Di sedsala 19an de rewşa wêjeyî-hunerî ya Rûsya û Kurdistanê -2

Di sedsala 19an de rewşa wêjeyî-hunerî ya Rûsya û Kurdistanê -2

Nivîskarê malpera me yê aktîv û zane Omitê Mistefê ji Bazîda dilê Kurdistanê herdem ji me ra nivîsên wisa dişîne, ku em xwe li welatê kal û bavan, di nav zane û xunedarên miletê xwe yê berî dem û dewranan dibînin û bawerîya me bi miletê me, bi welatê me zêde dibe.

Me ev nivîsa wî a delal kir du beşan, beşa pêşin med uh çap kiribû, beşa duduyan îro bixwînin.

Omitê Mistefê

  1. Di sedsala 19an de Kurdistan: Kurtnêrînek li bûyerên sereke yên serdemê

Di destpêka sedsala 19an de siltanê osmanî û şahê îranî desthilatdariya xwe ya siyasî û aborî li ser kurdan bihêztir kir; her wiha ber bi dawiya sedsalê artêşa çarê rûsan jî dakete nava axa Kurdistanê, beşeke wê ji destê siltan û şahî derxist û bi ser Rûsyayê ve berda.

Di destpêka sedsalê de siltanê osmanî Mehmûdê Duyem (1808-1839) hewl dida ku parêzgehan bi navenda paytextê ve girêde û bi bihaneya vê girêdanê dest dayne ser sermiyana rêveberiyên xwecihî. Di serdema Siltan Mehmûdê Duyem de osmaniyan peymana xwe ya bi kurdan re bi awayekî yekalî betal kir, rêveberiya xweser a Kurdistanê bi hukumeta merkezî ve girêda û piştre çend wilayetên berfirehtir li Kurdistanê damezirandin. Ji ber vê hewldana osmaniyan di destpêkê de Mîr Evdirehman Paşayê Babanî li devera Soranê bertek nîşan da (1806-1808) û piştî wî biraziyê wî Mîr Ehmed Paşayê Babanî li Silêmaniyê serhildanek meşand (1812); lê ev serhildan hanzûka hate tepeserkirin. Di vê maweyê de kurdên dimilî di navbera salên 1818-1820an de li deverên Xarpêt, Erzingan, Dêrsim, Çewlik û Amedê serhildanek li dar xist; piştre êzidiyên Colemêrg, Rewanduz û Şengalê serhildanek li dijî peymanşikandin û destdirêjiya osmaniyan li dar xist (1830-1833). Di navbera salên 1830-1833an de du serhildan li devera Soranê pêk hatin: Serhildana Mîr Mihemed û Serhildana Mîr Mihemed Paşayê Kor. Piştî vê bûyerê osmaniyan biryar da ku Kurdistanê serdanpê dagir bike û dest dayne ser; bi vê mebestê di sala 1834an de bi êrişeke gelemperî desthilatdariya xwe bi ser Kurdistanê de sepand û kurdên Xerzanê di sala 1839an de li Amedê serhildanek li dar xist. Ji ber van êriş û çavsoriyên neheq Bedirxan Paşayî di sala 1843-1846an de tevgereke neteweyî li dar xist; lê şoreşa wî têk çû û ber bi girava Girîdê ve hate sirgûnkirin. Di sala 1855an de jî li devera Hekarî û Botanê Mîr Yezdanşêr li dijî desthilatdariya osmanî rabû; hem Bedlîs û Mûsil bi dest xistin hem jî hemû deverên di navbera Wan û Bexdayê de bi ser mîrîtiya xwe ve berdan. Her çiqas hinek niştecihên Kurdistanê yên wekî ermenî û ûriman (grekî/yûnanî) piştgirî dabin Mîr Yezdanşêrî û di bin alaya wî de dest bi şer kiribin jî, tevgerê serê xwe negirt û têk çû. Bêguman serhildanên kurdan ên li dijî zilm û neheqiyan ranewestiyan Osman Paşayê Bedirxanî di navbera salên 1877-1878an de li devera Cizîrê û Emîn Elî Bedirxan jî piştî serhildana Şêx Ubeydullah a sala 1880an li devera Erzinganê şoreşek meşand (1839). Bi kurtasî li Kurdistanê tam 12 serhildan li dijî peymanşikandin û destdirêjiya osmaniyan hatin lidarxistin û hemû jî bi ziyanên mezin têk çûn.

Bêguman ji ber vê rewşa awarte ya li ser bakur, rojava û başûrê Kurdistanê gelek berhemên hunerî-wêjeyî yên Kurdistana sedsala 19an ji holê rabûn, windabûn an jî hatin talan û îmha kirin. Lewre derxistina wêneyekî vê serdemê hem pir dijwar e hem jî gelekî girîng e; lê dîsa jî em ê hewl bidin ku hinek zanyariyên heyî berhev bikin û çarçoveyeke giştî ya serdemê raxînin ber çavan. Hêjayî gotinê ye ku sedsala 19an destpêka şikandin û wêrankirina nasnameya neteweyî ya tevahiya Kurdistanê ye. Dewleta osmanî ya ku piştî Şoreşa Pîşesaziyê ya li Ingilistanê vegeriyabû bazareke azad a ingilîzan fatûreya têkçûn û paşvemayîna xwe li kurdan birî. Çarîtiya Rûsyayê ya ku di Şerê Kirimê de li hemberî koalîsyona piralî ya osmano-rojavayiyan têk çûbû, tola xwe ji gel û xaka Kurdistanê derxist. Şahîtiya Qecerî ya ku beşeke xaka kurdan bi peymanên Gulistan û Axalê ji rûsan re hiştibû, bi çavsorî berê xwe dabû rojhilatê Kurdistanê û Xoresana kurdan. Ingilistana ku bi Şoreşa Pîşesaziyê re muhtacî materyalên xav bû jî, berê xwe dabû welatên paşvemayî; carinan bi ser ereban re, carinan bi ser qeceran re û carinan jî bi ser ûris û osmaniyan re hewl dida ku Kurdistanê bike mêtingeheke mîna Hindistanê.

3.1. Wêje

Di nîvê yekem ê sedsala 19an de hucreyên mizgeftan dezgehên cemawerî yên perwerdehiyê bûn; her çiqas di van dezgehan de zimanê zanistî erebî bû jî, piştî qedandina asta perwerdehiyê hinek materyalên edebî yên kurdî jî derdiketin holê. Ji ber ku piraniya şair û nivîskarên vê serdemê ji van dezgehên zanistî bawername (icazet) û zanyarî wergirtine; wan kesayetan mîrateya edebî ya bakurê Kurdistanê ya sedsala 19an derxistiye ber ronahiyê û xebatên wan ji bo rewşenbîriya vê serdemê çavkaniyên pir girîng in. Helbestvanên vê serdemê yên herî girîng Bekir Begê Erzî, Mela Mensûrê Girgaşî, Şêx Nûredînê Birîfkanî, Mîhreban Xatûn û çendek kesên din in. Bêguman nivîskar û berhevkarê herî girîng û navdar ê vê serdemê Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku em ê di şîrovekirina jînenîgariya wî de li ser xebat û lêkolînên wî biaxivin; lê belê em bi kurtî dikarin bibêjin ku pexşana kurmancî bi destî vê camêrî hatiye vejandin, berhemên dîrokî hatine nivîsandin û çendîn berhemên gelêrî û klasîk hatine tomarkirin, li ser mirovnasî, civaknasî û etnografyaya kurdan xebatên destpêkî yên girîng hatine amadekirin, li ser rêziman û ferhenga kurdî xebatên giranbiha hatine peydakirin.

Ji ber ku başûrê Kurdistanê ji osmaniyan dûr bû, di sedsala 19an de perwerdehiya neteweyî ya kurd xurt bû û li deverê ji bakurê welêt zêdetir derfetên berxwedanê hebûn. Li gorî deverên erdnîgariyê û dîroka mîrnişîniyên kurd, başûrê Kurdistanê ji çar deverên sereke pêk dihat: Baban-Germîyan, Erdelan, Mukriyan û Soran.

Têgiha Germiyanê li başûrê Kurdistanê ji erdekî pehn û fireh re tê gotin ku bajarê Kerkûkê navenda wê ye; ji aliyê dîrokî ve hemû hoz û tîreyên goranîaxêv li vê deverê belav bûne, zimanê wêjeyî yê klasîk jî zaravayê goranî bûye. Navendên Erdelana kevn bajarên Sine, Seqiz û Bêcanê bûne. Ji ber ku zimanê fermî yê mîrnişîniyê kurdî bûye, gelek helbestvan û nivîskar ji vê deverê derketine ku kesayeta hera navdar a vê deverê Mahşefref Xanima Kurdistanî ye. Navendên wêjeyî-hunerî yên devera Mukriyanê li Mehava, Meraxe, Bokan, Serdeşt û Urmiye bûne; her çend devera Mukriyanê beriya sedsala 19an navendeke girîng a siyaset, fermanrewatî û çanda neteweyî ya kurdî nebûye jî, di sedsala 19an de ji bo pêşxistina wêjeya kurdî roleke berbiçav lîstiye. Erdê Sorana kevin niha piranîya wê dikeve devera Hewlêrê ya li başûrê Kurdistanê; ev erd xwediyê sînorekî suriştî yê wekî nîvgiraveke asayî ye ku ji aliyê rûbarê Zêyê Gewre (Zêyê Behdînanê) û Zêyê Biçûk (Zêyê Koyeyê) ve hatiye pêçan. Dewra zêrîn a vê mîrnişîniyê di nîvê yekem ê sedsala 19an de ye ku Mihemed Paşayê Kor desthilatdarê wê bûye.

Di nîvê duyem ê sedsala 19an de ekola Nalîyî li bajarê Silêmanîyê û dorhêla wê, ango li Mîrnişîniya Baban a kevin peyda bû. Ekola Nalîyî ya xurt bandoreke wisan xurt li ser deverê kir ku wêjenasekî goranîaxêv ê mîna Şêx Rizayê Talebanî jî bi soranî binivîse. Ji aliyekî din ve gelek helbestvanên devera Mukriyanê yên wekî Wefayî jî dest bi teqlîda soranî kir. Divê bê gotin ku heta sedsala 19an zaravayê goranî û soranî li Erdelanê serdest bûn; lê di nav xelqê, binemala desthilatdar û dorhêla waliyên Erdelanê de zimanê helbestê kurdiya goranî bû, wekî mînak Xusrew Xanê walî û maliya wî Mahşeref Xanima Erdelanî (1804-1847) bi kurdiya goranî helbest dinivîsandin. Lê belê di nîvê duyem ê sedsala 19an de li van deveran wêjeya zaravayê goranî li ser hesabê belavbûna tevgera ekola Nalîyî hinekî jar bûye; dîsa jî li Kirmaşan û Loristanê bi kurmanciya xwarê û goranî helbest hatine nivîsandin ku Salimê Sineyî yek ji wan e.

Li Xoresanê jî dengê kurmanciyê ji sedsala 17an ve dihate bihîstin ku Ibn Xerîb pêşengê wê ekolê bû û di sedsala 19an de dengê Ceferquliyê Zengilî jî olan dida.

3.2. Muzîk: dengê dengbêjan, newaya bilûrvanan, komên sazbend û dîlanan

Ehmedê Xanî di şahkara xwe ya bi navê “Mem û Zînê” de hem qala hinek alav û meqamên muzîkê yên serayên kurdan dike hem jî newayên kurdî, komên sazbendan û dîlanên kurdî radixîne ber çavan. Ji van zanyariyên wî xuya ye ku hê di wê çaxê de nasnameyeke muzîka kurdî hebûye. Li gorî zanyariyên wî, wê heyamê kurdan alavên muzîkê yên wekî “ney”, “qanûn”, “çeng”, “rebab”, “def”, “kûs”, “ûd”, “tenbûr”, “ceres”, “zebaneyê ceres”, “muxnî”, “sentûr”, “kerena”, “naqûr” û “saz” bi kar dianîn. Her wiha kurdan meqamên wekî “iraqî”, “ewc”, “rast”, “hisênî”, “gerdan”, “rehawî”, “uşaq”, “şu’be”, “geweşt”, “hicaz”, “şehnaz”, “zengûle”, “bozorg”, “kûçek” û “newa” nas dikirin. Dîsa li gel dengên “zîr” û “bem”ê, komên sazbendan û dîlanên kurdî yên wekî “mehter”, “govend”, “berîte”, “sema”, “reqs” û “çerx”ê di nava civakê de çalak bûn.5

Li gorî vegotina Mele Mehmûdê Bazîdî, di sedsala 19an de “gava nexweş pak dibûn, şahiyek dihate lidarxistin û ji bo vê yekê xaniyek dihate valakirin; çira, dengbêj û saz dihatin amadekirin; şêniyên taxê yan jî gundî kom dibûn, li ber dengê saz û dengbêjan govend digirtin û heta sibehê direqisîn.” Dîsa di heman serdemê de “gava kesek dimir, xizmên mirîyî komî cihekî dibûn, jinên dengbêj lawêjok û suwarok digotin û feryad û fîxanan dikirin.” Ji gotinên Bazîdîyî diyar e ku jiyana kurdan tijî muzîk û şahî bûye: “Zivistanan keç-bûk û lawên kurdan her şev li malekê kom dibûn, heke saz hebûna li ber dengê wê direqisîn, lê heke saz tunebûna jî lawên stranbêj, keç û bûkan bi tevayî bêrîte digotin, distran, govend digirtin û heta nêzîkî berbangê direqisîn.”6

Bêguman di wê serdemê de li tevahiya Kurdistanê muzîka kurdî zindî û çalak bû; em ê nikaribin di vê nivîsa kurt de wêneyekî giştî yê muzîka kurdî nîşan bidin, lê em ê bi nimûneyeke devera Bazîdê çarçoveya wêneyê mezin texmîn bikin. Li gorî lêkolînerê bazîdî Mihemedê Xwedêdayî (Mehmet Gultekin) devera Bazîdê di heyamên berê de ji aliyê dengbêj û muzîkjenan ve gelekî zengîn bûye; cureyên alavên nefesî yên wekî bilûr, mey, dûdik, meşk, fîq, sipsî, zirne dihatin bikaranîn, her wiha alavên wekî def, dahol û erbane jî hebûn. Ji qesr û serayan bigre hetanî gund û eşîrên koçer dengbêj û muzîkjenên gelekî navdar û xwedî repertûarên berfireh hebûn ku wan bûyerên dîrokî û evînî bi awayê kilam, miqam û destanên epîk pêşkêş dikirin. Piraniya dengbêjên navdar ên devera Bazîdê di dawiya sedsala 18an û nîvê yekemîn ê sedsala 19an de ji malbata Çingo derketine. Di heyama Îshaq Paşa û kurê wî Mehmûd Paşa de dengbêjê qesra Bazîdê Çingo bûye. Kurê wî Şerîfê Çingo jî di nîvê pêşin ê sedsala 19an de dengbêjê Behlûl Paşa bûye ku niha hê hê jî li herêmê serpêhatiyên Şerîfê Çingo tên vegotin û destana wî ya herî navdar “Xelîl Bego” ye.

Gultekin qala berhemeke Dr. Oskar Blau dike ku sala 1858an bi sernavê “Eşîrên li Bakurê Kurdistanê” hatiye weşandin û van zanyariyên wî vediguhêze: “Kurd xwediyê kevneşopiyeke dewlemend a kilam û destanên bi mijarên şer, evîn û mijarên mayîn in. Ew li herêma Bazîdê guhdariya du dengbêjên bi navên Çetoyê Heyderî û Emer Axayê Hesen ji Giyadînê dike; her wiha kilameke wan jî bi wergera almanî jî diweşîne.”

Bi veguhastina Gultekinî, hê di sala 1830î de F. Dubois De Montpereux ê ku ji bo lêkolînan diçe başûrê Kafkasyayê, berhevokekê li ser muzîk û kilamên gelên wê herêmê amade dike. Piştî ku ew li Qulpê guhdariya kilamên kurdî jî dike, van tespîtên xwe ên jêrîn dinivîse: “Ya rastî di mûzîkên faris, tirk û gurciyan de ahenga hewcedar tuneye. Stranbêj ji nişkê va ji qewareyekê (pîvanekê) banz dide yeke din; ji ber vê û ji ber newayên bi nalîn dengê xwezayî rîtma xwe winda dike. Lê kilameka farsî ya bi melodiyeke giran û cidî ku bi awazeke bengî dihat pêşkêşkirin, zêdetir bi me xweş hat. Ji aliyê karakterê xwe ve ferqek di navbera kilamên tirkî û farsî de nîn e. Yên gurciyan jî wisan in; jixwe wekî ku diyar e, ew jî bi piranî teqlîda cîranên xwe dikin. Lê belê dema ku kilamên kurdî û yên kafkasî hatin stran, me xwe di asteke din de hîs kir. Ez ê wê bandora ku kilamên kurdî di dilê min de peyda kirin, heta dawiya emrê xwe tu carê ji bîr nekim. Di kilamên kurdî de serdestiya rîtim û ahengê hebû, pê re jî awazê wan hinekî cidî û bi bengî bû. Ya rastî min qet bawer nekiribû ku ji dilê kurdekî ev cureyên dengan derkevin. Melodiyên kafkasî -bi piranî jî yên lezgiyan- ji aliyê sadebûn û ahengên xwe ve dişibihin newayên kurdî.”

Lêkolînerê Bazîdî Mihemedê Xwedêda diyar dike ku Moritz Wagnerê alman di sala 1844an de demekê li derdorên Araratê lêkolîn kirine, wî bi alîkariya serokê dibistana herêmî ya Rewanê Xaçatûr Aboviyan û keşeyê ermenî Gaspar Ter-Gewandjan hin kilamên kurdî berhev kirine; hinek ji wan wergerandine almanî û di pirtûka xwe ya bi sernavê “Rêwîtiya Min a li Îran û Welatê Kurdan” de weşandine. Wagner tesbîtên xwe yên di vê bareyê de jî bi kurtasî wiha tîne zimên: “Kevneşopiya dengbêjiyê di welatên rojhilatî de tenê li bal gelê ku li Şengalê, çiyayên Kardûkan û Kafkasyayê dijî heye; ev gel di destan de çek û sîleh azadiya xwe diparêzin. Kevneşopiya destanên epîk li cem civatên wekî tirk, ermenî, gurcî û yên din ji zû ve ye ku di avzêma rewşa wan a siyasî de winda bûye. Li bal gelên kazak û ûkraynayî yên ku hatine bindestkirin jî tu şopek nemaye ku qabiliyeta wan a afirandina destanan nîşan bide. Di wergerên destanên epîk ên kurdên êzdî de wekî ya li ser serketina êzdiyan bi rêberiya Keşîş Polo li Radowanê û ya li ser serfiraziya Silêman Axa di tekoşîna li dijî Celaliyan li Araratê de hestên rehmdarî, hesret, xemgînî û şayîşkişandinê bi hev re tên zimên.”

Gultekîn balê dikêşe ser destana navdar a Evdalê Zeynikê û Surmelî Memed Paşayê kurê Behlûl Paşayî ku heta sala 1865an serwerê devera Elaşgirê bûye û Evdal jî dengbêjê seraya wî bûye. Her wiha di dema Evdal de dengbêjên navdar ên wekî Gula Watê li Xamûrê û Şêx Silê li Qelenîya rojhilatê Kurdistanê hebûne ku Evdal li gel wan straye û ev kilam hê hê jî li nava civakê zindî ne. Hêjayî gotinê ye ku di wê heyamê da osmaniyan ji zû ve dest bi hilweşandina mîrektiyên kurdan kiribû. Wekî Evdalî, gelek dengbêjên mayîn ên li Serhedê êdî alîkarên hunera xwe winda kiribûn. Bi vî awayî heyama serdestiya hunera dengbêjiyê jî qediyabû, dengbêjên wekî Evdal êdî tenê mabûn û kesên xwedîderfet ên ku ew diparastin jî nemabûn. Evdalê ku ji her du çavan kor bû, bi qulingekî baskşkestî yê ku zarokan ew li bestê dîtibûn mijûl dibû û rojên xwe derbas dikirin. Wî di kilamên xwe yên nû de bangî kurê xwe yê bi navê Temo dikir ku ji bo qenckirina çavên wî û cebirandina basikên qulingî wan bibe û li ser hekîman bigerîne.7

3.3. Hunerên dîtbarî

Di serdema Eyûbiyan de serdestiyeke kurdan li ser beşeke girîng a Kurdistanê û alema îslamê hebû; li gorî Destana Memê Alan a gelêrî -ya ku di wê serdemê de qewimiye-, hemû hêmayên dîtbarî yên bajarên kurdan nasnameya wan a neteweyî nîşan dida ku ji yên gelên cîran cudatir bû. Di vê destanê de ihtişam û heybeta bajarên Mixrib û Cizîra Botan, bi taybetî jî şayesekirina avahîsaziya kurdî pir girîng e; hema hema tevahiya guhartoyên destanê qala temtêla şaristaniya kurdan dikin ku di yekê wiha tê gotin:

“Bajarê Mixribê bajarekî ezîm î pir giran e,

Li ser heft çiyan e,

Li ser sêsed û şêst û şeş deriyan e,

Her deriyek li ser sêsed û şêst û şeş wilayetan e,

Her wilayetek li ser sêsed ù şest û şeş midiriyetan e,

Temam di destê Elî Begê, Emer Begê, Elmas Begê de ye, sê bira ne.

Xwediyê tewlê nijdan, boşê deveyan, xarê miyan e,

Miftê devê sindoqê zêran barê çil û pênc bergîran e,

Xwediyê xezîne û defînê giran e,

Xwediyê sûk û çarşiyan e.”8

Her wiha di serdema mîrgehên kurdan de (sedsala 19an) bi awayekî eşkere nasnameyeke hêmayên dîtbarî li nava civaka kurd hebû; ji bo hilberandina van hêmayên xaskurdî çîneke pîşekar dixebitî ku piraniya wan ne kurd bûn û berhemên xwe li nava civakê belav dikirin. Bi gotineke din, hunerên dîtbarî yên kurdan resen û ji gelên cîran gelekî cuda bûn. Lê belê wekî ku berê jî hate gotin, heta dawiya sedsala 19an tevahiya mîrekiyên kurdan ji sê aliyan ve (osmanî, ûris û qecerî) hatin hilweşandin. Bi vî awayî Mîrgeha Gêlê (1049-1864, Amed), Mîrgeha Bedlîsê (1187-1847), Mîrgeha Erdelanê (sedsala 14an-1868), Mîrgeha Mukriyanê (sedsalên 14-19), Mîrgeha Xanên Tewrêzê (1747-1802), Mîrgeha Soranê (beriya sala 1514an- 1836), Mîrgeha Silêmaniyê (sedsala 15an-1838), Mîrgeha Çewlikê (1231-1864), Mîrgeha Şîrvanê (?-1840), Mîrgeha Hekariyê (?-1845), Mîrgeha Behdînanê (1339-1843), Mîrgeha Botanê (?-1833), Mîrgeha Mehmûdiyê (1406-1839), Mîrgeha Pinyanişî (1548-1823), Mîrgeha Paloyê (1495-1845), Mîrgeha Xanên Xoyê (sedsala 16an-1805), Mîrgeha Baban (sedsala 16an-1850), Mîrgeha Hesenxanî ya Piştkuhê (1795-1820), mîrgehên Xoresan û Belûçistanê ji bin desthilatdariya kurdan derketin; her çiqas piştre waliyên kurd ji bo van eyaletan hatibin şandin jî, kar û barên wan bi hukûmetên navendî ve hatine girêdan.9 Bêguman di pêvajoya hilweşandina mîrgehan de gelek avahiyên serweriyê yên kurdan jî rûxiyan, ziyan û talan bûn; lê dîsa jî gelek hêmayên kurdan li rojhilat û başûrê Kurdistanê li ser piyan in an jî derbarê endazyariya wan de zanyarî hene. Wekî mînak: Mala Kurdî ya Asaf Wezîrî ku heyama sefewiyan li Sineyê hatiye jenîn, ji bo endazyariya kurdan a resen modela herî berbiçav e; her wiha beşek ji avahiyên dîrokî yên Silêmaniyê kêf-zewq û endazyariya kurdan nîşan dide.

Lêkolîneke hevpar a Namsub Choi û Bong-Hee Jeon (ji Zanîngeha Seûlê ya Koreyê), diyar dike ku di sedsala 19an de taybetmendiyên mîmarî û herêmî yên konên serokeşîrên kurdan heye ku wekî “dîwanxane” tên naskirin. Lêkolîn li ser bingeha belgeyên rêwîtiyê yên gerokên brîtanî hatiye amadekirin ku dîroka wan belgeyan vedigere sedsala 19an û destpêka sedsala 20an. Li gorî zanyariyan “konê reş ê kurdî” ne tenê konekî reş ê malbateke koçer a li Rojhilata Navîn e, lê di heman demê de modeleke etnografîk a nasnameya kurdî jî dide nasandin. Eşîrên kurd, komên hiyerarşîk ên hêzdar ên serbixwe bûn û heta avabûna netewedewletên deverê serokeşîrên kurdan cureyekî konê gelemperî bi kar dianîn. Konên serokan wekî avahiyeke piralî dihate bikaranîn; hem wekî xaniyekî hem jî wekî dezgehekê pêşwaziya mêvan û rêwiyan kar dikir, erkên kevneşopî yên serokeşîran pêk dianî. Her wiha mîmariya sembolîk a her eşîrê di asteke bilind de ji eşîreke din cudatir bû.10

Divê bê gotin ku “Adetên Kurdistanê” ya Mele Mehmûdê Bazîdîyî ji bo jiyan û moçikên kurdî berhema hera hêja û girîng e. Bazîdî di vê berhema xwe de çanda kurdan wekî bajarî û gundî vediqetîne; her wiha ferqekê datîne navbera heman çanda li başûr û bakur, her yekê cuda dihesibîne. Bi kurtasî derbarê jiyana kurdan a rojane, jiyana aran û zozanan, jiyana bajarvanî û gundiyan, hêmayên neteweyî, muzîk, çand, govend, tîrendazî, hespsiwarî, urf-edetên cemawerî, baweriyên batil, hêmayên taybet ên civakî-derûnînasî, pîşeyên kurdan û welatiyên Kurdistanê yên nekurd, destpêka pêkvejiyana kurdan di gel tirkan û xerabûna exlaqê wan bi sedema vê pêwendiyê, şêwazên dizî û talangeriya kurdan, şêwazên şer û aşitiyê li nava civaka kurd, rêjeya sûcên urfî, zewaca fermî ya civaka gundî û bajarî û gelek mijarên din radixe ber çavan.11

Encam:

Beriya ku em jînenîgariya Mele Mehmûdê Bazîdî û Lev Tolstoyî berawird bikin, pêwistî bi naskirina serdema her du kesayetan hebû; me di gotara yekem de welatên her du camêran bajarên Bazîd û Tûlayê dabûn naskirin. Her çiqas hinekî dijwar be jî, me di vê gotarê de jî rewşa hunerî-wêjeyî ya sedsala 19an şîrove kir ku çarçoveyeke giştî ya sedsala her du nivîskaran raxine ber çavan. Em ê di gotarên pêştir de hinek aliyên din ên heman serdemê pêşkêş bikin.

Çavkanî:

Ansîklopediya Britannicayê ya înternetî.

Dr. Merûf Xeznedar, Mêjûy Edebî Kurd, c. 3-4, Aras: Hewlêr, 2003.

  1. V. Mîlov & N. Î. Tsîmbaêv, Îstoriya Rossîî XVIII-XIX vekov, Moskova: Eksmo, 2006.

Mehmet Gültekin, Herêmek Qedîm li Serhedan: Ararat-Agirî-Bazîd, çavkaniya taybet. Namsub Choi û Bong-Hee Jeon, A Study on Dīwānkhāna of Kurdish Tribal Chief in the 19th and Early 20th Centuries, Journal of the Architectural Institute of Korea, c. 36, hejmar 7, 2020.

Mele Mehmûdê Bazîdî, Adetên Kurdistanê, tîpguhêziya Delîlo Îzolî, Den Haag, 1979.

Prof. Dr. Qedrî Yildirim, Ehmedê Xanî’nin Fikir Dunyasi, weşana Komeleya Agiriyê ya ji bo Çand, Hevkarî û Alîkariyê, Agirî, 2011.

Roger Lescot, Textes Kurdes II Mame Alan, weşana Enstîtuya Frensî ya li Şamê, Beyrût, 1942.

1Vîktor Ştaynberg, Rocciya v 19 veke: kratko o glavnîx sobitiyax îstorî; https://www.all-theories.com/post/россия-в-19-веке; dema gihiştinê: 09.07.2021; 00:03.

2Andrew B. Wachtel, Olga L. Medvedkov & Yuri V. Medvedkov, Daily life and social customs in Russia; https://www.britannica.com/place/Russia/Daily-life-and-social-customs#ref422491; dema gihiştinê 09.07.2021; 00:54.

3Andrew B. Wachtel, Richard Taruskin & The Editors of Encyclopaedia Britannica, Music of Russia: The 19th century; https://www.britannica.com/place/Russia/Music; dema gihiştinê: 09.07.2021; 01:02.

4Andrew B. Wachtel, Olga L. Medvedkov & Yuri V. Medvedkov, The visual arts of Russia; https://www.britannica.com/place/Russia/The-visual-arts; dema gihiştinê: 09.07.2021; 01:08.

5Prof. Dr. Qedrî Yildirim, Ehmedê Xanî’nin Fikir Dunyasi, weşana Komeleya Agiriyê ya ji bo Çand, Hevkarî û Alîkariyê, Agirî, 2011, r. 151-174.

6Mele Mehmûdê Bazîdî, Adetên Kurdistanê, tîpguhêziya Delîlo Îzolî, Den Haag, 1979, r. 21, 36, 38.

7Mehmet Gültekin, Herêmek Qedîm li Serhedan: Ararat-Agirî-Bazîd, ev gotara lêkolînerî berê hatibû weşandin, sipas ji bo cenabê wî ku li ser daxwaza min ji min re jî şand.

8Roger Lescot, Textes Kurdes II Mame Alan, weşana Enstîtuya Frensî ya li Şamê, Beyrût, 1942, r. 2.; her wiha binêre strana Memê Alan bi dengê Zahiro: https://www.youtube.com/watch?v=0USw2UJZocQ; 09.07.2021; 19:37. Me teksta Lescotê frensî li ber guhertoya dengbêj Cemîl Horoyî guhert û peyvên kurdî bi cih kirin: https://www.youtube.com/watch?v=zOfRGy7Zp84; 09.07.2021; 21:41.

9https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurdish_dynasties_and_countries; dema gihiştinê: 09.07.2021; 06:23.

10Namsub Choi û Bong-Hee Jeon, A Study on Dīwānkhāna of Kurdish Tribal Chief in the 19th and Early 20th Centuries, Journal of the Architectural Institute of Korea, c. 36, hejmar 7, r. 89-98, 2020 , 2733-6239(pISSN), 2733-6247(eISSN). https://doi.org/10.5659/JAIK.2020.36.7.89; dema gihiştinê: 09.07.2021; 06:42.

11Mele Mehmûdê Bazîdî, Adetên Kurdistanê, tîpguhêziya Delîlo Îzolî, Den Haag, 1979.

Wêne: Mele Mehmûdê Bazîdî

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: [email protected]

Qeydên dişibine hev