di ser de him Ermeniyan, him jî dîplomat û mîsyonerên biyanî, her tim Kurd wek taluke nîşan didan. Dema ji hikumeta Osmanî daxwazî dikirin jî, digotin Kurdan bi awakî têxin bin zaptûreptê û ew hedef nîşan didan. Reformên ku bi israr ji bo herêmê dihatin pêşkêşkirin ê Kurd qels bixistana, hebûna xayrê-mislîm û biyaniyan xurt bikirana, di encamê de yên ku herî zêde wenda dikirin Kurd bûn.

Xanedanên Kurdan, di nîvê yekem a sedsalê de, rastî êrîşên mezin hatin, şeran serî hilda. Ku pergala mîritiyan wenda bû, otorîteyên wan hatin şikandin, têkiliyên civakê qut bûn, dabeşî eşîretên perçe perçeyî bûn. Ewleyî û aramî xira bû, bûyerên krîmînal û anarşiyê zêde bûn, ewlehiya can û mal ket bin xeteriyê.

Li hemberî vê, her ku diçû xayrê mislîm bilind dibûn, refaha wan zêde dibû, jiyana li ser esasên ola xwe, derfetên perwerdekirina bi zimanê xwe û li gorî fermanên ola xwe her ku diçû belav dibûn. Bi saya hevkariya bi dewletên biyanî re bazirganiya wan xurt dibû, rewşa wan a aboriyê pêşketinên mezin nîşan dida, dewlemendtir dibûn. Di navbera dewleta Osmanî û biyaniyan de diçûn dihatin û wek tebeqeyeke îmtiyazdar derdiketine holê. Ev îmtiyazdariya wan, di burokrasiya dewletê de jî îtibara wan bilind dikir. Reformên Osmaniyan, peymana Berlînê, mafên ku bi hin peymanan qezenc kiribûn, statuya xayrê mislîman bilind dikir û bandoreke neyênî li Kurdan dikir.

Loma jî Kurdan xayrê mislim, bi taybet jî Ermenî û tevgerên wan ên neteweperwer yên ku dixwast xaka Kurdan a wek heta Dîyarbekirê jî di nav de, Kafkasya, Behra Reş û Behra Spî bikine yek, xeyala projeya Ermenistana mezin rast vegerînin, bi kurtî Ermeniyên cudaxwaz ji xwe re wek tehdîd didîtin. Ji ber vê, li hemberî Rûs, Îngiliz û Fransîyên ku destek didane Ermeniyan jî helwest nîşan didan.

Di nav mercên wisa de, projeya Alayên Hemîdiye, bi berjewendiyên eşîretên Kurdan re û bi gelemperî bi berjewendiyên civaka Kurd re lihevhatî bû. Kurdan, pergala Alayên Hemîdiye wek xweparastin û bidestxistina statuyeka xurt li hemberî derûdorên ku ji xwe re tehdîd didîtin nirxandine. Ji ber vê, tenê ne Abdulhemîdî, Kurdan jî dixwest Alayên Hemîdiye bên avakirin û bi coş tevlî wan dibin. Mesele, ne mîna ku hinek Kurd îdia dikin, tenê sazîbûneke yek alî ye a ku ji Abdulhemîd û Osmaniyan re xizmetê dike, nayê wateya ku Kurd ji hinekên din re xizmetê dikin. Kurd ji bo xwe Hemîdiyeyan dixwazin. Proje, xuya ye ku, him ji bo berjewendiyên hikumeta Stenbolê, him jî ji bo yên Kurdan, sazîbûneke lihevhatî ye.

HEMÎDIYE Û DI DÎROKÊ DE TÊKILIYÊN KURD Û ERMENIYAN

Dema ku em li neyênîyên encama damezrandina Hemîdiyeyan ên li ser civakê dinêrin, em dikarin bibêjin ku, ew ne wêdetir e ji nakokî û têkilheviyên di navbera eşîretan ên ji civakên kevneşopî hatî. Dema hin pevçûn, êrîşên ser gundan, yên li ser erdên lihevnekirî bûne, pêwendiyên navbera du eşîretên Kurdan de çi be, yên di navbera eşîreteka Kurd û ya Ermeniyan de jî, di wê astê de bûye. Lê dema tevgerên Ermeniyan yên neteweperwer derketin, ne tenê hikumeta Stenbolê û Hemîdiye, civaka Kurdan jî bi guman li wan nêriye, tedbîrkar tevgeriyaye û tundî nîşan daye, ketine nav helwesteke çalak.

A rast, di heyama Hemîdiyeyan de, helwesta civaka Kurd a dervayê Hemîdiyeyan; herwekî ya eşrafên bajaran yên ku ji Ermeniyan tedîrgîn û bi guman bûn, li hemberî Ermeniyan bi taybetî jî li hemberî neteweperwerên Ermeniyan, hevkariya wan ligel hikumetê, ji a hêzên nav Hemîdiyeyan zêdetir e.

Têgihîştineka vê ya sosyolojîk heye. Yek ew burjuvazî û eşraf e ku şerê bazarê dike, yê din jî civaka eşîretan e, ya ku tenê guzergeha koçeriyê ji xwe re welat hesibandiye. Li nav eşîran rêaksiyonên neteweperweriyê ewqas ne zêde ne. Ji ber vê, di heyama berî Meşrutiyetê û Şerê Cîhanê yê Yekê de, em ne di Abdulhemîd de, ne jî di eşîretên Hemîdiyeyan de, polîtîkayên wek komkujuya 1915 an nabînin. Di bûyerên Sasonê de, her çiqas rola hikumetê mezin be jî, rola ku Hemîdiyeyan lîstiye, ji ya taburên redîf yên ku di demên seferberiyê de diçin xizmeta mecbûrî zêdetir nîne. Em bibêjin Osmanî, wek Sasonê, ku li derekê bêîtiatî û serhildanek dibe, çawa bangî artêşa nîzamî û taburên redîf kiriye wisa banga Hemîdiyeyan jî kiriye. Rola di vê heyamê de a Hemîdiyeyan, ji a taburên redîf cudatir nîne, belkî ji ya wan jî bêhewestir e.

Meselaya Ermeniyan û têkiliyên Kurd û Ermeniyan, a rast, rasterast ne bi Hemîdiyeyan ve eleqedar e, divê di têkiliyên dîrokî yên di navbera Kurd û Ermeniyan de lê bê geriyan. Tê xuyakirin ku, her du aliyan jî pirsgirêk negîhandine encameke sihhî û mesele ji raboriyeke dîrokî a dewraneka dirêj tê.

Meselê, em dikarin bi kurtî wiha îzah bikin:

Di dîrokê de Ermenî û kurd du gel û civakên biçûk in ku Ermenî li bakur û bakurê rojhilatê gola Wanê, Kurd jî li başûr û başûr rojhilatê gola Wanê jiyane. Her du gel jî, berî îslamiyetê û xirîstiyaniyê bi Sasaniyan ve giredayî ne, civakên ji heman olê tên; yên Zerduştî ne. Dûv re bi derketina xirîstiyaniyê, Ermeniyan gelek zû xirîstiyanî qebûl kiriye. Loma bûne vasal û begên Romayê û Împaratoriya Bîzansî, bi parastin û hêzdayîna împaratoriyê, Ermeniyan heta derên ku tê gotin Klîkya berfireh bûn, bûn xwedan xak, heta Stenbolê, hin herêmên rojavayê Anatolyayê belav bûn, her ku çû ber bi civakeke ku rê li qraliyên Ermeniyan vekir ve çûn.

Dema îslamiyet derket, ji ber ku Kurdan îslamiyet gelek zû qebûl kiriye, çawa xirîstiyaniyê rê li ber Ermeniyan vekiriye û derfetên berfirehbûn û bidestxistinên xakên fireh daye wan, îslamiyetê jî derfetên berfirehbûnê daye Kurdan, ji başûr û rojhilatê Wanê heta çiyayên Zagrosan, li bakur heta Kafkasyayê, li rojava heta Sêwasê û Behra Spî berfireh bûne. Bi taybetî dema em heyama Selahaddînê Eyûbî bifikirin, di gotina “ku çawa îslamiyetê ji Selçukiyan re, ji Tirkên ku piştî wan hatî re derfeta bicihbûna li Anadoluyê heta rojavayê Firatê pêk anî, ji Kurdan re jî derfeta bicihbûna heta rojhilatê Firatê anî” de, rastiyek tê dîtin.

Kurd, bi saya Îslamiyetê û [Rewadî, Şeddadî û Merwaniyan, bi taybetî jî] Împaratoriya Eyûbiyan, heta Qers, Agirî, Erîvan û Trabzonê belav bûn. Hevkariya Kurd û Tirkan a di heyama Osmaniyan de, him Kurd him jî Tirk li qadên hîn berfireh da bicihkirin. Teva vê jî, Ermenîyan heta navçe û gundên Diyarbekirê, Mereş, Entab (Dîlok), Klîkyayê û Edeneyê belavbûna xwe parastine. Bi vî awayî, li ser xakên ku her du civak jî lê ne, di nav hev de, wek du şehên ku bi diranên wan derbasî nav hev bûne, Kurd û Ermen di nav hev de mane, yanî di nav wan de sînorekî demografîk yê ku teqes wan ji hev veqetîne tinebuye.

Ev buyina wan a di nav hev de, her tim rê li nakokî û pevçûnan vekiriye. Mînak, dema mîritiyên Kurdan ji holê dihatin rakirin, Patrîkiya Ermeniyan a li Stenbolê belavokek weşandiye û xwestiye ku, Ermeniyên li rojhilatê (Kurdistanê), di refên artêşa Osmaniyan de ji bo jiholêrakirina mîritiyên Kurdan tevbigerin. Ermenî difikirîn ku, bi jiholêrakirina mîritiyên Kurdan, ew ê xwe bigihînin mercên rehet û mercên jiyaneke hîn baş û bi vê nîyetê di artêşa Osmanî de cih girtine.

Kengî ku îdealên Ermeniyan ên Ermenistana Mezin ên li rojava heta Klîkyayê, li başûr heta Diyarbekirê, Botan derket holê, vê carê Kurdan li hemberî Ermeniyan di refên Osmaniyan de cih girtiye. Kurdan, daxwazên Ermeniyan ji bo xwe wek tehdîd dîtine. Loma jî her du gelan, bi taybet jî di sedsala nozdê û bîstê de, mercên jiyana bihevre, a di nav aşîtiyê de bidest nexistine.

Bi vê jî, xuya ye ku, Kurdan bi Hemîdiyeyan li hemberî Ermeniyan dest bi rewşeke nû nekiriye, ev berdewamiya rewşeke dîrokî a di nav her du gelan de ye. Heta di vî warî de, di xeteriyên li hemberî Ermeniyan de nîşaneyên berevajî hene. Hîn ku Hemîdiye nehatibûn sazkirin, serberedayiyên eşîretan hîn zêdetir bûn. Ji ber ku mîritiyên Kurdan yên ku asayiş û nîzam pêk dianîn ji holê rabûn û otorîta navendî (a Îstanbûlê) jî nikaribû eşîretan birêve bibe, di heyama berî Hemîdiyan de, hîn zêde Ermenî (gundiyên ku ne Ermenî bûn jî) rastî êrîşan dihatin, talan dibûn, mirov dihatin kuştin û hîn kêmtir hesab dihat jêpirsîn. Lê ku Alayên Hemîdiyeyan hatin avakirin, eşîretan ji bo ewlehî, nîzam û întîzama civakê hin berpirsyarî û wezîfeyên fermî girtin. Wan di bûyerên adî de li herêmê Ermenî jî di nav de ji bo hemû teb’ayan peywirên ewlehiya giştî girtine ser xwe. Sucên ku li hemberî Ermeniyan pêk dihatin ji bal çi kesên din, çi mensûbên alayan, dewlet hat wê qonaxê ku bi saya wan hêsatir hesab ji wan jî bipirse. Di hin belgeyên dadgehan û lêpirsînan yên wê heyamê de, ev rewş xuya ne. Yanê ji xeynî tehdîdbûna li hemberê Ermeniyên neteweperwer û cudaxwaz, a rast bi gelemperî heta cihekî ji bo Ermeniyan jî dewreke bi ewle û rihettir anîye.

Mesela, di sala 1894-95 an de, li Diyarbekirê dema komkujiya Ermeniyan qewimî, yên ku komkujî kirin, ne Alayên Hemîdiye yên ku bi fermandarê Alaya Hemîdiyeyan Îbrahîm Paşa ve girêdayî bûn, lê beşek ji eşrafên Diyarbekirê bûn. Heta eşrafên ku li hemberî Hemîdiyeyan derdiketin, di wê komkujiyê de serî kişandibûn. Dîsa, di hin belgeyên Îngilizan de cih digre ku, wê demê Îbrahîm Paşa Ermenî parastine, heta 10 hezar Ermenî xelas kirine. Hemîdiyeyan, a rast di gellek tiştan de, li ser Ermeniyan dîsa roleke erênî lîstiye.

Dema ev hemû tên nirxandin, damezrandina Hemîdiyeyan, bi aybetî him ji bo Kurdan, him jî ji bo heyama wê demê a Osmaniyan, dikare wek teşebuseke erênî bê dîtin.

Tabî ev nayê wateya ku Hemîdiye purr û pak û saf û bi her awayî erênî bûn. Dema Hemîdiyeyan statu û erk bidest xistine, ji bo xwe li îmtiyaz û awantajan geriyane, ji bo hîn zêde mal û milk û prestîjan bidest bixin, bi meqamên herêmî û yên navendî re karên ne helal û derzagonî kirine, bertîl dane. Hewldanên bi vî rengî tenê ne taybetiya Hemîdiyeyan e, li hemû meqamên bi hêz yên nû yên dewletê û di nav civakê de ew tişt hene. Di her heyama dîrokê de, her tim hewl bûne ku her ku hêz bidest dikeve, hêza xwe bikartîne û ji derfetên dewletê zêdetir sûd werdigre.

NÊZIKBÛNA LI XAYRÎ MISLÎMAN A ÎSLAMÎ Û NETEWEPERESTÎ

Projeya Alayên Hemîdiye, ji aliyê pirr kesan ve, him li hemberî Ermeniyan, him jî li hemberî tevgera Îttihad û Terakiyan a hemdembûnê û zêdetir li hemberî hemdemîbûnê tevgereke panîslamîst tê nirxandin. Loma di derbarê van tiştan de ên ku ewqas jî ne rast in, ez dixwazim hin tesbîtên xwe bi we re parve bikim.

Di demên dawiyê de (dema ev konferans dihat dayin), di derheqê Ermenî û Cihûyan de, bi taybet jî Cihûyên dageriyayî (crypto Jews) de min du tesbît dîtin. A yekem ji nav belgeyên navdar yên Wikileaksê derket, bûyereke di derhêqê Xrant Dînk de ye… Di hevdîtinekê de bi Balyozxaneya Amerîkayê a li Stenbolê re balyoz jê dipirse: “Bi AKP-ê re ti pirsgirêkên we tinene?” Xrant Dînk tesbîteke gellekî balkêş dike, dibêje “a rast di dîrokê de, bi oldar û tevgerên Îslamî re ti cara pirsgirêkeke me a cidî çênebûye. Pirsgirêka me a esas, bi tevgera neteweperestên Tirk re ye. Îttihad û Terakî û Kemalîzm, di vê wateyê de, ji bo me her tim zêdetir bûne xeter û tehdîd.”

Tesbîta duyê; Di rojnameya Radîkalê de Ezgî Başaranê, bi akademîsyenekî ku di mijarê de pispor e re, li ser Cihûyên dagerîyayî û Sabetayîstan hevpeyvînek kiribû. Li gor pispor, di dîrokê de pirsgirêkên oldar û beşên Îslamî bi Cihûyan re, an jî a Cihûyan bi wan re çênebûye. Zêdetir neteweperestiya Tirk; Îttihad û Terakîtîyê an jî Kemalîzmê, projeya netewe dewletê li pêş Cihû û Dageriyayiyan astengên mezin derxistine. Tevî ku ew bûne misilman, navên tirk û misilmanan li xwe kirine, hetta tirkîtî kirine jî ew xelas nebûne.

Tesbît wisa ne. Ku ez li dîrokê dinêrim, heman helwestê, ez jî li hemberî Kurdan dibînim. Ji hezar salan, ji hatina Tirkan a Anatolyayê, ji Alparslan, ji Selçukiyan, ji Selahaddînê Eyûbî, ji Îdrîsê Bîtlîsî heta roja îro, yên ku pirsgirêka Kurd û Tirkan derxistiye, yên ku mesele anîne vê qonaxê, ji oldariyê û ji Îslamiyetê wêdetir, neteweperestî û modernîte ye, modernîzma Jakoben e.

Yanê her ew tesbîta Dînk û ya Ezgî Başaranê, di Kurdan de jî heye. Kurdan, ev du sedsal in ku, di bin navê “ıslahatê” de, ji rûyê merkeziyeta jakoben û modernîzmê zirarên pirr mezin dîtin, wendahiyên pirr mezin dan, ji aliyê civakî ve tarûmar bûn, ketine heyameke ber bi paşveçûnê a ku bi sedsalan bê pîvan. Tenê îstîsnayeke vê heye, heyama ku bi avakirina Alayên Hemîdiye a Sultan Abdulhemîd destpêkiriye, tenê ew heyam a nêzikbûnê ye. Ew pêvajoyeke berevajî ye, a rast ne sentralîzasyon e, desentralîzasyon e. Statu ne xistin e, bilindkirin e. Bihevrebûn û hevkarî ye.

Tarik Çelenk: Ez dixwazim vê bipirsim. Konsepta Alayêm Hemîdiyeyan ji kuderê hatiye girtin, kê ev da Sultan Abdulhemîd? Li serê Alayên Hemîdiye paşayên Tirk hene. Paşayên Herbiyeya Osmanî hene. Gelo ev ne nakokiyek e? Eşîretên Kurdistana Başûr jî tevlî Alayan dibûn?

Murad Alî Ciwan:

Alayên siwarî yên Rûs-Qazax wek mînak tên nîşandan. Di heyama Sultan Abdulhemîd de, bi navê Muşîr Şakir Paşa fermandarek heye, yê ku wezîfa wî ya herî dawîn mufetîşiya giştî a Islahatê a Anatolyayê ye. Wî wextekê li Rusyayê balyoziya dewleta Osmanî kar kiriye. Tê gotin ku, dema Şakir Paşa li Rusyayê balyoz bûye, artêşa Qazaxan ji nêz ve naskiriye. Hatiye, her ew tişt pêşniyarê Abdulhemîd kiriye. Abdulhemîd jî ew fikr lêhatî dît û ji wir li gorî armancên xwe projeyeke nû derxist holê.

Di destpêka sedsala 19-ê de, Rusyayê dixwest ew dakeve Kafkasyayê û bi vê nîyetê bi Îran û Osmaniyan re kete şerê xakbidestxistinê û artêşên xwe yên Qazax li vir bikaranî. Dema eşîretên nîvkoçer yên Kurd naskirin ku di nav sînorên Kafkasyayê, Îranê û Osmanî de diman, wan xwest ku wek artêşên Qazax ji wan jî sûdê werbigrin. Di heman heyamê de, Îranê û Osmanîyan jî, him ji bo nakokiyên di navbera hevdu de, him jî li hemberî Rusyayê, a ku li Kafkasyayê dibû hêzeke nû, Kurdan di van şeran de bikarbînin, ji wan yekîneyên siwarî avakirin. Çimkî ev alayên wêrek yên siwarî, him li gorî mercên eşîretên xwe yên koçer karibûn tevbigerin, hem jî wek hêzên mobîlîze karibûn kartêkiriyên mezin nîşan bidin. Belgeyên wê heyamê dinivîsin ku, li hemberî yekîneyên siwarî yên eşîretên Kurd, yên ku karibûn derkevin, tenê alayên Rûs ên Qazax bûne. Civakên niştecîh yên herêmê û artêşên birêkûpêk (nîzamî), li hemberê êrîş û talankirina jinişkave a yekîneyên siwarî, her tim di nav tirs û xofê de bûn.

Ancax, yekîneyên siwarî yên di vê heyamê de ê demkî (muweqet) bûn, li ser guzergeha rêyên koçeriyê a eşîretên xwe dibizivîn. Her wiha wek Hemîdiyeyan, bi zagon û rêziknameyan nehatibûn veguherandin saziyeke hevdem. Alayên Hemîdiye, projeyeke pêşvebirî a dewletê a pirralî bû. Li hemberî fikra Hemîdiye, rêvebirên Osmanî yên îdarî, milkî û leşkerî, paşa û wezîrên ku modernîte û navendîtî (merkezîyet) diparastin derketine. Du paşayên rutbe bilind yên ku li hember derneketine û berevajî wê her tim hebûna wan parastiye û xwestiye ku bi pêş ve bibin hene; Şakir Paşa û Zekî Paşa.

Abdulhemîd bawerî bi van aniye û bi israr proje domandiye. Hin kes jî dibêjin ku, Zekî Paşa zavayê Abdulhemîd bû. Ji ber vê, guh nedaye gotinên ti kesê. Ku wî çi dixwast ew dikir. Parastina Alayên Hemîdiye wisa ne hêsan bûye. Yên Hemîdiye parastinê hejmara wan kêm bûye. Lê ji ber ku Abdulhemîd li pişt Hemîdiyeyan bûye, heta heyamekê dane dewamkirin.

Hetanî Îttihad û Terakîyê di sala 1909 an de desthilatdarî bidestxist û Abdulhemîd ji ser text xist… Ku Abdulhemîd ji text hate xistin, îdî ew fermandarên Tirk ên nîzamî yên ku me qal kir, anîn serê Hemîdiyeyan. Di destpêkê de him fermandar û cîgirê fermandar, him jî katibê alayan ji eşîretên Kurdan bûn. Ancax Îttihad û Terakîstan, zêdetir şeklê Hemîdiyeyan guherandine. Ligel hin guhertinên din, biryar dane ku fermandarê yekem û katibê yekem ji artêşa nîzamî bin. Berê efserên nîzamî, tenê di heyamên perwerdehiyê de, ji bo ku mensûbên alayan perwerde bikin peywir girtine.

(Guhdarek ?): Ez dixwazim pêşiyê spasiya we bikim. Pirr bikêrhatî bû. Ji bo entegrasyona beşên Kurd yên li herêmê a bi Osmanî ve, me girîngiya Hemîdiyan carake din diyar kir. Ez îfade bikim ku min ev wek pirsekê pirsî. A yekem, we got ku di wê heyamê de Îttihad û Terakkî, dema em difikirin pêvajoya ku hêdî hêdî ber bi îslamiyetê ve diçû, li herêmê aktorên olî, bi îfadeyeke hîn rast, nêrîneke tevhîdan a girîng hebû gelo? Ku heye bi awakî meqbûl bû? Ez dixwazim vê pirsbikim, Tê bîra min ku, hin dîrokzan mijarên mezhebî li herêmê dispêrine hîn dîrokeke kevn. Eceba mijarên mezhebî ji Yavuz Sultan Selîm vir ve derketine, an na di pêvajoya hîn paşda derketine?

 

Murad Alî Ciwan: Heyama ku hûn dibêjin îslamî bû, rastî dema piştî veqetiyana Bosnayê, Balkanan û beşên xayrê mislîm yên herêmên din yên Ewrupayê tê. Ku xayrê mislîm veqetiyan şûnda, bi pirranî Kurd û Erebên di nav sînorên Împaratoriya Osmanî de ligel Tirkan mane. Tabî em, Rumên Trakyayê û Anatolyayê, Xirîstiyanên rojhilat, Ermeniyan, Asurî û Suryaniyan, Keldanî û Cihûyan jibîr nekin û vê tesbîta xwe bikin. Lê veqetîyana mezin a li Ewrupayê, unsurên misilman dike unsureke eslî a Împaratoriyê. Çimkî xayrê mislîmên ku dest bi tevgerên neteweperest kiribûn, bi desteka dewletên biyanî hewl didan ku ji Osmanîyan hin reforman bidestbixin, li ber çavên rêvebiriyê ketibûn rewşa ku bi wan nayê bawerkirin. Ji ber vê îslamîtî, dibû îdeolojiya fermî a împaratoriyê. Loma ew siyaseteke giştî ye. Bi hebûna nifûzeke mezin a Ermenî, Rum û gayrî mislîmên din, di nav împaratoriyê de îslamiyeteke ku xayrê mislîman jî digre ber çavan a “xweşbînî”heye, hîn di giraniyê de Osmanîtî hebû.

Lê dema em li siyaseta Îttihad û Terakkîyê dinêrin, hîn ku nehatibûn desthilatdariyê, him bi Ermenî û Kurdan re, him jî bi civakên din re di nav hevkariyê de bûn; di kongre û çalakiyên rêxistinên xwe de, di weşanên xwe de bi wan re hevkarî dikirin. Lê, ku bûne desthilatdar pê ve, bi temamî Kurdan, Ereban û Ermenîyan, dev ji Îttihad û Terakkîyê berdan. Çimkî siyaseta Îttihad û Terakkiyê guherî. Li şûna reformîzmeka ku hemû daxwazên gelan bigre ber çavan, serbestiyeke modern û meşruîyetvan, siyaseteke despotîk a Tirkîtiya radîkal pejirand. Ketin nav helwesteke li dijî Kurd, Ereb û Ermeniyan a vederkirinê. Ev siyaseta, Îttihad û Terakiyê di Şerê Cîhanê yê Yekê de heta komkujiya Ermeniyan diçe. Ereb û Kurd, li hemberî siyaseta ku Îttihad û Terrakiyê meşandiye, xeyalşikestineke mezin dijîn. Dest bi hevkariya ligel partiyên din yên muxalîf yên Osmaniyan dikin. Tirkên sunî têgeheke (lê sunîtî jî li gorî konseptekê hatıye avakirin, buye têgeheke ku Kurdên sunî û Tirkên sunî yên normal jî nerehet dike) laîktî, lê laîktiyeke ne demokratîk dişikilînin. Ev, xwe dispêre avasaziyeka homojen û siyaseteke ku tê xwestin netewe dewletekê avabike. Siyaseta netewe dewletê ne ji avakirina Komara Tirkiyê pê ve, hê di heyama Îttihad û Terakkiyê de peyda bû. Siyaseta netewe dewletê û netewetiyê a ku di Komara Tirkiyê de tê şopandin, berdewamiya siyaseta Îttihad û Terakkiyê a mercên piştî şer e.

Mesela, di Şerê Cîhanê yê Yekê de, Rûsyaya Çarîtîyê li ba Fransayê û Îngiltereyê kete şer û êrîşî xaka Osmanî kir, heta Bedlîsê hat. Di nav sînorên Osmanî de, dema ku Ermeniyan bi Rusyayê re hevkarî kir û êrîşî gund û bajarokên Kurd û misilmanên din kir, koçberiyeke Kurdan a mezin ber bi başûr; Diyarbekirê û Rihayê ve destpêkir. Rêvebiriya Îttihad û Terakkiyê, xeber şande Diyarbekirê û Rihayê û ferman da ku, divê nifûsa civakên ne Tirk, li tu derê qet ji %5-ê nifûsa rûniştiyan derbas neke û Kurdên koçber yên ku ji deverên dagirkirî hatine wan deran, li Diyarbekirê û Rihayê neyên bicihkirin, ew bên şandin deverên ku nifûsa Kurdan di bin ji %5 an de ye.

Heman siyaset, piştî serîhildana Şêx Seîd, di heyama Taqrîrê Sikûnê de, di dema valakirina Dêrsimê de û li derên din, ji aliyê hikumetên Komara Tirkiyê ve hate meşandin.

(beşa dawî sibê bixwînin)

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: [email protected]

Qeydên dişibine hev