GEŞTEK DI NAV DUBEYTÊN BABA TAHIR DE Û SOFÎZM

GEŞTEK DI NAV DUBEYTÊN BABA TAHIR DE Û SOFÎZM

Prof Maruf Xeznedar: ”Dîroka Edebiyata Kurdî”

Kurmancîya wê: Zîya Avci -Elîşêr

Di serdema jiyana Baba Tahir de (sedsala 4-5k/10-11z) hereketê sofîzma Îslamê hê di dewra teorîya klasîk de bû, mebest ji vê teorîyê ew e ku hêj bi temamî rengê xwe nedabû edebîyatê. Lê wekî îdeolojîyek gelek liq û şax jê derketibûn, her wiha ev dewr destpêka vê edebîyata bilind bû, ku ji nevaroka sofîzmê hilbilqî bû û piştre navê wê kirin “Edebîyata Îrfanê”. Edebîyata sofîzmê pena ber bi awayê “remz”ê bir, ji ber ku weşawetirîn awayê ji bo danexuyakirina hestê hindurî yê li ba pîrên sofîzmê bû.

Bêguman sofîzm hereket û guhertin bû, nûkirin bû, neteweyên ne ereb hemîyan nûtîyê werdigirtin, ji ber ku ji ber sebebê Îslamîyetê bi kevnên xwe hatibûn pêçandin, hemî amade bûn tiştên nû werbigirin.

Ji destpêka Îslamîyetê heta derûdora jiyana Baba Tahir sofîzma Îslamî ji bilî şiirên erebî yên tewcîhê Mensûrê Helac (309k/922z mirîye) tên kirin, tiştekî wisan dewrê me nake ku bibin nimûneyên baş di edebîyata sofîzmê de. Ji ber wê yekê em dikarin Baba Tahir yek ji serekê nûkirina şiir û lihevanîna şiira sofîzmê bizanin, ew jî ne tenê di edebîyata kurdî de, belko di kitêbên sofîzma Îslamê û gerdûna wê de jî.

Li gel ku dubeytên Baba Tahir dikevin nav sofîzma Îslamîyetê, lê bêguman cewherên dînên kevin û bi taybetî dînê Yarsanê pêve diyar e, bêguman dînê Yarsanê jî gelek ji Îslamîyetê kevintir tê hesêbkirin, di dawîyê de em dikarin bêjin, dubeyt dibin remz û gotinên pîroz li ba hemî sofîyek ji çi netewe û dînê be.

Ji bilî vê, dubeyt ji bo mebestên din jî tên bikaranîn, wekî evînîya romantîkî ya di navbera nêr û mê de, bi vî awayî hestê meya asmanî û serxweşîya meya meyxaneya ser rûyê dinê bi sirûd ji nava dil û hinavê ji awazên agirîn tên ji derve û sipehîtî di “hebûn”ê de belav dikin.

 

Yagîm durr dî henî derye nebud yar

Yagîm xwerdîd gihan peyda nebud yar

 

Min ej an rû be damanî te zed dest

De gerdûnit per û payî nebud yar

 

Manaya wê:

 

“Ew ciyê min ji dûr ve dît hêj derya nebû ey yar

Ew ciyê min roj tê de dît hêj cîhan nebû ey yar

 

Ew roja destê min gihîşte paqijîya te

Di gerdûna te de hêj per û bask nebû ey yar”.

 

Di van dubeytan de Baba Tahir behsa “giyan”ê yarê dike, ev gelek berîya avakirina gerdûnê ye. Li gor “Serencam”ê (kitêba pîroz a dînê Yarsanê -Z. Avci) di pêşî de hîç hebû, cîhan derya bû, du rê bi ser deryayê re derbas dibûn. Xwedê vê durêyê xera kir, di netîceyê de du kelih bilind bûn û asman dirust kirin. Vêca stêrkan bilind kirin, piştre hejmara wan “yaran” diyar kir ku di dawîyê de jiyana xwe bidomînin. Vêca ji ronahîya xwe hevy, şev û roj dirust kir.

Şair di van herdu beytan de bi timî “mutleq”ê radixe ber çav, ku “giyan/ruh” hebû hêj “madde” tunebû, ku “cewher”, “roj” û “yar” hebûn hêj gerdûn ava nebûbû.

Bi vê şiirê Baba Tahir şiireka din tîne bîra me ku nêzîkî 200 sal piştî wê hatîye gotin, ew şiira Ibnûl Farîz e (1181-1235z) ku dibêje:

 

Şerebna ‘alî zikir el-hebîb medamet

Sekerna beha min qebl en yuxlequ l-keremu

 

Yanî:

 

“Me şerabek ji yadkirina yarê vexwar

Em pê serxweş bûn berîya ku rez dirust bibe”

 

Şair wê dide xuyakirin ku “serxweş” yanî “giyan” berîya “mey û meyxane”yê yanî “madde”yê peyda bûye.

 

Elif kej kaf û nûneş ser be ber kerd

Hemeş haman gihan ew lacîwer kerd

 

Ankîş ew afîrî gerdûnî gerdan

Anîş edsat û men endace erkerd

 

Manaya wê:

 

“Ku kaf û non got gerdûn ava kir

Gerdûnê bi rengê laciwerd da ber çavan

 

Ew kesê gerdûna gerdan dizivirîne

Her ew e jî karekterê me darêjtîye”

 

Di vê dubeytê de Baba Tahir bîr û raya bawerîya Yarsanê di warê Afirîner û avakirina gerdûnê de dide xuyakirin. Bêguman ev li gel bîr û raya dînê semawî yên din re jî digunce, bi taybetî Îslamê re. Ji ber ku wî “kaf” û “non”ê ji Qur’anê wergirtîye.

 

Bişem b´ Elwend damanî munîşanum

Damen ej herdu gîtî hawîşanum

 

Nîşanem tû le wumûyem be zarî

Bîkî bilbil henî wehîl nîşanum

 

Manaya wê:

 

“Ez ê biçim damenê çiyayê Elwendê û li wir rûnim

Ez ê xwe ji herdu cîhanan rizgar bikim

 

Rûdinim û porê xwe diveçirim û waweyla dikim

Bila bilbil û gul beşdarê vê rûniştinê bibin

 

Ez an esbîde bazum Hemedanî

Be tenhayî kerûm neçîrwanî

 

Heme be min wîdîrend çirx û şahîn

Be namî min kerend neçîrwanî

 

Manaya wê:

 

“Ez ew bazê spî yê Hemedanî me

Bi tenê nêçîrê dikim

 

Hemî di saya min de xwedîyê çirg û şahînê ne

Li ser navê min nêçîrê dikin”

 

Ev dubeyta han hinek bîr û raya dînê Yarsanê jî vedike û radixe ber çav: Baba Tahir ku xwe bazê spî dihesibîne, teqlîda pêşewa û pîrên Yarsanê û sofîzma Îslamê dike, ew hemî xwe bazê spî dihesibînin, Afirîner jî Şahbaz e, yanî Şahê Bazan e. Di Serencamê de baz arifê temam ê di sevîya pîr de ye. Şahbaz rengdana “yekîtîya hebûn”ê ye, hemî bazên din ji bo wî diçin û di nav hevûdu de dihelin. Ji ber wê dibêjin, yek ji leqebên Şêx Ebdulqadirê Geylanî (1164z koça dawîyê kirîye), “Bazê Spî” ye (el-Baz el-Eşheb).

 

Gihiştina bi dilberê daxwaza herî zêde ya Baba Tahir e, eger gihiştina bi hevûdu, raste rast jî nebe, bila neraste rast be:

 

Xûrem anan ki her şaman te wînun

Suxun wate kirûn wate nişînun

 

Eger destum newî kayum te wînun

Bişum anûn biwînum ki te wînun

 

Manaya wê:

 

“Bextîyarî ji bo wan e ku bi şevan te dibînin

Bi te re diaxivin û bi te re rûdinin

 

Eger ji bo min negunce te bibînim

Diçim wan kesan dibînim ku te dibînin”

 

Li vir ew yar yara hemî kesekî ye, maşûqa hemî aşiqan e, ji ber wê Baba Tahir wan kesan bextîyar dizane ku gihiştine dîtina maşûqan, diyar e bi xwe di rê de ye û hêj negihiştiye nazenînê, eger tu jî ji wan kesan bibî ku bi maşûqa xwe şad bûyî, dê ew bextiyar bibe, ji ber ku bêhna maşûqan ji wan aşiqan tê.

Di xezela rojhilatê de ji bo wê sipehîya hemî kesek hez jê dike şer, qirên û pêşbirka qiwetê çêdibe, gelo di dawîyê de dibe ya kî?! Lê Baba Tahir wê ciwanê ji gerdûna laş derdixe û dike senem, dema ku bû senem, dibe dîn, êdî ew kes bi perestin (îbadet) dikarin bigihine “dîtinê”, dibin rêberê yên di rê de ne. Bi vî awayî Baba Tahir dêmeneka romantîk ava dike, dildarîyeka wisan radixe ber çav, bi kêrî erd û asman jî bê.

Bîrlêkirina li maşûqê zikra şev û roj a şair e, bûye sebebê hevêna xeyalî û dahênana wêneya sipehîtî ku tu wextê li pêş wê negotîye. Canan dûr e û nêzîk e jî, herr çend gihiştin nimûneya maddî ye, lê di rastîyê de xeyalî ye, şanoya gihiştinê li ser baregeha xeyala giyanê ye, ji ber wê şair dibêje:

 

Nesîmî kez bunî an kakul ayû

Mera xoştir zi boyî sunbul ayû

 

Be şew gîrem xeyalleş ra der axûş

Seher ez besterem boyî gul ayû

 

Manaya wê:

 

“Ew şinebayê/bayê sivik ji nav kakûlê te tê

Ji bo min ji bêhna sunbulê xweştir e

 

Bi şev dest li milê heybera xeyala te dikim

Beyanê bêhna gulê ji nivînê min difure”

 

Serdestê şairên kurd Baba Tahirê Hemedanî bi nimûneya vegotina bilind a dubeytên xwe, rûpelên zêrînî di dîroka edebîyata kurdî ya klasîk de ji me re amade kirîye. Baba Tahir bi kurdî jiyaye û bi kurdî fikirîye, bawerîya wî bi dînê Yarsanê hebûye, zimanê kurdî zimanê lahûtî û pîroz ê wî dînî bûye. Sirûdên Baba Tahir bi şêwe û bîçim bi zimanê kurdî ne, lê bi naverok rengdana hest û ruhê hemî insanîyetê ne û di qalibê sofîzma gerdûnî de xwe didin diyarkirin.

Not: Beşa bê -III: Şiir û Edebîyata Dînê Yarsanê

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev