BI SAMUEL AUDLEY RHEA PHONEMÊN KURDÎ

BI SAMUEL AUDLEY RHEA PHONEMÊN KURDÎ

PHONEMÊN KURDÎ ÊN KURDOLOG Û SEYAHÊN ROJAVAYÎ (1787-1887)

Raif Yaman, lêkolînkar

Brief Grammar and Vocabulary of the Kurdish Language of the Hakari District

Samuel A. Rhea salên li nav nestûrîyan missionartî kirîye dest bi karê nivîsandina grammatic û vajnama kurdî kirîye. Ev xebata wî a bi navê Brief Grammar and Vocabulary of theKurdish Language of the Hakari District (Xulasa grammatic û vajnama zimanê kurdî a welatê Hekarîyê) piştî mirina wî, sala 1880î di kovara Journal ofthe American Oriental Society da hatîye weşandin. Weşankaran dîyar kirine ku wan bêyî ku tiştekî ji metnê eslî derbixin ya jî lê zêde bikin di warê grammatical da hindikî nivîs rast kirine. (Rhea, 1880)

Brief Grammar and Vocabulary of the Kurdish Language of the Hakari District ji sê partên sereke pêk dihê:

I. Grammatic:

1. Orthography: Elîfba kurdî

2. Articul

3. Nam

4. Servenam

5. Adjective

6. Hejmar

7. Verb

8. Adverb

9. Praeposit

10. Conjunct

II. Vajname

III. Numûne:

1. Ji xwedê ra dua.

2. Mesela lawê destberdayî

Analysa Phoneman

Nivîsa Samuel A. Rhea a li parta grammatic û a li vajnama wî yekcaran hev û din nagire. Servenamên em û ez di parta grammatickê da bi hawayekî bi pergal am û az nivîsîye, lê di vajnamê da  ăz û ăm nivîsîye. Peyva erd di vajnamê da aṙd nivîsîye. Çima xalek danîye ser herfa r nahê zanîn. Nivîskar herfa i a hindik peyvên xwe û particulên bi û ji bi apostrophê b’ û zh’ nîvîsîne. Dibe ku bi bandora formê kurt (short form) ê îngilîzî ev wusa nivîsîbin, lê ew peyvên din çima wusa nenivîsîne nahê zanîn. Di hindik peyvan da nikanibûye /v/ û /w/ ji hev derbixîne. Phonemên /k/ û /q/ her du jî bi herfak nivîsîne. Rhea ji bo phonemên /ħ/, /q/, /sˤ/û /t/ nişan bide xalek danîye ser herfên ḣ, k̇, ṡ, ṫ. (Rhea, 1880) Lê ne di parta grammatickê ne jî di parta vajnamê da bi van herfên ser bi xal peyvên kurdî nenivîsîne.

Nivîskar servenamê piranîyê ê kesên sisîyan wan a verbên transitive rast bi kar nehanîye. Di demên nuka da servenamê wan di şûna servenamê ew da bi kar hanîye. Kurdologê cara pêşîn digrapha xw bê kêmasî li gor hêjahîya xwe a phonetic bi trigrapha khw rast nivîsîye bê guman Rhea ye. (Rhea, 1880) Ev grammatic û vajnama Samuel A. Rhea mîna grammatic û vajnamên kurdologên berî xwe di tarîxa grammatic û vajnamên kurdî da xwedî hêjahîyek têra xwe grîng e. Kesên li ser grammatic û lexicologya kurdî dixebitin dikanin jê gelek sûd werbigirin.

Metnê Eslî     

Lord’s Prayer  (Ji xwedê ra dua).

                      Bâb-ē-ma ya b’asmânē, nâwē-ta mokadăs bīt ; pâdishâhīyē-ta b’ēt ; rizâyē-ta bīt, weku l’asmânēya, weto l’ardē zhī , bida-ma avro nân-ē ruzhē ; zh’ karēt-ma b’bora, kurang am zhī borīn kardârēt-ma ; u ma na ba l’tijerib, beli ma khŭlâs b’ka zh’ sherē ; sabab yē taya pâdishâhītī, u kudset, u jelâl, ebed il ebed: amīn. (Rhea, 1880)

Transcriptiona Metnê Eslî

Lord’s Prayer

                      Babê-me-ye b’esmanê, nawê-te muqedes bît ; padîşahîyê-te b’êt : rizayê-te bît, weku l’esmanêye, weto l’erdê jî, bide-me evro nane rûjê ; ji karêt-me b’bore, kureng em jî borîn kardarêt-me ; û me ne be l’ticerib, beli me xulas bike ji şerê ; sebeb yê teye, padişahîtî, û qudset, û celal, ebed il ebed: amîn.

Bi Kurdîya Îro

Lord’s Prayer

                      Babê me ê li esmana, navê te muqedes bit: padîşahîya te bit, weku li esmana li erdê jî evro nanê rojê bide me; li karên me bibuhure, ku reng e em jî li kardarên xwe bibuhurin; û me bi ti tiştî meceribîne, belê me ji şer xelas bike; sebeb padîşahitî û qudset û celal ebed el ebed ên te ne: amîn.

Tableau 13: Bi Samuel A. Rhea Phonemên Kurdî

No Consonant EPB No Vocal EPB
1 B b /b/ 1 A a /ε/, /ʡ/, /ɑ/
2 D d /d/ 2   â /ɑ/, /ɑ:/
3 F f /f/ 3   ă /ʡ/, /ε/, /ɑ/
4 G g /g/ 4 E e /ε/
5 H h /h/, /ħ/ 5   ē /ɪ/
6 J j /dʒ/ 6 I i /ø/
7 K k /k/,/ k’/,/q/ 7   ī /i/
8 L l /l/, /ɭ/ 8   ï /i:/
9 M m /m/ 9 O o /o/, /ɵ/
10 N n /n/ 10   ō /o:/, /ɵ/
11 P p /p/, /p’/ 11 U u /ɵ/, /u/
12 R r /r/, /ɾ/ 12   ŭ /ø/, /ɑ/
13   /r/ 13   /ø/
14 S s /s/ No Diphtong EPB
15 T t /t/, /t’/ 1 ai /ɑi/, /εj/
16 V v /v/ 2 âī /a:i/
17 W w /w/ 3 au /εw/
18 Y y /j/ 4 /εɑ/
19 Z z /z/ 5 īâ /iɑ/, /ija/
No Digraph û Trigraph EPB 6 īy /ij/
1 ch /tʃ/ 7 ōâ /ɵwɑ/
2 gh /ʁ/ 8 /ui/, /wi/
3 kh /χ/  
4 sh /ʃ/
5 zh /ʒ/
6 khw /χw/

Riataza

Derheqa nivîskar da

Raif Yaman

Raif Yaman ji Diyarbekirê ye. Li Universita Enqerê Filologiya Fransizî xwendiye. Li Universita Artuklu ya Mêrdînê li ser ziman û cultura kurdî master kirîye. Du kitêbên hozanan û gelek nivîsên edebî, linguistic û politic nivîsîne. Bi kurdî, turkî, fransizî, îngilîzî û almanî dizane. Bengîyê zar û zimanê kurdî ye…

Qeydên dişibine hev