Dîroka ala Kurdistan, ala Rengîn -2

Dîroka ala Kurdistan, ala Rengîn -2

Me ev lêkolîna birêz Qado Şêrîn, ku ji malpera me ra şandîye, kire 3 beşan. Me duh beşa wê a pêşin çap kir. Fermo, îro beşa duduyan bixwînin.

Qado Şêrîn

Cara pêşîn di serê adara 1921’an de bû, dema ku şehîdê leheng Elîşêr û Dr. Nûrî Dêrsimî ev Al li Emraniya Dêrsimê, li ser çiyayê Qoçgîrê bilindkirin.

Cara duyem di sala 1927-1930an de, di damezirandina komeleya Xoybûnê li Libnanê, bajarê Hemdûnê û li ser çiyayê Araratê ji rex ceneral Ihsan Nûrî Paşa û hevalên wî ve.

Cara sêyem di roja 22 /12 /1946’an de, roja beyankirina komara Demokrat li Mehabadê, ev Al ji bi rengekî fermi ji rex Pêşewa Qazî Mihemed û hevalên wî ve di navtara Çarçira de hatiye bilind kirin. Lê yekemîn car di roja 17/12/1946’an de li ser avaniya tûtinê li Mehabadê hatibû bilindkirin, ji ber wilo ev roj bûye roja (Ala Kurdistan).

cara çaran di roja 9/6/1999’an de, bi erêkirina serokatiya encûmenê wezîran di hikûmeta herêma Kurdistana başûr de, bi rengekî fermî hatiye bilin dkirin.

Û her wiha di roja 11.11.1999’an de birayar hatiye standin, ku roja 17.12. ji her salê (Roja Ala Kurdistanê) be, ew roja ku yekemîn car li avaniya Tûtinê (Tibix û Tinbak) li Mehabad hat bilind kirin.

Belê di roja 17.12.2010’an de, hikûmeta herêma Kurdistanê, bi rengekî fermî, keleha Hewlêrê bi Ala Kurdistanê xemilandiye û bi merasîmekî taybet,. Ji wê roja ve, Kurdistanî li her çar perçeyên Kurdistanê, Sovyêta berê û penaberiyê 17ê meha 12 bi aheng û bîranîn pêşwazî dikin û vê rojê bi navê Ala Kurdistanê nas dikin.

Di sala 1932’an de Mîr Celadet Alî Bedirxan kovara xwe (Hawar), li Şamê diweşand, Mîr Celadet yek ji serokên komela Xoybûnê û şoreşa Araratê bû, wî di hejmara 5’an de helbestek bi navê (Ala Kurdan) weşandiye:

Alê Kurdan di nav rok

Çi bedew û bi heybet

Bi çar reng î, rengê te

Çi delal û çi xweşkok

Xêzek kesk û xêzek sor

Nav sipî û nîvek zer

Keskesore bi roje

Ev li jêr û ew li jor

Piştî helbesta xwe bi çend heyvan, gotarek bi navê (Welat, Welatînî û Al) di kovara xwe Hawar ê de, hejmara 9/1932 de, weşand û têde got: “Her milet xweyîyê alekêye, Al nişana milet û welête milet û welate, Tevayiya heyîna miletan di ala wan de civiyaye.

Al namûs, rûmet, bextê miletane, Zarowên her miletî ji bona bilindî û bikedirbûna ala xwe, bê perwa xwe didin kuştin, Ala her miletî jêre behaye. Di cejn û şahînetan de qesir, xanî û koçeyan pê dixemilînin, di ber wê re diborin, silavan lê dikin, wê maç dikin, datînin ser serê xwe.

Alên miletên bi serxwe, di ser kelat û bajarên wan re li pêl dibin, di rêvêeçûna leşkerî de divekin pêşiyê.

Lê alên miletên dîl, wek ya miletê me, ji her derê bi derkirî, Li hevtewandî, li ser dilê zarowên wan de hilandî ne.

Miletên dîl dixebitin, xwînên xwe dirjênin ko biyanîyan ji welatê xwe biqewirînin û alên xwe li ser kelat û bajarên xwe ji nû ve  daçikînin. Ala her miletî bi çend rengan û bi şiklekî dine. Ala Kurdan ji jor ber jêr ve, ser hev; sor, sip, û keske, di nava wê de roj diçirise. Divêt zarowên Kurdistanê bixebitin û rojekê barê vê rayê hilînin, ber bi ezmanê Kurdistanê ve bilind bikin, li wê bi birûskînin, welatê xwe ser avahiya xwe a pêşîn vegerînin û di bin tava wêre bi serxwe û bi kamiranî bijîn”.

Dema min wêneyê Konê Reş bi ala Xoybûnê re dît, bala min kişand, ji ber min wêneyê Sînem Xan Bedirxan li ber eynî alê dîtibû, rabû min ji rêzdar Konê Reş re nivîsand û pirsî; Gelo te ev wêneyê bi ala ku di kongireyê damezirandina Xoybûnê de hatibû pejirandin û hildan, li ku, li mala kê kişandiye? Maqûle li mala Sînem xan be? Lêkolînekê li ser alê amade dikim, min sûd ji gotarek te dîtiye. Dizanim ew al li ba Sînem xan e…..Û têm çavên te. Konê Reş wiha bersiv da: “Ev Al Rewşen xanim da min û ģot; Ev Ala a ku di kongreyê Xoybûnê de hatibû danîn.. Sala 1993an bû nivîskar Mehmûd Lewendì ji Swêd hat Qamişlo mala min. min ev Al şanî wî da .. wê hingê wî ev wêne ji min re kişand. Di sala 1999an de Sînem xan Celadet Bedirxan hat Qamişlo mala min. Wê hingê min ev Al dayê…û niha ev Al li mala wê li Hewlêr daliqandiye”.

Ala li cem Sînemxan Bedirxan, temenê wê zêdetir ji 100 salan e. Ew Al li yekem kombûna damezirandina rêxistina Xwoybûn,  di sala 1927an de wek Ala Kurdistanê biryar li ser hatibû standin.

Heman Al, li sala 1919 Komeleya Bilind a Kurdistanê li Stenbolê ji aliyê komek ji ronakbîr û sîyasetvanan hatibû çêkirin.

Sînemxan Celadet Bedirxan, mîratgira Bedirxaniyan ji k24 re axiviye, û wiha di malpera K24 de hatiye nivîsandin: “ Sînemxanê tekez dike ku Kamîran Bedirxan, mamê Sînemxanê û ji malbata Bedirxaniyan, ew Ala li sala 1919an weke ala Kurdistanê nîşanî wlatên Ewrupayê dabû. Ev ala rêxistina Xoybûn, ku weke emanet li cem Celadet Bedirxan mabû, piştî gelek salan, ji wê heyamê ta niha wek mîratek neteweyî li cem Sînemxanê maye û parastiye”.

Kovara Hawarê û Ala Kurdî, 1932.

Di Kovara Hawarê de li ser alê gelek nivîs û helbest hatine nivîsandin. Celadet Alî Bedirxan di gotareke xwe de wiha ala kurdan dide nasîn û dibêje: “Her milet xweyiyê aleqê ye. Al nîşana milet û welat e. Tevayiya heyîna miletan di ala wan de civiyaye. Al namûs, rûmet û bextê miletan e. Zarowên her miletî ji bona bilindî û bikedrbûna ala xwe, beperwa xwe didin qûştin. Ala her miletî jê re beha ye. Di cejn û şahînetan de kesr, xanî û qûçayan pê dixemilînin, di ber wêre diborin, silavan lê diqin, di rêveçûna leşqerî de diveqin pêşiyê. Lê alên miletên dîl, weq ya miletê me, ji her der biderqirî, lihevtewandî li ser dilên zarowên wan de hilandî ne. Miletên dîl dixebitin xwîneên xwe dirijênin qo biyaniyan ji welatên xwe bikewirînin û alên xwe li ser qalat û bajarên xwe ji nû ve daçiqînin. Ala her miletî bi çend rengan û bi şiqleqî din e. Ala kurdan, ji jêr ber bi jor ve, ser hev, qesq, sipî û sor e, di nava wê de Çiyayê Agirî û Roj diçirise”.(Celadet Alî Bedirxan, Hawar, Hejmar 9 (30 îlonê 1932).

Ala kurdî di 1932an de li ser herdû bergên kovara Hawarê, hejmara 11an (10 çiriya paşîn a 1932an), bi rengîn hatiye çapkirin. Rengên alê ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk bû, û rojeke zêrîn bi 18 tîrejên xwe hebû.

Celadet Alî Bedirxan di gotarek xwe de wiha nivîsandiye: ” Ala Kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk e, di nava wê de roj diçirise. (Welat, Welatînî û Al”, Hawar 9, 30 Îlon 1932). Ala Kurdî di 1932an de li ser herdû bergên Hawar, jimar 11, 10 Çiriya Paşîn 1932an, bi rengîn hatiye çapkirin. Rengên wê jî sor li jor, li navendê sipî û li binî jî kesk, di ortê de jî tavek 18 tîrêjî an jî stêrkek 18 niçikî heye.

Dîsa di Hawar jimar 5an, 20 Tîrmeh 1932, di rûpela 4an de Herekol Azîzan (Celadet Bedirxan) helbestek li ser ala Kurdî nivîsiye ku çend malik jê ev in:

Alê kurdan
Alê kurdan di nav roq.
Çi bedew û biheybet.
Bi çar reng î, rengên te,
Çi delal û çi xweşqoq.

Xêzeq qesq û xêzeq sor,
Nav sipî û nîveq zer.
Qesqesor e, bi roj e,
Ev li jêr û ew li jor.

Semyana qeç û lawan,
Rûmeta jin û mêran.
Neyarên te pir jî bin,
Tu dê bidî bera wan.

Qo çirisî roja te,
Dê belav bin mij û dû.
Rabe ser xwe ser bilind,
Nîzing bûya rûja te.
Herekol Azîzan, kovara Hawar, J.5, 20 Tîrmeh 1932.

Di kovara Hawarê de Dr. Kamîran Bedirxan jî li ser alê helbestek nivîsiye û di malikên pêşîn ên helbestê de, ala Kurdan wiha dide nasîn:
Ala kurdan
Ronahiya dil û çav;
Diyariya dê û bav;
Pêsîra wê roj û tav,
Spehitiya ax û av

Ala kurdan ser be ser
Sor û gewr e kesk û zer.

Kehremanê ceng û şer;
Kiblegeha mê û ner;
Cayegahê can û ser
Afitaba dar û ber

Ala kurdan ser be ser
Sor û gewr e kesk û zer.

Rêviya xortan û mêr,
Mihreba mizgeft û dêr
Şahê evd û şahê şêr
B’reng û bihn e zîv û zêr.
Dr. Kamûran Alî Bedirxan. Hawar, jimara 8an, 12 Îlon 1932an, R.7an

Celadet Bedirxan li ser mirina Şêx Evdirehmanê Garisî nivîsek nivîsiye û tê de wiha dibêje: “…Belê şêxê min, min ji te re kefenekî wisa hilbijart ku hê jî tu kelaş pê nehatiye pêçandin, min ji te re tirbeke wisa kola ku hîn tu mirî neketinê. Min kefenê te kir, Sor, spî û kesk û zer, ala te û min tu veşartî nav rûpelên Hawarê û li serê wê kêla te daçikand. Kefenê te kefenek welê ye, rûjkê bêt, ji te vebit li ser qelat û bajarên te re li pêl bibit. Tirba te tirbeke welê ye ku ne kêla wê bi birûskên ezmanî dişike, ne cax û dîwarên wî bi ba û bagerê hildiweşe, ne axa wê bi baran û lehiyê qul dibe û ji hev dikeve. Tirba te kitêbek e ku nifşên gelê me deste-desta bikin û her nifş ji nifşê din re heta paşiyê, hinda rûja qiyametê, ji hevdû re dê bispêrin. Ev tirba te a abadîn e. Min eva ha ji bona te bijart û koland…” (“Şêx Evdirrehmanê Garisî çû rehmetê”, Hawar, H: 11(10.11.1932), r. 2-3).

Nûreddîn Zaza wek çîroknivîsê kovara Hawarê, di çîrokek xwe de qala ala kurdî dike. Di Hawar, jimar 30, 1/7/1941, R.4-5 de bi navê Keskesor çîrokek nivîsîye. Di çîroka xwe de qala serdema Şêx Seîdê Pîran dike û qala dibistana xwe dike, paşê ku Kurd bi ser dikevin û ala Tirka ji dîregê dadixînin û ala Kurdan hildidin jor ew jî li gel bavê xwe li ber deriyê serayê ye û paşê çîrok wiha berdewam dike: “…Xelk li dora serayê kom dibûn. Em zaro jî çûn; ew tiştê rengîn di ser serê me re sekinî bû. Lê ew ne keskesora ezmên bû. Ez bêsebir bûm… li bavê xwe geriyam. Leşker rêz girtibûn, sitranek digotin, çavên wan ên tûj têrken bûn. Min ew li ser hespê dît, ez çûm cem; wî ez danîm ber xwe. Min jê pirsî:
-Bavo ev çi keskesor e li ser serayê?
-Ev ala me ye kurê min! Ev şan û şerefa milletê Kurd e!
-Berê yeke sor hebû, ew çi bû bavo?
-Ew ya neyaran bû. Neyar bi zor ketibûn welatê me. Em Kurd îro wan ji erdê xwe derdixînin û dibin xwediyê wî. Ha ji te re aleke piçûk! Wê deyne ser dilê xwe! Heji wê bike û ji bo serfirazîya wê bixebite.
Ez bi gotinên bavê xwe bûbûm sermest. Dilê min hildiavêt. Bavê min ez maç kirim û ez danîm erdê……”.
Pişt re li gor çîrokê, Kurd ji ber hin sebebên êlitî, ne amade bûn, , serkeftina wan gelekî dirêj nekir. Dijmin dîsa dikeve welatê wan, ala Kurdan ji dîregê datînin û çîrok weha berdewam dike:
“…Ala rengîn, şan û rûmeta me, çirandin avêtin ber lingên xwe, pêlê kirin û li şûna wê ya xwe, ya xwînxwaran danîn……..” (Hawar, Jimar 30, 1/7/1941, R.4-5.

Mîr Dr. Kamîran Bedirxan jî, di jimara 8an de ji kovara Hawarê, yek ji hîm û damezerên komeleya Xoybûnê û berpirsyarekî serhildana Araratê bû, wî jî helbestek li ser Ala Kurdan belavkiriye:
Ronahîya dil û çav
Diyarîya dê û bav

Pêsîra wê roj û tav
Spehîtiya ax û av

Ala Kurdan ser bi ser
Sor û gewre kesk û zer

Qehremanê Ceng û şer
Qublegehê mê û nêr

Cayegahê can û ser
Afîtaba dar û ber

Ala Kurdan ser bi ser
Sor û gewre kesk û zer

Hêvîya xortan û mêr
Mihraba mizgeft û dêr

Şahê evd û şahê şêr
Bi reng û bihne zîv û zêr

Ala Kurdan ser bi ser
Sor û gewre kesk û zer

(beşa 3an, ango a dawî, sibê bixwînin)

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: [email protected]

Qeydên dişibine hev