“Zerdeşt Kurd bû!”: Zerdeştîya Nû di nav Kurdên Başûr de -2

“Zerdeşt Kurd bû!”: Zerdeştîya Nû di nav Kurdên Başûr de -2

Edith Szanto

Wergera ji îngilîsî: Fexrîya Adsay

 

(destpêka nivîsê me duh çap kiribû)

 

Sazkirina Zerdeştîyeke Kurd

Kurdên modern ên dînguhertî, digel ku di jiyana Kurdî ya hemdem de dewamîya rîtuelên Zerdeştî binxêz dikin, bi gelemperî ne bi hînbûna deqên Zerdeştî re elaqeder dibin ne jî didin ser şopa rîtuelên Zerdeştî yên di dîrokê de hatine belgekirin wek li Îran û Hindistanê îro tên termînkirin. Bi giştî Zerdeştîyê ji rîtuel û wechên wê yên qanûnî vala dikin û dadixin asteke şertên etîk: “Fikrên baş, gotinên baş, kirinên baş”. Wekî ku Richard Foltz (2016:332) dest nîşan dike: “Gelek alîgirên nasnameya ‘Zerdeştî’ a rast ji dîn biguman an heta li dijî dîn in, û qaîdeyên etîk ên Zerdeştîyeke modern wek yedekek bê zirar dibînin.” Bi taybetî rêxistina Awat piştgirîya felsefeya Zerdeştîyê dike û bi eşkereyî qaîdeyên pakîtîyê ya Zedeştîyê red dikin û rîtuelên dînî wek “bawerîyên pûç” dibîne. Bi nerîna Awat Husamedîn, Zerdeştîya Kurd mefhûmeke felsefî ye, û rîtuel û termînên wê yên qanûnî îcadên Îranî ne, ku ew ên dixwazin vegerin ser Zerdeştîya Kurd a “resen” eleqedar nake. Awat Husamedîn jî Pîr Loqman jî, herdu cehd didin Zerdeştîyeke Kurd, ku li gor wan awayê resen ê Zerdeştîyê ye, saz bikin. Dema, wek Awat dibêje, ew têgeheke felsefî be, qedr dide zanist û aqilmendîyê û dibe dijbera Îslamê, ku wek paşverû û bêmantix tê şayesandin. Awat, “sê stunên Zerdeştîyê”, “Fikrên baş, gotinên baş, kirinên baş” ku bi firehî tên tarîfkirin û ji ber vê jî ne tenê dihêle lê hewceyî bi şiyana dayîna hukmên etîk yên serbixwe dibe.

Berovajî Awat Husamedîn, Pîr Loqman rîtuelê binxêz dike û israr dike Zerdeştîya Kurd ne nerîteke îcadkirî ye. Ew bêtir nerîteke vejîyayî ya bav û kalan e. Di şayesandina Zerdeştîya Kurd de, Şad, ku Kurdekî teqrîben 60 salî ye, ji Ewropayê vegerîyaye, hevalê Pîr Loqman e, îmajeke dîmena gund a nostaljîk xêz dike. Bal dikşîne ser hestan û estetîkê û sê mînakên li jêr dide ku termînên bapîr û dapîrên wî yên rehên Zerdeştîyê derdixin holê. A yekem, Kurd dema tiştekî li ser kuçikê êgir didin ser, alavên xwe li ser sêpayeke metal bi cî dikin. Ligel çanda Zerdeştî, gelek çandên din jî heman tiştî dikin. A duyem, dapîra wî qet porê xwe yî jêkirî nediavêt. Ew di diwarekî de vedişart. Wî ev bi bawerîya Zerdeştîyê şîrove dikir ku mirov divê laşê mirîyan di bin axê de veneşêrin ji ber ku axê gemarî dike. Lê gelek Misliman an Xrîstiyan hene ku por navêjin, vedişêrin ji tirsa ku dikare li dijî wan bo sêhrê bê bikaranîn. A sêyem, bavê wî, digel ku Misliman e, bi ronahî û êgir, hêmanên pîroz in ên Zerdeştîyê, sond dixwe.

Li navenda Pîr Loqman odeyek heye ku bo rîtuela Zerdeştîyê hatiye veqetandin. Agirê her dem vêketî tê de tuneye, lê çend find, mînder, tejik û alên Kurdistanê lê hene. Li vê odeyê, peyrewên Pîr Luqman carna li hev kom dibin, Gatayan, duayên Zerdeştîyê ku Loqman wergerandine bo Kurdîya Soranî, dixwînin. Rêxistina Pîr Loqman ji “Yesna”yê bêtir cî û grîngî dide sembolên Zerdeştîyê. Peyrewên wî giş derzî an gerdenîyên ku Farvehar nîşan dide, hukimdarê bi baskê sê qat ku di şiklê rahibekî de hikmetê temsîl dike, bi xwe ve vedikin. Pîr Loqman û şopînerên wî Farvehar li malên xwe, li dîwaran, li ser xişr, cilûberg û peykerên biçûk ên bo xemlê jî nîşan didin. Piranîya van ji Îranê hatine. Li gor PKKê, Zerdeştîya Kurd tê wateya hurmeta bo axê, xwezayê, heywanan û wekhevîya zayendî (Öcalan 2009: 13). Ev nerîn ji aliyê Kurdên li Silêmanîyê jî hatine pejirandin. Awat Husamedîn, wekî mînak, kûçikekê xwedî dike li hewşa sazîya xwe. Bi hezkirina kûçikê li hemberî mêvanan piştrast dike ku ew guh nade qedexeya Îslamî ya destpêkirina kuçikan, û hezkirina kûçikan teşwîq dike. Awat û Pîr Loqman xwe girêdayî hezkirina Zerdeştîya Kurd a bo xweza û heywanan dibînin, lê îdeolojîya Marksîst a PKKê napejirînin.

Ji dêvla vê, piştgirîya demokrasî û azadîya axaftinê, û bi awayekî nixumandî a kapîtalîzmê dikin, û dibêjin Zerdeştîyê her tim ev fikr parastine. Bêyî ku li rastîya dîrokî ya îdiayên xwe binêrin, angaştên Awat û Loqman daxwaza bicîkirina nirxên Ewropî û derxistina Kurdan ser dika global îfade dikin. Dema dor tê ser mijara jinan, ev bi taybetî derdikeve pêş. Li gor Awat, jinên Kurd berîya Îslamê “azad” bûn. Şopînerên wê dibêjin jinên Zerdeştî bêyî ku fedî bikin li hember mêrên bîyanî şîr didan zarokên xwe. Awat digot dema Zerdeşt dijîya, jin mafê wan hebû mêrên xwe hilbijêrin û dikaribûn mêrên xwe berdin. Zerdeşt bi xwe destûr dabû keça xwe berîya zewacê du salan bi zilamekî re bimîne. Bi rêya vê gotinê, dixwaze piştrast bike ku Zerdeştî, û ji ber vê Kurd, li ba wan wekhevîya zayendî hebû, ku çawa bûn Misliman dev jê berdan.  Bi romantîzekirina jiyana gundewar, dibêje jin û mêr bi nisbî li gundan wek hev in û ev delîla bermayîyên çanda Zerdeştîyê ye. Nostaljîya wê ya romantîk Abdullah Öcalan (2017: 15, 49) tîne bîrê ku angaşt dike jinên Kurd di serdema çandinîyê de heta radeyekê xweserîya xwe diparastin. Lê, ev nerîna pastoral derbarê jinên çandinîyê ne rast e (Brandth 2002: 107-117; McKenna 2012: 529-534). Jinên çandinîyê dikin fêkîyên kontrola berhema keda wan ne di destê wan de ye û pir kêm caran ew xwedîyê erdê ku lê dixebitin. Diyardeya ku Awat Husamedîn û Pîr Loqman herdu jî parçeyek ji diyasporayê ne, grîng e. Salên wan î li derve derfet daye ew nasnameyeke Kurd a îdeal ku ji sînorkirinên ji ber hevbandoriya cîranên Misliman û Ereb azade, bisêwirînin. Li hemberî vê, jiyana li Ewropayê zor dide wan nasnameyekê diyar bikin li hemberî êdinên Ewropî ku li bende ne hemû bîyanî têkevin nav kategorîyên bi eşkereyî tarîfkirî. Dema ev Kurdên ewropîbûyî vedigerin welêt, hewl didin nasnameya xwe ya nû-diyarkirî bikin xwedî sazî. Awat Husamedîn û Pîr Loqman cehd dikin sazîyan ava bikin, ku gelek caran erênî û wek amrazên bidestxistina maf û edaletê tên dîtin. Ev ajoya bisazîbûnê wek amraza bidestxistina mafên sivîl û bandorkirina li ser hikumetê, bi taybetî di perwerdehîyê de, îzeh dike ka çima Awata ku Zerdeştîya “dînî” red dike, dîsa jî hewl dide hikumet “Yesna”yê wek sazî û civateke dînî a muteber nas bike. Tişta derfet da Awat Husamedîn û Pir Loqman dest bi xebata bo naskirina hikumetî bikin, Madeya 5mîn a Makezagona Kurd bû ku di 2015a de ji alîyê Serokê Hikumeta Kurd a Herêmî hate îmzekirin û azadîya dinî garantî dike. Ev, azadîya terka dînê Islamê jî tê de, maf dide welatîyan ku dînê xwe hilbijêrin.

Li Silêmanîyê şerên dînî

Di nav lêgerîna bidestxistina qebûla hikumetê û berfirehkirina qada nifûza xwe de, Awat Husamedîn û Pîr Loqman bi mixalefetê re civîyan. Li gor helwesta wan î şerok a li hemberî Îslamê divê ev pêk bihata. Pîr Loqman û Awat Husamedîn ji alîyekî ve Zerdeştîyê wek fenera ronîyê di nav tarîya Rojhilata Navîn a Misliman de diresmînin, ji alîyekî ve dûpat dikin ku Zerdeştî, berovajîya Îslamê, azadîya dînî, mafên jinan pêş dixe û li dijî koletî û bêexlaqîyê ye. Di 2016a de, Awat Husamedîn, Pîr Loqman û navendên wan hêza xwe kirin yek û ji bo belgefilmeke bi navê “1437 sal şûn de” du fragman kişandin û weşandin.[5]

Film, tevî mijarên din li ser exlaqê sekseul disekinî. Di jêgirtineke “1437 sal şûn de” a li ser “Exlaqê Zerdeştîyan”, Abdulatîf, vaizekî navdar î Selefî li Silêmaniyê, Zerdeştî tawanbar dike ku wek kefareta gunehên xwe bi diya xwe re radikevin. Ev îftira, wek ku Awat biheq di videoyê de dest nîşan dike, klîşeyek biçûkxistinê ye ku li Rojhilata Navîn davêjin ser kêmarên etnîk û dînî. Paşî, Abdulatîf Zerdeştîyan bi ensestê tawanbar dike ji ber ku hin qralên Îranî yên Zerdeştî bi xwişka xwe re zewicîne. Şêwirmend û rêbera dînî ya Awat a Swêdî, Pîr Andaz Hawezî îzeh dike ku ev car bi car din nav bijareyan de çêbûye. Dişibin fîrawûnên Misrê ku dixwestin dewlemendîya malbatê biparêzin. Pîr Loqman ji nişka ve dikeve nav îdiayeke êrişker ku gelê Kurd qet ev tişt nekirine ji ber ku, wek Zerdeştî, wan wê çaxê dizanibûn ev ê bibe sedema zarokên seqet. Di fragmana duyem a “1437 sal şûn de”, derhêner rave dike ku DAIŞ sedem e ku Kurd terka Îslamê dikin. Bi rêya çend axaftvanan, ji temaşevanan re tê gotin ku piştî DAIŞê êdî Kurd bi hêsanî nikarin Îslamê “qebûl” bikin. Di vê navê de, di film de dîmenên DAIŞê ku li paşîyê xuya dikin, dike ku bînerên bi dilsojî dilê wan xelîyaye DAIŞ û Îslamê bikin yek û jê nefret bikin, û Zerdeştîyê jî bi pêşketina zanabûn, aqilmendî û aştîxwazîyê bikin yek. Ne fragman, ne jêgirtin, ne hevpeyvînên ku min rasterast kirin qala wê fîlê nedikirin ku li nava eywanê sekinîye: Serxwebûna Kurdan. Zerdeştîbûn tê wateya serxwebûna çandî, lê ne ya siyasî, leşkerî an aborî. Ji dêvla ku astengîyên niha Kurd rû bi rû ne, wek gendelîya rêvebirîya Kurd, parçebûna di ser partîyan re, bawerîya bi Îran û Tirkîyeyê nîqaş bikin, tenê li ser “rizgarkirina hiş” disekinin.

Rizgarkirina hiş, rizgarkirina hilbijartinên exlaqî ji qaîde û fermanên dînî ye, ku hewcedarîya wan a bi dij-tawanbarkirinên bi îstismarên seksuel îzeh dike. Vaizê Selefî yê navborî, Abdulatîfê ji Silêmanîyê bi hîşyarîyeke mezin bertek nîşan da bo pêşveçûna Zerdeştîyê. Wî ew bi ensestî û bêexlaqîyê tawanbar dikir. Di vê esnayê de, Abdulatîf bi xwe demeke nêz de li navenda hetîketîyeke zînayê de bû. Di bihara 2016a de tomara dengê wî belav bû ku sohbeteke samîmî û romantîk a di navbera Abdulatîf û xwendekareke jin a zewicî de dihewand. Çend meh şûn de, ew jin bû jina wî ya sêyem. Li gor endamên bijarteyên sekuler ên li Silêmanîyê, wek akademîsyena xebatên zayendî Çoman Hardî, ev bûyer delîla têkçûn û durûtîya Selefîzmê ye. Dîsa jî peyrewên wî ne îhtimal e bi hêsanî ji Îslamîzmê vegerin ji ber ku tê famkirin Abdulatîf çavên wî bi miraq hene.

Encam: Xeyalşikestin û westan

Bo demekê, bi taybetî piştî Madeya 5mîn di sala 2015a de hat pejirandin, xuyabû Zerdeştî ji xwe re cî dibîne. Travmaya ji ber DAIŞê hê di hişê xelkê de teze bû. Ji wê çaxê ve, ew coş têkçû. Herdu navend hatin girtin. Di sazîya Pîr Loqman skandaleke aborî rû da. Bi giştî,  ehlê Silêmanîyê ji ber merhameta bo penaberan û xelkê mecbûr man bajarê xwe biterikînin westîyan. Di 2017a de, her çiqas dema roj bilind dibû paçên mezin ên spî û qulqulî hê jî bi awayekî sembolîk derîyên restorana dinixumand jî, êdî di meha Remezanê de ne girtî bûn. Kurdên ji Ewropayê hatibûn jî careke din terka başûrê Kurdistanê kirin, qismen ji ber qeyrana aborî ku piştî 2014a dest pê kir û ji ber xewna serxwebûna Kurdistanê darbeye mezin xwar piştî ku Bexdayê red kir referanduma serxwebûnê ya di 25 Îlona 2017a nas bike. Digel ku sembolên Zerdeştîyê li çarşî û dikanan dikare bên dîtin, û hê jî navên fîgurên ji mîtolojîya Zerdeştî li restorana dibin jî, ew coş û heyecan ligel hêvîyên bo dahatûyeke ronîtir vemirîn. Lê, dema Zerdeştîya nû ya Kurd li başûrê Kurdistanê li Silêmanî û bajarên din geş bû, wê şêwazeke afirînerîya çandî jî bi xwe re anî, ku cehd dikir nirxên Ewro-Amerîkî yên demokrasî û mafên jinan wek nirxên resen ên Kurd pêş ve bibe.

[1] Bnr. “On the morals of a Zoroastrian [Li ser exlaqê Zerdeştiyekî] (Filîm klîp, Piştî 1437 Sal şûn de)” (2016), Youtube, 9 Nîsan, https://www.youtube.com/watch?v=DN4KhK0q384&ab_channel=HosseinJehani (dîtin 6 Pûşber 2017).

[2] Wekî ku ji alîyê Garnik Asatrian (b.n.b) tê destnîşankirin, berdewamîyên dîrokî, zimanî an yên din ên di navbera Med û Kurdan de li derve tên hiştin.

[3] Li gor raporeke ji aliyê Komîsyona Azadîya Dînî ya Navneteweyî ya Dewletên Yekbûyî hatîye weşandin, li başûrê Kurdistanê di navbera 10,000 û 100,000 Kurd derbasî Zerdeştîyê bûne (Smith/Shadarevian 2017: 19).

[4] Kae Bahar, nivîskarê romaneke bi navê Letters from a Kurd [Nameyên ji Kurdekî] e jî, ku di sala 2015a de ji alîyê weşanxaneya Yolkê ya li Londonê hatîye weşandin. Rastîya ku Bahar bi Îngilîzî dinivîsîne û bi Îngilîzî belgefilman çêdike tê wateya ku ew bi taybetî dixwaze li hemî dinyayê di nav Îngilîzîaxêveran de, derbarê Kurdan û çanda wan de aşînabûnê zêde bike.

[5] Bi destûra nivîskara gotarê, me “Iraqi Kurdistan” û “The northern Iraq” wek “başûrê Kurdistanê”, “Kurds in Iraq” wek “Kurdên başûrî” wergerandin. (wer.)

 

ÇAVKANÎ

 

  • Allison, C. (2009), “Representations of Yezidism and Zoroastrianism in the Kurdish Newspapers Hawar and Roja Nû”, C. Allison/A. Joisten-Pruschke/A. Wendtland (eds.), From  Daēnā to Dîn: Religion, Kultur und Sprache in der iranischen Welt, Wiesbaden: 285-291.
  • Asatrian, G. (2009), “Prolegomena to the Study of the Kurds”, Iran and the Caucasus13: 1-58.
  • Barber, M. (2015), Sunni Kurdish Converts to Zoroastrianism in Iraqi Kurdistan: Kurdish Nationalism and the Contemporary Attraction for an Ancient Faith, Master’s Thesis, University of Chicago.
  • Brandth, B. (2002), “On the Relationship between Feminism and Farm Women”, Agriculture and Human Values19: 107-117.
  • Fattah, L. (2015), “The Curious Rebirth of Zoroastrianism in Iraqi Kurdistan”, PS2126, Nov. 2015,             https://projects21.org/2015/11/26/the-curious-rebirth-of-zoroastrianism-in-iraqi-kurdistan/ (dîtin: 6 Pûşber 2017).
  • Foltz, R. (2016), “Co-opting the Prophet: The Politics of Kurdish and Tajik Claims to Zara-thustra and        Zoroastrianism”, S. Stewart/A. Hintze/A. Williams (eds.), The Zoroastrian  Flame: Looking back through History and Tradition, London: 321-337.
  • Hardi, C. (2016), Personal Communication.
  • Hobsbawm, E. /T. Ranger (1992), The Invention of Tradition, Cambridge.
  • Khalil, M. K. (2016), “Kurds go back to Zoroastrianism: Interview with Pir Luqman”, SBS  3,  Nîsan,             http://www.sbs.com.au/yourlanguage/kurdish/en/content/kurds-go-back-zoroastrianism(dîtin: 6 Pûşber 2017).
  • Latif, A. (2015), “Fed Up With Islam and Sectarianism: Some Iraqis Embrace Zoroastrian-ism”, The Daily Beast, 31 Gulan, http://www.thedailybeast.com/articles/2015/05/31/fed-up-with-islam-and-sectarianism-some-iraqis-embrace-zoroastrianism.html (dîtin: 6 Pûşber 2016).
  • Mamdani, M. (2002), “Good Muslim, Bad Muslim: A Political Perspective on Culture and Terrorism”,             American Anthropologist104: 766-775.
  • McKenna, E. (2012), “Feminism and Farming:A Response to Paul Thompson’s The Agrar-ian Vision”,    Journal of Agricultural and Environmental Ethics25: 529-534.
  • Neurink, J. (2015), “Zoroastrian Faith returns to Kurdistan in Response to ISIS Violence”,
  • Rudaw, 2 Pûşber, http://rudaw.net/english/kurdistan/020620153 (dîtin: 6 Pûşber 2017).
  • Öcalan, A. (2009), War and Peace in Kurdistan: Perspectives for a Political Solution of the  Kurdish             Question, Cologne.
  • ——–——(2017), Liberating Life: Woman’s Revolution, çapa 2., Cologne.
  • Rafaat, A. (2012), “Kurdish Islam and the Question of Kurdish Integration into the Iraqi State”, The         Journal of Social, Political and Economic Studies37: 1-22. Salloum, S. (2016), “Zoroastrianism  in Iraq seeks official Recognition”, The Journal of Social, Political and Economic Studies  37: 1-22.
  • Khalil (trans.), Al- Monitor 17 Feb., http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/02/iraq-kurdistan-religious-minorities-zoroastrianism.html (dîtin: 6 Pûşber 2017).
  • Said, E. (1998), “Islam through Western Eyes”, The Nation, 2 Jan., https://www.thenation.com/article/islam-through-western-eyes/ (dîtin: 6 Pûşber 2017).
  • Smith, C. M. I./V. Shadarevian (2017), Wilting in the Kurdish Sun: The Hopes and Fears of  Religious             Minorities in Northern Iraq, The United States Commission on International Religious Freedom, May, http://www.uscirf.gov/sites/default/files/Kurdistan.Report. pdf (dîtin: 6 Pûşber 2017).
  • Sureni, K. (2011), Kurdistan and the Kurds, Erbil.
  • Zarathushtra’s Songs (2015): Food for the Mind and Food and Clothing for the Mind, Sulaimani.

 

Di wêne da: Cejna Peymanê li perestgeha Qesin Qapanê, Silêmaniye, devera Çemê Rezan (PUKMEDIA)

 

Çavkanî: kovara ZAREMA

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: [email protected]

Qeydên dişibine hev