Ji berhemên kurdzanên me – 265

Ji berhemên kurdzanên me – 265

Xwendevanên delal, me berî çendekê ji rêzenivîsa ”Berhemên kurdzanên me” çend beşên ji berhema zanyarî ya bi navê “Kurdistana Nû” ji rûsî wergerandibû kurdî û raberî we kiribû. Ev berhema zanyarî çend kurdzanên navdar yên Navenda Lêkolînên Kurdî li Moskvayê bi serokatîya akademîsyen Şekroyê Xudo nivîsîne, amade kirine û bi rûsî çap kirin. Îro me bona we beşa wê a bi navê ”KRONOLOGΔyê, ku bi tevayî reng û rûyê miletê me û welatê me tîne ber çavan.

Ev berhema me ya 265an e. Kerem bikin, bixwînin. Em dixwezin destnîşan bikin, ku Têmûrê Xelîl eva pirtûka ji zimanê rûsî wergerandîye û weşanxaneya LÎSê berî çendekê ew li Amedê çap kirîye.

Amadekar û wergera ji rûsî Têmûrê Xelîl

KRONOLOGÎYA -1

bûyerên dîroka kurda yên sereke ji dewrana zevtkirinên ereban da

 

Sal

637 – Pêwendîyên pêşin yên eşîretên erebên musulman bi kurda ra.

639 – Pevçûnên kurda bi ereba ra li Xûzîstanê.

643 – Zevtkirina Şahrîzûrê ji alîyê ereba da. Destpêka îslamkirina kurda û tevgelîya wan di nav tevgera Herîcîya da.

653 – Serhildana kurda li Dînewarê.

685 – Serhildana kurda li Hîlwanê.

700705 – Tevgelîya kurda di nav serhildana herîcîya da li Şahpûrê.

702 – Serhildana kurda li Farsê.

764, 767 – Serhildanên kurda li Mûsilê û Hemedanê.

839 – Serhildana kurda li Mûsilê.

846 – Serhildanên kurda li navçeyên Îsfahanê, Cebelê û Farsê.

897 – Serhildana kurda li Mûsilê.

906 – Serhildana kurdên hezbanî bi serokatîya Muhemmed îbn Bîlyal.

907 – Serhildana kurdên celalî di navçeyên Mûsilê da.

9511088 – Mîrîtîya kurda ya Şeddadîya.

9691015 – Mîrîtîya kurda ya Hesenweyhîya.

9791014 – Hukumdarîya Bedir îbn Hesenweyhê.

9851085 – Mîrîtîya kurda ya Merwanîya.

10101061 – Hukumdarîya Ahmed îbn Merwan (Nasir ed-Dewle).

10201029 – Pevçûnên pêşin yên kurdan bi turkên oxuz ra.

1046 – Zevtkitina Kurdistana Başûr-Rohilatê ji alîyê oxuza (sêlcûka) û turkmena da.

11191122 – Serhildanên kurdan dijî sêlcûkîyan.

1120 – Sazkirina qeza Kurdistanê li Cebelê û Beharê bi serokatîya Suleyman-şah Eyûbî.

11381193 – Bingehvanê (damezinerê) Mîrîtîya kurda ya Eyûbîya Salah ed-dîn (Saledîn).

11391144 – Êrîşkirinên Zengîya li ser kurda.

11691193 – Hukumdarîya Saledîn (li Misrê, Sûriyê, Diyarbekirê û Yemenê).

1185 – Pevçûnên turkmena-kurda.

1217 – Kurdên Zagrosê zora eskerên Xorezmşahê birin.

1231 – Destpêka dagîrkarîya monxola li Kurdistanê.

1245 – Êrîşaa monxola li Şahrîzûrê.

1252 – Êrîşaa monxola li Diyarbekirê.

1257 – Ji alîyê monxola da zevtkirina qeza Kurdistanê (li Beharê).

1258 – Êrîşkirina monxola bi serokatîya Hûlagû li ser Bexdayê û kela Êrbîlê.

12591260 – Dawîhatina zevtkirina piranîya axa Kurdistanê ji alîyê monxola da.

1313 – Testîqkirina hukumdarîya mîrê monxola li ser Kurdistanê.

13941401 – Êrişkirinên Tîmûr li ser kurdan.

1470 – Cizîr derbazî bin hukumê Ak-Qoyûnlu bû.

1514, 23ê tebaxê – Şerê li rex Çaldiranê, destpêka perçekirina Kurdistanê di navbera Împêratorîya Osmanîyê û Îranê da.

1555 – Peymana Tirkîyê-Îranê. Kurdistana Bakûr, Roavayê û Başûr gihîşte Tirkîyê, Kurdistana Rohilat – Îranê.

15661578 – Serhildana li Behdînanê.

16051606 – Serhildana eşîreta mehmûdî.

1616 – Serhildan li Salmasê.

1639 – Kişandina sînorê Tirkîyê-Îranê – xeta perçekirina Kurdistanê.

1655 – Serhildana êzdîyên Diyarbekirê.

1699 – Serhildana Mîr Suleyman Babê li Babanê.

1727 – Ji alîyê Tirkîyê da ser demeke kurt zevtkirina Kurdistana Rohilatê û Lûrîstanê.

1732 – Kurdistana Rohilatê careke dinê kete destê Îranê.

17431744 – Serhildana kurdên Dumbulî li Xoyê û Salmasê.

1746 – Peymana Tirkîyê-Îranê, ku sînorê sala 1639a testîq kir.

17501779 – Hukumdarîya Kerîm Xanê Zend li Îranê û li Kurdistana Rohilatê.

1756/571790/91 – Hukumdarîya Xusrow-xan li Erdelenê.

18031813 – Ebdurehman – Mîrê Babanê.

18061825 – Pêşketina tevgera şoreşgerîyê li Behdînanê.

1813 – Mîr Muhemmed wek mîrê Soran hate îlankirinê.

1818 – Mîr Muhemmed serxwebûna Soranê îlan kir.

18331834 – Dema here xurt ya serketinên Mîr Muhemmed di hêla eskerîyê û sîyasî da.

18341836 – Ji holê rakirina serxwebûna Soranê.

18341839 – Dewrana pêşin ya “cara duda zevtkirina” Kurdistanê ji alîyê tirka da.

18421843 – Êrîşkarîyên aşûrîyan li Hekarîyê.

1843 – Serhildana Bedirxan begê li Botanê û Cizîrê û ya Nûrûlla begê li Hekarîyê.

1847 – Dawîhatina “cara duda zevtkirina” Kurdistanê ji alîyê tirka da û binketina (têkçûna, derdayîna) Bedirxan beg.

1847, 19/31ê gulanê – Peymana Erzurumê ya di navbera Tirkîyê û Îranê da derheqa qeydekirina (helkirina) hucetên (nerazîbûnên) li ser sînor da.

18471849 – Şikandina serhildana Xan-Mehmûd û Nûrûlla beg.

18541855 – Serhildana Yezdanşîr.

1865 – Kutabûna xebata komîsyona ji bona danîna sînora di navbera Tirkîyê û Îranê da û sazkirina “xerîta nû”.

1869 – Peymana Tirkîyê-Îranê derheqa statu-kvoya li ser sînor da.

18771878 – Serhildanên kurda li Hekarîyê, Behdînanê û Botanê.

1880 – Serhildana Şêx Ubeydula Nehrî.

1882 – Dîlgirtina (hêsîrkirina) Şêx Ubeydule.

1889 – Serhildana li Bîtlîsê.

1891 – Destpêka sazkirina hemîdîyê.

18941896 – Xezakirina ermenîyan li Tirkîyê.

1898 – Rojnama kurda ya pêşin – “Kurdistan” destbi weşanê kir, destpêka rojnamegerîya kurdî.

1902 – Kongreya cantirka ya pêşin li Parîsê bi tevbûna penaberên kurd.

19081909 – Tevrabûnên li Kurdistana Tirkîyê dijî desthilatdarîya cantirka (ya Îbrahîm paşa li Cizîrê û Botanê; Dêrsimê, Îraqê û ser sînorê Tirkîyê-Îranê).

19091910 – Tevrabûnên barzanîya bi serokatîya Ebdul-Selam Barzanî û eşîretên Bayazîdê û Bîtlîsê bi serokatîya Kor Huseyn, Mûsa beg û yên mayîn.

19111913 – Tevrabûnên kurdên Îranê yên dijî hukumetê bi serokatîya Salar od-Dewle.

1912 – Li Tirkîyê komela kurda “Hîwa”, li Îranê komela “Gehandinî” hatine damezirandinê.

1913 – Damezirandina “Komela Kurdistan” li Îranê, derketina hejmara pêşin ya kovara “Rojî kurd” (“Hetawî kurd”).

1913, 17ê çirîya paşin – Îmzekirina “Protokola dawî” ya çaralî li Îstenbolê, ku sînorê Tirkîyê-Îranê dida kivşkirinê û awayê xebata komîsyonê derheqa pirsên sînora da.

1914 – Serhildana li Bîtlîsê bi serokatîya Mele Selîm û ya Kurdistana Başûr bi serokatîya Ebdul Selam Barzanî.

1915 – Gelkujîya (jenosîd) ermenîya li Tirkîyê.

1915, adar – Peymana dewletên Antantayê derheqa Konstantînopolê û devtenga da û derheqa wê yekê da, ku “zona neytral” (axa tu kesî, ya di navbera sînora da) ya Îranê teslîmî Înglîs bikin.

19151916 – Koçberkirina (dêportasiyon, ji cî şihitandin) kurda ji Anatolîya Rohilatê.

19151916 – Ji alîyê eskerên ûrisa da zevtkirina Kurdistana Îranê.

1916, îlon – Peymana (hevraqayîlbûna) “Sayks-pîko” derheqa perçekirina Tirkîya Asîyayê da (Kurdistan jî di nav da).

1917, havîn, payîz – Rûsîyayê bi serokên kurdên Îranê ra yekîtîyek damezirand.

1917, çileya pêşin-1918, çirîya paşin – Şerê Înglîs û Tirkîyê ji bo Kurdistana Rohilatê û Kurdistana Başûr.

1918, 30ê çirîya pêşin – Îmzekirina lihevhatina Mûdrosê di navbera Tirkîyê û dewletên Antantayê da. Hilweşandina Împêratorîya Osmanîyê.

1918, 1ê çirîya paşin – Dîwana Înglîs Mehmûd Barzincî nas kir wek hukumdarê Suleymanîyê.

1919, 23ê gulanê – Mehmûd Barzincî serxwebûna Kurdistana Başûr îlan kir.

1919, 18ê hezîranê – Înglîsa zora Mehmûd Barzincî birin; girtin û sirgûnkirina wî.

1919, havîn – Tevrabûna kurda ya pêşin dijî kemalîsta li Meletîyê. 

Riataza

Derheqa nivîskar da

Têmûrê Xelîl

Berpirsyarê malpera me, sêkrêtarê Komeleya Nivîskarên Kurd li Swed, endamê Yekîtîya Rojnamevanên bajarê Moskvayê, nivîskar û rojnamevan. Fakulta fîzîk-matêmatîkê a zanîngeheke Ermenîstanê temam kirîye.

Qeydên dişibine hev