Xalid Begê Cibrî, Rêxistina Azadiyê û Serhildana 1925an -2

Xalid Begê Cibrî, Rêxistina Azadiyê û Serhildana 1925an -2

Xwendevanên delal, me beşa pêşin a vê gotara nivîskarê malpera me, sîyasetmedar Îbrahîm Guçlu derheqa lehengekî tevgera rizgarîyê ya Kurdistanê da duh çap kiribû. Ev beşa wê a duduyan e.

Îbrahîm Guçlu

Xalid Beg û Avakirina Rêxistina Azadiyê…

Piştî ku Xalid Beg sirgunî Erziromê dibe, êdî navenda xebata wî ya milî Erzirom dibe. Ew bi hevalên xwe re dest bi rêxistineke nû dikin. Di ev xebatê de leşkerên payebilind yên kurd di vê xebatê de cîh digrin. Di xebatê de rola Mıralaybûna Xalid Beg gelek mezin e.

Ew rêxistinekê ava dikin. Ev rêxistina “Komîteya îstîklalê ya Kurdistanê (Azadî)” ye. Rêxistin di sala 1921-an de ava dibe. Rêxistina Azadî, ji mîran, axayan, serokeşîran, şêxan, munewerran, meleyan, esferên kurd ava dibe.

Di derbarê Rêxistina Azadî de agahdariyên zêde di belgeyên îngilîzande hene.

Beşek damezrênêrên Azadiyê ew in: Xalidê Begê Cibrî, Dr.Fuat, Ekrem Cemîlpaşa, Hecî Mûsa, Husên Paşayê (kor) Heyderanî, İhsan Nuri Paşa, Şêx Tahir, Seyid Ebdilqadir, Hecî Axdî (Bavê Tûjo), Hecî Mûsa Beg, Wusif Ziya, Xalidê Hesenan.

Rêxistina Azadiyê, heta sala 1923an xebata xwe îllegal (veşartî) û di qadeke teng de dimeşîne.

Lê piştî ku Peymana Lozanê teyê îmza kirin, Rêxistina Azadiyê dest bi rêxistinek giştî li Kurdistanê dike. Di demek kurt de 23 bajar û bajarokan şaxên wê tên ava kirin. Ji hemû çîn û tebeqeyan gel dibe endam û piştgirê Rêxistina Azadiyê. Xebata xwe gurr dikin ku di rewşek musaît de dest bi serhildanê bikin.

Rêxistina Azadiyê:

Li Erziromê, ji Serokê rêxistinê Xalid Beg, Qeymeqam Kazim Begê Biçûk, Mîralay Raûf Beg, Hecî Dûrsûn Beg, Qeymeqamê Xinûsê Arîf Beg, du bira Evdillah û Aslan Beg; Li Stenbolê, ji Seyîd Abdûlkadir û Parêzer Abdûrrahîm; Li Qersê, ji Yuzbaşî Tevfîk Beg; Li Beyazidê, ji Şêx Îbrahîm; Li Melezgîrtê, ji Kor Huseyîn Paşayê Heyderanan; Li Wartoyê (Gimgimê), ji Mîralay Xalid Begê Hesenan; Li Mûş-Bedlîsê, ji Kevnemebusê Bedlîsê Yisûf Zîya Beg, Binbaşî Hecî Hesen Beg, Axa Abdurrahman; Li Wanê, ji Birayê Seîdê Kurdî Mele Abdûlmecîd Efendî, Bînbaşi Arîf Beg û Birayê wî Alî Begê eşîreta Şemsikan, Serokeşîra Qerehîsar û Hesaran Sadûn Beg; Li Sêrtê, ji Yüzbaşî Hesen Nûrî ku Bêdlisiyê û ji eşîreta cibran e, Hecî Evdillah Efendî, Dervîş Beg, Qeymeqam Rezzak Beg, Mîrlayay Veîs Beg; Li Şirnaxê, ji Axa Sileyman; Li Cîzreyê, ji Hecî Dûrsûn Efendî, Abdûlmûtalîp Efendî; Li Diyar-ı Bekîrê, Ekremê Cemîl Paşazade, Dr. Fûad Beg, Abdûlganî Beg, Nazim Begê Dersîmî, Bînbaşî Mistefa Beg, Qeymeqam Ednan Beg; Li Merdînê, ji Hecî Kadîr eefendî, Qeymeqamê Derîmê Kadîr Beg; Li Erzîncanê-Xarpûtê-Dersîmê, ji Kangozade Elî Heyder Beg; Hewirdora Bedlîsê, ji Serokeşîra Haytî û endamê Kongreya Erziromê Hecî Mûsa Beg, Cemîlê Çeto, Şêx Selahaddîn, Serokeşîra Garzan Axa Mistefa; Hewirdora Wanê, ji eşîreta ertûşî Axa Lezgîn û birayê wî Axa Ebû Bekîr, ji eşîreta Gevdan Axa Ismaîl, Ji eşîreta merûsî Axa Umer, Simko Axayê Şîkakî, ji eşıreta BervasÎ Şêx Abdûrrahman Efendî, Aaxa şahîn, Axa Yahya (Eşîreta Jîrkî), Axa Yakûp (Eşîreta Eruh); Hewirdora Şirnaxê, ji Axa Alîkan, Axa Abdûrrahman ( Eşîreta Hecı Bayram), Axa Sileyman, Axa Temûrê Emer (Eşîreta Batman), Axa Arîf, Şêx Tahir (Eşîreta Batmanê); Hewirdora Merdînê, Axa Remo (Zengerdî), Eyup Beg (Eşîreta Mîlan), Axa Isa, Axa İbrahîm, Îbrahîm Paşa (Serokê Eşîreta Mîlan), pêk tê. (Dr. M. Emîn Sever, Kovara Bîr)

Rêbaza Rêxistina Azadiyê…

1-Armanca Komîteyê ev e ku di navbera kurdan de yekîtîyê çêke û serxwebûna kurdan dabîn bike.

2-Komîte ji bo gihaştina vê armancê dê li ser sînorên xwe yên neteweyî û di nav welatên biyane yên ku munasib bibîne şaxan veke û pirtûkan û ewraqan çap bike.

3-Her yek ji şaxên ku di lîsteya Nîzamnameya Hundirîn de hatine nîşandan gava zorker êrişek biçûk jî bibin ser herêma ku ew şax tê de ye divê li hember vê êrişê nerazîbûna xwe nîşan bide û protesto bike û ji bo ku dinyayê bi vê meseleyê bide hesandin çi ji destê wê bê bike.

4-Di herêma kê de serhildanek Şoreşî derkeve holê dê Komîte heya ku ji destê wê bê alîkariya wan bike; bila dixwazî Komîte derbarê vê serhildanê de berê nehatibe agahdarkirin jî.

5-Gava komîteyên din yên siyasî û ne siyasî di herêmên şaxên Komîteyê de bên avakirin dê mirovên ewlemend bên helbijartin, van mirovan têkevin nav wan komîteyan û derbarê armanc û çalakiyên wan de Komîteyê agahdar bikin.

6-Girtina biryarên siyasî wezîfeya “Komîteya Navendî” ye. Lê di rewşên naçarî de yên di rêza duyemîn de jî bi şertê agahdarkirina Komîteya Navendî dikarin biryarên wusa bigirin.

7-Komîteyê Kurdistan kiriye sê qisim:
Qismê yekem: Kurdistana Tirkiyeyê û Bakûrê Sûriyeyê.
Qismê duyem: Kurdistana Iraqê.
Qismê sêyem: Kurdistana Îranê.

8-Dê ji bo Komîteyê daîrekî sereke hebe û ji daîreya sereke re jî daîreyêndi rêza duyem de hebin. Van daîreyan dê şaxên Komîteyê îdare bikin û ji bo hêsankirina îdarekirina şaxên dûr tedbîrên taybet bigirin. Komîsyona Rêvebirnê ya daîreya sereke û daîreyên di rêza duyem de dê ji van çar kesan pêk bê: Serok, nivîsyar, jimêryar (muhasib), saloxgêr (endamê îstîxbaratê). Lê di şaxan de ji sê kesan pêk tê: Serok, nivîsyar û saloxgêr. Her kesê ku di komîteyê de ye xwediyê rayek tenê ye.

9-Dê şaxên Komîteyê nîzamnameyên daîreyên di rêza duyem de bi rê ve bibin û encaman rapor bikin. Daîreyên di rêza duyem de jî divê bi vî hawayî tevbigerin. Divê her şaxek Komîteyê piçûk-mezin hereketên ku Komîteyê eleqedar dike qeyd bike û bigîjîne şaxên havîdorên xwe. Eger bûyerên girîng çênebin dê her şax di dawiya her mehê de rapora xwe ya derbarê çalakiyên xwe û encamên van çalakiyan de pêşkêş bike.

10-Dê her şax ji bo vekirina şaxên nû li havîdorên xwe xebatê bike.

11-Her şax gava bixwaze endaman helbijêre divê pêşekiyê bide mirovên desthilat (bibandor), serokên eşîran û rewşenbîran.

12-Mirovên ku bên helbijartin divê xwediyê van şertan bin: Zana bin, biesl bin, berjewendiyên neteweyî di ser berjewendiyên xwe yên şexsî re bigirin.

13-Daîreya sereke piştî ku bawer kir ku ew kesê ku dixwaze bibe endam şertên endamtiyê tê de hene divê li ser bergehên wî bisekine, eger hewce bike divê wî bide sondê, wezîfeyên wî pê bide zanîn û paşê wî wekî endam bide naskirin. Divê ev endamê nû kesên ku di meclîsa sondê de ne tenê bibîne, endamên din nas neke.

14-Endamên ku sirên Komîteyê aşikar bike an jî li hember xalên bernameya wê xiyanetê bike dê cezayê mirinê lê bê birîn; bila dixwazî ev xiyanet di bin îşkenceyên mezin de jî hatibe kirin.

15-Wezîfeya endaman ev e ku ji bo berjewendiya giştî xebat bikin û çalakiyan pêk bînin. Loma divê ji bo bihêzkirina yekîtiya kurdan û geşkirina hestên kurdayetiyê çi ji destê wan bê bikin.

16-Divê her endam li gor dahata xwe du mehane barbû (aîdat) bide.

17-Her şax mafê xwe heye ku gava hewce bike çaryeka dahata xwe xerc bike. Ji bo vî karî lazim nîne ku muraceetî daîreya sereke bike, lê di dawiya her mehê de divê rapora xwe ya dahat û mesrefan pêşkêşî Daîreya Bilind a Îdareker bike.

18-Dê daîra sereke û yên di rêza duyem de di demên cûrbecûr de hesabên şaxan, hejmara endamên wan û xebatên wan kontrol bikin. Sûistimalên malî û leyistika bi hesaban ji aliyê kê ve hatibe kirin dê cezayê mezin lê bê birîn.

19-Kesên ku di dema bicîhanîna wezîfeyên xwe de bikevin xeterê ji bo alîkirina wan divê tevê gavan bên avêtin. Mirovên ku bi vî hawayî têkeve xeterê dê îhtiyaciyên wî û malbata wî ji aliyê Komîteyê ve bên te’mînkirin.
Civîn

20 Civîn di cihê ku ji aliyê daîreya sereke ve û li gor fermana vê daireyê bê diyarkirin salane tên çêkirin. Ji bo beşdarbûna van civînan dê ji her şaxek mirovek bê helbijartin û di van civînan de xebatên daîreyên di rêza duyem de, rewşa dahat û mesrefan û xebatên ku di salên pêşîn de bên kirin bên nîqaşkirin. Paşê ji bo çûyîna Meclîsa Giştî dê sê kes bên helbijartin.

21-Dê daîreya sereke paşê li cihekî munasib civînek taybet çêke, wê endamên ku ji aliyê komîsyonan ve hatine şiyandin beşdarî vê civînê bibin û tê de xebatên daîreya sereke û dahat û mesrefên wê nîqaş bikin û bernameya wê ya sala pêşîn diyar bikin.

22-Gava meclîs pêdivî bibîne serok û endamên Komîsyona Rêvebirinê tên guhartin.

(Jêder: Tahsîn Sever, Kovara Bîr, Hejmara 7)

Dilketin û îdama Xalid Beg û Dadgeha Dîwanê Herb ya Bedlîsê…

Pêşketina xebata Rêxistina Azadiyê bala dewletê bi xurtî dikşine. Agahdarî ber bi Enqereyê di derbarê Rêxistina Azadiyê de û xebata Xalid Beg de diherike.

Mistefa Kemal, piştî van agahdariya di dawîya sala 1924 de diçe Erziromê. Di şîvekê de Mistefa Kemal û Xalid Beg hevûdu dibînin. Xalid Beg, ji Mistefa Kemal re dibêje ku “ez dixwazim ji wezîfeya xwe ya leşkerî îstîfa bikim. Ez nizanim ku çima hûn nahêlin yekî ku bi were îxanetîyê dike ji kar veqete?” Axevtin germ dibe. Xalid Beg derdikeve devre.

Mistefa Kemal û hevalên wî, baş fahm dikin ku Xalid Beg ji wan dûr e û ew xwediyê armancek din e û dixwaze ku ji bona Kurdistanek serbixwe xebat bike.

Dema ku birayê wî Ehmed Beg (Ahmet Sever) vê yekê tespît dike ew diçe Erziromê Xalid Beg re hevbûdîtin çê dike.

Ehmed Beg dibêje “Dema ku min ji Xalid Beg re got, jiyana te di xetereyê de ye, divêt tu ji Erziromê derkevî”.

Wê demê wî ji min re got: “Ez hay jê heme ku li dora min xetere heye lê çi dema ku ez vê serê zivistanê ji Erziromê derkevim ev dê ji bo kurdan bibe felaket, teqez divêt em li benda biharê bimînin.”

“Piştî van gotinan, lê zêde dike û dibêje “Herin, xwe amade bikin lê bisekinin heta ku bihar têye.”

Xalid Beg, wê demê gelek aşkere biryar dide ku biharê dest ji wezîfeya xwe berde, bi profesyonelî karên rêxistinê bike û amadekariya serhildanê bike.

Hezar mixabin beriya wê, serîhildana Beytuşebabê dest pê dike. Wê demê di derbarê Rêxistina Azadiyê de operasyon dest pê dike.

Xalid Beg, di roja 20 kanûn 1924 de li Erziromê tê girtin û wî dibin zindana Bidlîsê. Wê demê Yisûf Zîya Beg jî dîl dikeve.

Xalid Beg û Yisûf Zîya Beg di Dîwana Herbê ya Bedlîsê de bi awayekî ne hûqûqî û bi lezûbez tên darizandin.

Xalid Beg û Yisuf Ziya Beg di dadgehe de parêznameyek gelek cidî û naverok dagirtî pêşkêş dikin. Di parêznameyê de Rêxistina Azadiyê, armancên wê, mafên miletê kurd, mafê çarenivîsiya miletê kurd diparêzin.

Di derbarê Xalid Beg û Yisûf Ziya Beg de biryara îdamê hat dayin.

Ew di 14ê Nîsan a 1925-an de bi gulebaraniyê hatin kûştin. Piştî Serhildana 1925an demekî kurt şûnda hatin îdam kirin.

Riataza

Derheqa nivîskar da

Îbrahîm Guçlu

Sîyasetmedarekî navdar, hiqûqzanekî profesyonal û nivîskarekî bêhempa ye. Ew kurdekî Anadolîya Navîn e, serok û damezirênerê Komela DDKOyê, weşana Rizgarî, partîya HAK-PARê bûye.

Qeydên dişibine hev