Çîrok û kilama Seyrê û Biro

Çîrok û kilama Seyrê û Biro

Kemal Tolan-Êzdînas, berhevkar û xemxwarê kevneşopên Êzdîtiyê

 

Dengbêj Teterê Elî ev çîrok ji ber dengê rahmetiyê bavê xwe dengbêj Eliyê Mamed girtiye û dibêje

 

Gelek ji me dizanin ku, dengbêjî û wêjeya Kurdî ya devkî dîroka gelê Kurd e. Lê bi dîtina min, piraniya zargotina me Êzdiyan, ji ber hûnera dengbêjî û çîrokbêjên me Êzdiyan ne hatiye nivîsandin û piraniya dîroka gelê Kurd di sînga bav-kalên me yên ku kiras guhastine de ketiye bin erda sar. Her weha dagirker û gelek kevneperestên Kurdistanê jî, hebûna dîroka dengbêjî û çîrokbêjên me Êzdiyan ji bona berjiwendiyên kesayetî û desthilatdariya xwe bi hemd guhastine.

 

Gava min ev hevpeyvîna di roja 25.04.12 de li bajarê Friesoythe bi dengbêj Teterê Eliyê Mamed ra çêkir, hingê dengbêjê rêzdar ji ber xemgîniyeke xwe nikarîbû bi deng bistirê.

 

Lê dengbêj Teterê Eliyê Mamed gote min : “Rahmetiyê bavê min ji gelek kesan re kilama Seyrê û Biro jî gotiye û ewî ev kilam Seyrê û Biro weha berhevkiriye.

 

Bavê min digot, wexta Biro nexweş ketibû, ewî bihîstibû ku ez jî di herêma wî de dengbêjekî başim. Ji ber ku ewî zanî bû, êdî tu fitla wî ji ber wê nexweşiya ne başe tûne ye û ew hewdikare bisitrê, radibe rojakê qazidekî dişîne pey min û xwastibû ku ez herime cem wî. De min jî nû dest bi dengbêjiyê kiribû û hingê temenê min belkî dora 35 salan hebû?. Kî ji bo dengbêjiyê bi hata pey min, ez pê re diçûm. Gava ez çûme mala wan. Biro gote min, min bihîstiye ku tû jî dengbêjekî başî. Ez dixwazim tû niha guhê xwe baş bidî ser vê buyer û kilama ku min berhevkiriye. Ez hêvîdarim ku tû jî vê kilama min ji xwe ra hilînî û ew bi xêra dengbêjiya te di gelek ciyan de bê gotin. Ev evîndariya min heta heta li ser gelek zaran bêye gotin.

 

Min jî gote Biro serçavan, de ka kerem ke buyer û kilama evîndariya xwe bibêje!

 

Vêca Biro wisa bi wê nexweşiya xwe, buyer û kilama xwe ji min re weha got:

 

Biro got, Elî weke ku tû jî dibînî, bavê min Oso jî di vî gundê Barisil de gelekî dewlemend bû. Ez jî di wextê xwe de xortekî gelekî dilber û heta tû bêjî, î delal bûm. Bavê min Oso, timî digote kurê min Biro (bavê şîno yê ku li Barisil dima bû û min jî ew dîtibû.k.t), lawo ji xwe ra bizewice û min jî digot, ez na zewicim.

 

Carekê hinga bavê min dîsa gotê min, lawo tû çima nazewicî?

 

Min jî gote bavê xwe, heyran ku tû birastî dixwazî ez bizewicim, divê tû min di nav dinya yê de azad berdî!

 

Bavê min got başe kurê min, de haşte ra vê hêstirê, kerê ji xwe ra barbike û dû hevalên xwe jî bixwe ra bive. Here ji xwe ra qîzeke bi dilê xwe peyda bike û bîne pêre bizewice.

 

Ez rabûm tevî dû hevalên xwe va ji Barisil derketim û bi karwanî geriyam.

 

Em çûne aliyê gundê Bamerdê , Ridwanê, ketine deşta Xerza, hatine nav herêma Qubînê û  min tû kesek ji xwe ra nedît.

 

Roja ku em hatin gihîştine herêma qeza Silîvana, me konê xwe li ser mêrga Tapa Barava(nêzîkî bajarê Amedê ye) danî. Piştî  ku em hinekî li ser mêrgê man û pêde, min dît dû reş ji pişt me de derketin û hatine ser mêrgê. Gava hatin nêzîkî me bûn, min dît va jineke  ku namila wê tev di zêrde pêçayî û bi kîloyan zêr pêve heye, hat ba me û got, merheba ji we ra !

 

Me jî gotê, merheba û ser çavan!

Ewê got, pirse bê eybe, hûn ji kurine?

Min gotê, wele em ji Bişêriyê ne.

Jinikê got, hûn xelqê Bişêriyê ne?

Min gotê, belê wele em ji Bişêriyê ne.

 

Ewê got, bi Xwedê tiştê ku min bihîstiye, kesê ku ji Bişêriyê be û ne dengbêj be tûne, bila raste?

 

Gava ewê wisa got, kêfa min gelekî hat û hêrsê min rabûn. Min dikir bibêjim, hima tû dinava me de kî biecibînî, ew dengbêje. Lê, min hew xwe girt û di cîh de gote jinkê, kilê çavên te ezim û ez dengbêjim.

Jinikê ji min pirskir û gotê navê te bixêr?

 

Min gotê, navê min Birahîm e.

 

Ewê gote Birahîm, bila emrê min bi qurbana emrê te be û canê min jî bi qurbana canê te be! Bi serê şêx Mistefayê Tapa Beravakim, ezê niha herim şîva we çêkim û bînim. Lê tû bizanîbî, gava ez bêm, îşev xew ji min û te ra tû ne. Emê bisitranan bidinê ber hevûdine, heta sibe li me ron bive.

 

Piştî ku jinik çû û pêve, em bawernakin ku ew cardinê were. Yekî ji me got, wele ewê bê û yê dinê jî got, de ka em hinekî xwe li hêviya sozê jinika Silîvanî bigirin. Min jî got, de bi Xwedê, gava ew îşev bê, ezê wê birevînim.

 

Demek derbas bû, me dît va ew herdû reşên me dîsa ji dûr ve derketin û hatin.

Hatin, cefiniyek tijî pirince û li ser serê wê jî tije mirîşken pijandî ye di nava me danîn. Hat li kêleka hevalên min û li ser çoka rûnişt û gote min de kerembikin, xwarina xwe bixwin.

 

Min gotê, de ka tû jî navê xwe ji min ra bibêje û tû çi kesî?

 

Jinikê got, navê min Seyrê ye û ez hêja qîzim.

 

Heta ewê navê xwe ji min re got, awir didane min, hevalên jî cefîniya mezin valekirin.

 

Seyrê gote min, wele Birahîm te tû xwarin ne xwar.

Min gotê, Seyrê dilê min ji dîtina têr nabe……..

 

Seyrê gote min, ne min beriya niha ji te ra gotibû. Îşev yek ji min, yek jî ji te ye û emê niha êdî bisitranan bidine berhevûdinê.

 

Gava Biro di ber sitranê de ji hal ket û hewkarîbû kilama xwe temam bike. Min gotê Biro, de ka tû êdî li min guhdarî bike!

 

Min rabû hinek gotinên ku ewî baş li hevûdinê ne runştandibûn, ji cem xwe va bi ser kilama Biro û Seyrê ve zêdekirin.

 

Min destên xwe kirine kerika guhên xwe û got:

 

Kilama Seyrê û Biro

 

Seyrê digo, Biro rebeno li min û li vê ecêbê,

Hezar cara xwezayîka min bi cimaya Siltan Şêxmûsê Enzelî ,

Hinga lawikê min î delal, siwar e, der bine nagihîjinê ser rikêbê

Berê te bikete welatê xerîbîyan û xurbeta,

Berê wî ketiye aliya Kîka û Tapa Barava,

eyb be , ne eyb be, sebir û tabata min rebena xwedê wî na bêre

de wer e , lo Bişêriyo, bi ro o hato, bi şev çuyo,

min rebena Xwedê têr ne dîyo……

 

Ê la Biro digo Seyrê mal mîratê, yeke min e, yek te ye,

Gotinê deva , awirê çavan zanî ji min û te ra bê feyde ye,

De rabe ez ê bi çepilê te bigrim bi revînim,

wele dinya ji min û te re ne derge ye.

De were lê , xezalê lê, melhema dilê min le

 

Seyrê digo, Biro mala te şewitî yo,

ji Diyarbekir vir de rê yo

malik mîrato, min go ,

ji Diyarbekir vir de rê yo

Temînîka min li te be,

bi karwanê ne de, dû kerê yo

were binêre malxirabo,

li deqa sing û berê min Seyrê o

deqa sing û berê min bîna ne sirkê dewleta Elî Osmaniya

êla bi şev û rojê vekî li dero yo

mala te bişewte, Xwedê jê dizane qirika min mîna ya qazê yo

birû û çavkanîkê min mîna ne ber qelemê yo

Xwedê di zane pozê min ye şûşa lempê yo

Mala te xirab e, çiftê zer memikê min mîna ne ,

di heb xiyarê Edenê yo,

Xwedê di zane hinarên rûkên min sor bûne,

mîna ne dû heb sêvê Meletê yo

Diranên min sipî ne, mîna ne pirincê Qerecdaxê yo ,

mala te xirabe, bejin û bala min zirav e,

mîna ne leyana ba avê yo ,

pêl lêxe, min go here  û bêyo

yeke weke min zeyê, mala te xira be,

wele yekî feqîrî, belengaze,

min go, tê berê xwe bide ,

şemala taximê sing û berê min Seyrê o,

wele yekî feqîrî, belengaz, bikare bi emel zengîn bive

nîvê şeva bê tê keve nava sing û berê , min Seyrê yo

wele yekî feqîrî, belengaz, bikare bi emel dinya yê zengîn bive,

ê la berê xwe bi de beyta Xwedê yo ,

de were lo Bişêrî yo ,

bi ro o hato, bi şev çuyo,

min rebena Xwedê têr ne dîyo.

 

Ê la Biro digo, Seyrê mala te bi şewite

qirika te yê, qirka qazê.

Dev û lêvên te tenikin, mîna ne belgê vê pîvazê

Ji xêra melekên li erda û ezmanê Xwedê ra,

tê şevê payîzê , tevî sê rojên gulanê, roj dirêjin,

Birokê malik şewitî, berdî nava taxim, sing û berê te delalê

De rabe bila dilê te ji alê min de baristan be û Pedaşayê jorîn heval be.

Ez ê bejin û bala Seyra xwe bajime ser mihînê,

bivim xwe bavê jime qesra Hecî Evdle ,

devê şêpê Reman , devê vê boxazê ,

de were lê, xezalê lê, melhema dilê min lê…

 

Seyrê digo, Biro mala te şewitî yo,

dilê minê ji dila dîne,

li Tepê di xort ji hev ra dêjin,

ti di zanî, qet ti nîne.

Malik mîrat o, li te dinêrim û li xwe dinêrim,

Ê la tû yê xwîya havînê li welatê Silivîna,

gund bi mal digerînî .

Ê la Xwedê dizanî,

piştê here xwe berde welatê Bişêrî yê,

yeke li giriya mingo, dilê xwe bibîne,

heke ez sax bin li vê dinyê,

bêyî lawikê Metînî,

destê xwe ranake cî û livîn e.

De were lo Bişêrî yo ,

bi ro o hato, bi şev çuyo,

min rebena Xwedê têr ne dîyo.

 

Biro digo, Seyrê mal mîratê,

min digo , îşev şeve , tevlî heve

De rabe , cîkê min û xwe deyne,

li odîka mala bavê xwe rebenê,

ku heval û bira ji te re got,

Seyrê ji te ra eybe û şerm e,

Bê, roja Adem û Hawa hatine sitara dinya yê,

heyanî roja îro , dilê yar û dosta di tev de heye,

De were lê , xezalê lê, melhema dilê min lê ..

 

Seyrê digo, Biro mal xirab o

Wele ez nexweşim, ta digirim

Kêlî ji kêlîka dinê xirabtir im

Ez nikarim tîlîka xwe hilgirim

Ti bêjî ne bêjî, lawikê min î delal

Ji te û zireta te çêtir e.

De were lo Bişêrî yo ,

bi ro o hato, bi şev çuyo,

min rebena Xwedê têr ne dîyo.

 

Biro digo, Seyrê mal mîratê,

ji Diyarbekra şewitî û vir de ji bire,

Hezar cara xwezayîka min bi cimaya Siltan Şêxmûsê Enzelî

Hinga ez û lawikê xwe yî delal,

diketine serê dîlanê , binê dîlanê

Biro reben o, em ketine milê hevû dine

Çiftê memikên min, mal xirabo ,

mîna ne kiras û derpîkê spî,

ser serê min û delalîkê mala min de, dikine gur û gur e

ti çiqas bêjî, ne bêjî delalîkê dilê min,

ji te û koka te çêtir e,

de wer e , lo Bişêriyo, bi ro o hato, bi şev çuyo,

min rebena Xwedê têr ne dîyo……

 

Biro digo, Seyrê mala te şewitî yo,

ji bîr a û heya bîra ,

malik xirabê, ji bîr a û heya bîra ,

de rabe min go, bejin û bala te xwîya nake

ji têl û kembera , ji zincîra , mala te şewitî yê

dilê min ê ji dila , delanî dîne,

bila dilê te ji aliyê min de baristan be ,

heke Xwedayê jorîn heval be,

Ez ê bejin û bala Seyra xwe bajime ser mihînê,

bivim xwe bavê jime tor û bextê Heso yê Birahîm,

wele maqûlê Bişêrî ya di jor î ye

dûrî hazira, ez ê di diya, bar û barûxan a nim……

de were lê, xezalê lê, melhema dilê min lê…

 

Seyrê di go, Biro mal xira bo

Wele min ê îşev di xewna xwe de , Xewnek dîbû

Xewna min e bê şik û rehman î bû

Dûrî vê hizûrê, vê civatê  di devê cot e zilam de rîbû

Zana ez dikim, yek jê ti bû, lê nizam yê din kî bû ?

de wer e , lo Bişêriyo, bi ro o hato, bi şev çuyo,

min rebena Xwedê têr ne dîyo……

 

Biro digo, Seyrê gelekî qebûl dikim vê gotina te ser çavan

Lê şeva berê min jî xewnek dîbû,

xewna min jî bê şibe bû û rihman î bû,

Zana ez dikim, yek jê dergîstî yê te bû, yê dinê sebî yê bavê te bû

de were lê, xezalê lê, melhema dilê min lê…

 

Evan evîndaran heya nîvê şevê, yeke wî, yekê wê ji hev ra gotin, Seyrê rabû kulmek li serê Biro da, hingê kumekî gevejî li serê Biro de hebû, heta Biro kumê xwe ji sitûyê xwe derxist, Seyrê reviya xwe xilazkir çû. Ev weha ne bûne nesîbê hev.“

 

Bavê min digot, hinga ku Biro ev kilama xwe û Seyrê bi deng û peyvên min hûnandî guhadrî kir û pêve, gote min, Elî wele miradê me bi hevûdinê ne bû, lê ez baş bawerim, ewê bixêra vî deng û xweş sitirana te , heta û heta li cem gelek evîndaran û li nava gelek herêman belabive. Eger ez îro jî bimirim, ez dizanim êdî ev kilma me, wê her  û her sax be.

 

Buyera vê kilama ku ji ber gotina Biro,Seyrê û bavê min Eliyê Mamed hatiye afirandin, bi texmîna min di sala 1925-30 de buye.”

 

Vêca min ew kilama Seyrê û Biro, ya ku dengbêj Teterê Elî di beriya hevpeyvîna min û xwe de gotibû, ji ber arşîva keça wî Hediye Acar girt (gelek sipas ji bo vê xuşka Hediye) û nivîsand.

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: [email protected]

Qeydên dişibine hev