Ji berhemên kurdzanên me – 266

Ji berhemên kurdzanên me – 266

Xwendevanên delal, me berî çendekê ji rêzenivîsa ”Berhemên kurdzanên me” çend beşên ji berhema zanyarî ya bi navê “Kurdistana Nû” ji rûsî wergerandibû kurdî û raberî we kiribû. Ev berhema zanyarî çend kurdzanên navdar yên Navenda Lêkolînên Kurdî li Moskvayê bi serokatîya akademîsyen Şekroyê Xudo nivîsîne, amade kirine û bi rûsî çap kirin. Îro me bona we beşa wê a bi navê ”KRONOLOGΔyê, ku bi tevayî reng û rûyê miletê me û welatê me tîne ber çavan.

Ev berhema me ya 266an e. Kerem bikin, bixwînin. Em dixwezin destnîşan bikin, ku Têmûrê Xelîl eva pirtûka ji zimanê rûsî wergerandîye û weşanxaneya LÎSê berî çendekê ew li Amedê çap kirîye.

Amadekar û wergera ji rûsî Têmûrê Xelîl

 

KRONOLOGÎYA -2

bûyerên dîroka kurda yên sereke ji dewrana zevtkirinên ereba da

 

Sal 

1920, nîsan-gulan – Konfêransa dewletên hevalbend li San-Rêmoyê, biryardana qedera Kurdistanê ya piştî şêr.

1920, 10ê tebaxê – Peymana Sêvrê ya aşîtîyê ya dewletên Antantayê bi Tirkîyê ra. Naskirina heqê Kurdistanê bona bi xwe biryara qedera xwe bide, ew jî ne tam.

19201921 – Tevrabûna kurdên Tirkîyê di navçeyên Koçgîr-Dêrsimê da.

1921 – Kongra pêşin ya kurdên Ermenîstana Sovêtîyê.

1922, bahar, havîn – Îsmayîl axa Simko wek qiralê Kurdistanê hate îlankirin.

1922, îlon – Mehmûd Barzincî cara duwemîn hate kivşkirinê wek hukumdarê Suleymanîyê.

1923, 24ê tîrmehê – Peymana Lozanê ya aşîtîyê, ku piştî peymana Sêvrê hate meydanê, sozê ku dabûne kurda bona bi xwe biryara qedera xwe bide, ji holê da rakirinê.

1923 – Sazkirina mentîqa Kurdistanê ya miletîyê (ji sala 1929a – qeza) li Laçînê (Komara Sovyetî ya Sosîyalîstîyê ya Azirbêcanê).

1923 – Sazkirina Komîteya serxwebûna Kurdistanê (“Azadî”) bi serokatîya Xalid begê Cibranlî.

19241925 – Tevrabûnên Simko yên nû.

1925 – Serhildana kurdên Tirkîyê bi serokatîya Şêx Seîdê Pîranî.

1925, îlon – Koma Mileta destbi enenekirina (li ser sekinîn) pirsa Mûsilê kir.

1926 – Tevgerên Salar od-Dewle û Cefer-Sultan li Kurdistana Rohilatê.

1926, 11 adarê – Şêwra Koma Mileta “Xeta Bryûsêlê” testîq kir, ku xeta sînor ya di navbera wilayeta Îraqê – Mûsilê û Tirkîyê da dida kivşkirinê.

1926, 5ê hezîranê – Peymana Enqereyê di navbera Înglîs, Îraqê û Tirkîyê da derheqa testîqkirina sînorê Tirkîyê-Îraqê da û derheqa emelên tevayî yên dijî kurda da.

1926, 22ê çirîya pêşin – Girêdana peymana Tehranê di navbera Tirkîyê û Îranê da, li ku xalên derheqa şerê dijî tevgera kurda hebûn.

1927 – Sazkirina komîteya “Xoybûn” (“Serxwebûn”) ji alîyê serokên tevgera kurdên Tirkîyê da.

19271931 – Serhildana Araratê ya kurdên Tirkîyê.

1929 – Serhildana kurdên Xorasanê bi serokatîya Zulfî.

19291930 – Şikandina serhildana Simko li Kurdistana Îranê.

1930 – Ji holê rakirina herêma Kurdistanê li Komara Sovyetî ya Sosîyalîstîyê ya Azirbêcanê.

19301931 – Şikandina tevrabûnên kurdên Îraqê di mentîqa Suleymanîyê da ya bi serokatîya Mehmûd Barzincî.

19311932 – Serhildana Şêx Ahmed Barzanî.

1932 – Dawîhatina dema mandata Brîtanîyayê ya li ser Îraqê.

19351936 – Serhildana Xelîl Xoşawî.

1936 – Serhildana êzdîyên Sincarê bi serokatîya Dawûd ad-Dawûd.

19361938 – Serhildana li Dêrsimê (Tirkîye) bi serokatîya Seîd Riza.

1937 – Ji cî û warên xwe raqetandina pareke (perçekî) kurdên Pişkavkazê berbi Asîya Navîn û Qazaxistanê.

1937, hezîran – Tevrabûnên kurdên Sûrîyê dijî desîsîyên (destdirêjayî, zordestî) dîwana Fransîyayê ya dagîrkar.

1937, tîrmeh – Qayîlnivîsara Sahadabadê di navbera Tirkîyê, Îranê, Îraqê û Afxanistanê da; li wir xalên usa hebûn, ku ji bo dijderketina tevgera kurda bûn.

1939 – Serhildana kurdên Serdeştê (Îran).

1939 – Serhildana kurdên Sûrîyê bi serokatîya Şêx Îbrahîm li Cebil-el-Ekradê (Çiyayê Kurmênc).

1939 – Sazkirina komela kurda ya “Jîyînê Kurdistan” (JK) li Mehabadê.

1941, nîsan-gulan – Tevrabûna kurda li Rizayê (Ûrmîya).

1941, tebax – Eskerên Sovyetî û yên Înglîs ketine Kurdistana Rohilatê.

1943 – Ronahîdîtina kovara “Niştîman”, organa JK.

19431945 – Serhildana li Kurdistana Başûr bi serokatîya Mustefa Barzanî.

1945 – Sazkirina Partîya Dêmokratîyê ya Kurdistana Îranê (DPKÎ) li Mehabadê.

1946, 24ê çileya paşin – Îlankirina otonomîya kurda li Mehabadê.

1946, 16 tebaxê – Sazkirina Partîya Dêmokratîyê ya Kurdistanê (DPK) li Îraqê.

1946 – Li Bexdayê tevgelên serhildana barzana, zabitên kurd Mustefa Xoşnaw, Izzet Ebdil Ezîz, Xêlrûlla Ebdul Kerîm û Mehmûd Qudsî hatine dardakirinê.

1946, çileya pêşin – Ji holê rakirina otonomîya  Mehabadê û hincirandina tevgera kurdên Îranê ya miletîyê-dêmokratîyê.

1947, adar – Dardakirina (îdamkirina) Qadî Muhemmed û serokên otonomîya Mehabadê yên mayîn.

1955, 24ê sibatê – Îmzekirina qayîlnivîsara Bexdadê. Kurdistan dibe darinda (plasdarm) “şerê sar”.

1957, tîrmeh – Li Sûrîyê Partîya Kurdistanê ya Dêmokratîyê hate sazkirinê.

1958, 14ê tîrmehê – Welgerandina (derbe) rêjîma qiralîyê li Îraqê, ku mêlkêşîya Roavayê dikir, û di welêt da sazkirina komara bi serokatîya gênêral Qasim.

1961, 11ê îlonê – Destpêka serhildana kurda li Îraqê ya bi serokatîya Mustefa Barzanî.

1962, çirîya paşin – 120 hezar kurdên Sûrîyê ji hemwelatîyê derxistin û mafên wan yên hiqûqî ji dest wan hatin girtin.

1963, 8ê sibatê – Welgerandina hukumê Beesîya li Îraqê, destpêka hevraxeberdanên derheqa lihevhatina bi kurda ra.

1963, 18ê adarê – Kongrêya hemkurdîyê li Koy-Sencakê.

1963, 10ê hezîranê – Li Kurdistana Îraqê careke mayîn destbi şêr bû.

1963, 18ê çirîya paşin – Welgerandina rêjîma Beesîya li Îraqê bi destî kome eskeran bi serokatîya Ebdil Selyam Arif.

1964, 10ê sibatê – Girêdana peymana lihevhatinê bi şoreşgerên kurd ra li Îraqê.

1965 – Sazkirina Partîya Dêmokratîyê ya Kurdistana Tirkîyê.

1966, destpêka meha gulanê – Têkçûna eskerên hukumeta Îraqê di navçeyên çiyayên Zozek-Hindreynê, destpêka hevraxeberdanên aşîtîyê yên nû bi kurda ra.

1966, 29ê hezîranê – Îmzekirina peymana hukumeta Bezaz bi Barzanî ra derheqa bi aşîtî safîkirina pirsa kurda li Îraqê.

19671968 – Serhildana kurda li Kurdistana Îranê bi serokatîya PDKÎ.

1968, 17ê hezîranê – Beesî careke mayîn li Îraqê hatin ser hukum.

1970, 11ê adarê – Îlankirina Dêklarasyona derheqa bi aşîtî û dêmokratî çareserkirina pirsa kurda li Îraqê.

1973 – Sazkirina “Pêşenîya miletîyê-welatparêzîyê ya pêşverû” li Îraqê.

1974 – Sazkirina Partîya Sosîyalîstîyê ya Kurdistana Tirkîyê (“Riya Azadî”).

1974, 11ê adarê – Ji alîyê hukumeta Îraqê da bi yekalî qebûlkirina qanûna hejmara 33a derheqa otonomiya Kurdistana Îraqê da; herêmê da careke mayîn destbi şêr bû.

1975, 6ê adarê – Îmzekirina peymana Îranê-Îraqê ya dijî kurda li Cizayîrê. Têkçûna tevgera kurda li Îraqê.

1976 – Sazkirina Yekîtîya Niştimanperwerên Kurdistanê bi serokatîya Celal Telebanî.

1976 – Li Kurdistana Îraqê careke mayîn destbi şerê şoreşgeriyê bû bi serokatîya PDK û YNKê.

1978 – Avabûna Partîya Karkerên Kurdistanê (PKK).

1979 – Proyekta otonomîya kurda li Îranê, ku PDKÎ raber kiribû.

19791980 – Opêrasyonên cezakirinê hindava kurda da li Kurdistana Îranê.

19801988 – Şerê Îraqê-Îranê.

1984 – Bi serokatîya PKK li Kurdistana Tirkîyê destbi şêr bû.

1986, adar – Sê partîyayên kurda yên li Sûrî gihîştina hev û Yekîtîya dêmokratên kurd li Sûrî ava kirin.

1988, 16ê adarê – Hêzên Îraqê yên eskerîyê-hewayê gaza bi jehr li ser bajarê kurda – Helebçê barandin.

1989, tîrmeh – Kuştina sêkrêterê giştî yê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo li Vîênnayê.

1991, sibat – Tevrabûna bi giştî li Kurdistana Îraqê.

1991, adar-nîsan – Opêrasyonên cezakirinê yên eskerên Îraqê hindava kurda da (“Anfal”).

1992, 19ê gulanê – Hilbijartinên li Parlamentoya Kurdistana Başûr.

1992, îlon – Kuştina sêkrêtarê giştî yê PDKÎ Sadiq Şerefkendî û hevalbendên wî li Bêrlînê.

1994, gulan – Destpêka şêr di navbera PDK û YNK li Kurdistana Başûr.

1998, îlon – Peymana di navbera PDK û YNK bi navçîgarîya Dewletên Amêrîkayê yên Yekgirtî derheqa bi aşîtî helkirina konflîkta di navbera kurda da li Kurdistana Başûr.

1998, çirîya pêşin – Derxistina sêkrêtarê giştî yê PKK Ebdule Ocelan ji Sûrîyê.

1999, sibat – Ji alîyê MÎTa Tirkîyê da zevtkirin Ebdule Ocelan li Nayrobîyê (Kênîya).

1999, 29ê tîrmehê – Dadgeha Tirkîyê li girava Îmralîyê gulle (îdam) ji Ocelan ra derxist.

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

Têmûrê Xelîl

Berpirsyarê malpera me, sêkrêtarê Komeleya Nivîskarên Kurd li Swed, endamê Yekîtîya Rojnamevanên bajarê Moskvayê, nivîskar û rojnamevan. Fakulta fîzîk-matêmatîkê a zanîngeheke Ermenîstanê temam kirîye.

Qeydên dişibine hev