Jean-Paul Sartre yan jî Lûtkeya Bilindahiyên Çîyayê Ramanê

Jean-Paul Sartre yan jî Lûtkeya Bilindahiyên Çîyayê Ramanê

Orhan Agirî

Qet bela xwe di xwendina vê nivîsê nede

heke tu sêbarekirina xwendina

hin hevokên vê nivîsê nedî ber çavên xwe

Heta şopeke Homo Sapiens hebe li gerdûnê, ew ê nikaribe xwe rizgar bike ji raselitîna pênase û ravekirinên Sartre ên derbarê şuûrê û Hebûna ev şuûr lê peyda bûye de, çi di qonaxa rasyonelîteyeke normal de be çi jî dê di serdema şaristaniyeke dîjîtal û virtuel de a mirovahiyê têde xwe gihandibe rêwîtiyeke intergalaktik û xwe ji gellek aliyên xwe yên biyolojîk rizgar kiribe.

Sartre hîmê Egzîstansiyalîzmek ku mirov têde dibe ”mehkûmê azadiyê” avêtiyê felsefeyê û bingehtirîn formulasyona vê Ekzîstansiyalîzmê ev e : « Hebûn beriya derûn/hilikê dihê.»

Ev Hebûn tevahîtiyeke xwe bi xwe re ye, têkiliya wê bi hebûneke din re û sedemê hebûna wê tune ye, ew e ku ew e anku çawa ye wisa ye. Ev, ‘hebûna di xwe de” (l’être en-soi) ye.

Hebûn li dora min li her deverê ye, mîna ez ê bikaribim destê xwe bidimê û têbigihîjimê. Lê ez ne ev hebûn im ku wê ji her aliyî ve ez dorpêçandime, çimku ez bi hîçeke (néant) jê nahêt derbasbûn ve jê qetiyame. Ev tine/hîç nahêt dîtin, nahêt têgihîştin, derzek hîç/qet e, ne pêkan e di nava serwextbûnê de were qefaltin, tenê anegorî erka xwe ya pêkhanîna qetyanê dikare bihêt sêwirandin. Çimku di cerga vê hebûnê de « bûyereke mutlaq hatiye serê vê hebûnê . » Ew jî peydabûn (a heyîbûnê ) ye , anku ew heyîbûna ku ”hebûna bo-xwe ” (l’être pour soi) dikeve nava wê.

Qanûna bûn/hebûna bo-xwe, wek binateya ontolojîk a şuûrê, xwebûn e di bin forma heyîtiya ji xwe re de… (Hebûna) di-xwe-de ji bo xwe di bo-xweyê de winda bike heye… bi gotina Sartre. Heyî-bûn xwe heyî dike çimku heyîbûn ji ber tine ye heye û binateya ku Heyîbûn di xwe-heyîkirina xwe de xwe dispêrê her tim kiryara wê ya nebûna Hebûnê ye. Anku neyînandinek/negasyona hebûnê ye.

Heyî-bûn xuyabûna windabûna Hebûnê û xwebêjiya nexwebûna wê ye.

Hebûn di nav peydabûna Heyî-bûnê de windabûn-tinebûna xwebûna xwe ye, lê xwe ji heyînan re bi heyîtiya wan ve eşkere dike. Heidegger dibêje: Hebûn bi têkiliya xwe ya ligel heyî-nan ve betal nabe, belam ji qurmên xwe diqete. Lê ev qetyan/qutbûn bi têketina şuûrekê re peywendîgir e. Dîsa bi gotina Sartre : Hebûna ew e ku ew e divê (wisa jî) bikaribe bibe hebûna ne ew e ku ne ew e, ev neyînandin ne ji lay dîyalektîkek xasê hebûnê bixwe ve, lê ji lay rasteqîniya-mirovî ve derdikeve ser rûyê hebûnê.

Li vir heke meriv wek Jihevek (Yekek mutlaq) tebigihîje Hebûna di-xwe-de ya Sartre , yanî ew e ku ew e, pêwîst e bîr bi vê gotina Hegel bihîne : Gerdûnî bixwe di xwe de bi pircelebiyê re di nav yeketiya nekerîbûyî de ye… lê Hebûn ji yekbûnê dikeve û derbasî bal pircelebiyê dibe (gava) ez têdigihîjim ne Yek e ew obje ya xwe mîna Yekek petî raberî min dike. Vêga yekemîn rastiya wê ya objektîv hebûna wê ya rast nebûye, lê ji ber ku obje rast e ne-rastî dikeve aliyê min.

Divê em berê xwe bidin Sartre ji bo çawatî û naveroka şuûra dikeve bin barê vê gera li rastiyê ya bi vê ketinê re dest pê dike .
Sartre dibêje şuûr têgihîştina xwe bi pêvajoyeke tunekirin/néantisationê ve pêk dihîne. Çimku ji bo Sartre struktura eslî ya zanînê ew e ku nikare bibe (hebûna) ewa dihêt zanîn, tevî ku îdeala wê ya bingehîn ew be jî.

«Bûna ewa ku ne ew e û nebûna ewa ku ew e wateya zanayiyê bixwe ye, çimku ji bo hebûn ”çawa ye wisa” were nasînn pêwîst e ev hebûn bihêt bûn, lê ji ber ku ez ne ev hebûn im ku wê dinasim lewma ”çawa ye wisa’ heye û heke ez bûbûma ew, ”çawa ye wisa” dê ji holê rabibûya û heta nebihata hizirandin jî.»

Şuûr ew hebûn e hebûna wê jê re di hebûna wê de pirsa hebûna wê ye bi wî halê ku ev hebûn hebûneke ne ew e dihêwirîne di xwe de, dibêje Sartre.

Bêguman pencereyên nû dê li ber şiyana serwextbûnê vebin li ser ”vê Hebûna di hebûna şuûrê de ne hebûna wê ye” gava mirov ê kûrtir bike têgihana xwe derbarê maneya di vê gotina Banesh Hoffmann de : Paradoksên kuantîk ji lay me ve dihên hilberandin, çimku em hewl didin liva partîkulên takekes di nav dem-fezayê de bişopînin, feqet heyîtiyeke van partîkulan di nav dem û fezayê de tine ye, lê dem û feza bixwe wek karpêkirin/fonksiyana wan hene.

 

Riataza

 

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev