Pirsa we û bersîva me – 157

Pirsa we û bersîva me – 157

Xwendevanên delal, wek hûn dibînin malpera me beşa xwe a bi sernavê ”Pirsa we û bersîva me” bi serketî bi rê va dibe. Rêvebira wê beşê nivîskara malpera me Nura Şane ye. Hemû pirsên ku ji redaksyonê ra têne şandin, em ji Nura delal ra dişînin û ew bi alîkarîya redaksyona malpera me bersîva pirsên we dide.

Vê carê Nura Şane bi alîkarîya redaksyona malperê bersîva pirsa malbeta Mikdatê Huseyn da. Ji ber ku pirs derheqa ”Ol û Bawermendîyên li Kurdistanê” ye, emê her carê behsa olekê bikin. Îro beşa derheqa dînê Îslamê da bixwînin.

 

Pirsa malbeta Mikdatê Huseyn û bersîva Nura Şane

 

Pirs: Em zanin ku li Kurdistanê di hêla ol û bawermendîyan da pirrengîyek heye. Gelo hûn dikarin behsa wana bikin?

 

Bersiv: Me bersîva pirsa we di pirtûka gelekî delal ”Kurd. Efsaneya Rohilatê” da dît. Ev pirtûka delal şîrketa neftê û gazê ya Rûsîyayê ”Gazprom”ê bi naverokeke gelekî xurt û dagirtî bi zimanê rûsî çap kirîye. Ev berhema bêhempa wê di nava demeke kurt da bi zimanên îngilîsî, bi du zaravên zimanê kurdî – kurmancî û soranî çap bibe.

 

Dînê Îslamê

 

”Îslam” bi erebî tê maneya ”milahîmtî”, ”xwe radestî (Xwedê) kirin”. Îslam di çarêka pêşin a sedsala VII li ser axa Erebistanê di encama bîrdozîya îdêologîya olên cihûyan-xaçparêzan xuliqî, ya ku Mihemed pêxember (dora 570-632) bi kar anî bona belakirina îdêayên xwe yên şexsî û bawerîyên derheqa pêwîstîya careke din avakirina Yekxwedêtîya  ku di Încîla Abraham (di Quranê da nave wî wek Îbrahîm derbaz dibe) da hebû. Di sermezên pêxemberê ereban de, kevneşopiyên pîroz ên Cihû û xirîstiyanan bi awayekî nû hatin raberkirin û rengê erebîyê sitendin. Hema di destpêka avabûna civaka musulmanîyê da pênc xalên sereke yên ulmê ola îslamîyê hatine raberkirinê: îfadeya bawermendîyê (şehadat), îtîrafkirina bawermendîya yekxwedêtîyê û naskirina peywira pêxembertîyê ya Mihemed; rojîgirtin (selawat); bac ji bo alîkarîkirina feqîran (zikat); çûyîna hecê.

Di dema zindîtîya Mihemed ola nû bû rêbera bona hevgirtin û hevkarîya eşîretên ereban, lê peyhatîyên wî di dema êrîşên zevtkarîyê yên musulmanan li ser bakur û rohilatê hukumê xwe li ser dewletên cînar dane testîqkirinê.

Îslamkirina Kurdistanê di nîveka sedsala VII destpê bû, piştî zora dewleta Îranê hate birinê û desthilatdarîya binemala Sasanîyan hilweşîya.

Ew pêvajo ji hemûyan pirtir tesîr li ser navbendên îdarî yên bakurê herêma kurdan kirin: Cizîrê, Erbelû (Erbîl) û Amedê (Diyarbekira niha), yên ku berî hemûyan întegreyî cîhana şaristaniya îslamî bûn. Binecîyên beşa pirtir ya çiyayî ya axa Kurdistanê, ku dûrî navendan bûn, di hindava qeyde û qanûnên îslamê da dudil bûn. Niştecîyên wira hela demeke dirêj bawermendî û edetên xwe yên kevinare parastin, dijî îslamê ber xwe dan û di hindava desthilatdarîya ereban da zêde memnûn nîbûn.

Rêwîyê ereb Abu Dulaf, ku di nîveka sedsala X ji Îraqê ser Kurdistanê ra seredana Îranê kir, gelek sertacên arkîtêktûrî yên dewrana Ahemenîdîyan û Sasanîyan qeyd kirine, ango şikil kirine: koçikên qiralan, pira, qubeyên agirî, keleh û efsaneyên derheqa wan da. Şiroveyên wî bi navên warên  axa ku kurd lê dimînin va dagirtî ne. Ew behsa Vadî el-Kurdî, Dînewarê, Qesra Şîrîn, Karmîsîyê, Mesabadanê, Nîm-az-rayê, Şehrîzûrê û yên din dike. Herwiha ew behsa eşîretên kurdan yên serîhildayî û kelehên kurdan dike. Lê nivîskarê xwedî bawermendîya Îsmaîlîtîyê Nasir-e Xosrow, ku di nîveka pêşin a sedsala XI seredana Kurdistanê kirîye, bûyerên gera xwe bi du salnameyan – ya Zerdeştîyê (li gorî serdema Yezdînerdê III, ji sala 632an) û musulmanîyê (gorî serdema Hicreya Hîvê, ji sala 622an) şirove kirîye.

 

* * *

Piranîya musulmanên sunî li Kurdistanê bawermendên îslama şafiî ne. Sunî – bawermendên sunne (adet û toreyan) ku xwe li pêxemberê Xwedêdayî digirin, ango ew kes in, ku bona wana emel, gotin û helwesta Mihemed şêweyên jîyanê ne û ewana bo çareserkirina hemû pirsgirêkên jîyanê yên şexsan û civakê bi tevayî rêber in.

Şafiî bawermendên yek ji çar dibistanên bingehîn yên Xwedênasîyê û Heqîyê yên îslama sunnî ne. Bingehdarê dibistana Şafiî imam Mihemed ibn Idris el-Şafiî ye (767-820). Şafiî nivîsên Quranê û hedîseyên wê – efsûnî li ser gotin û kirinên pêxember Mihemed di derbarê alîyên olî û qanûnî yê jîyana civaka misilmanan da – wekî çavkaniyên bingehîn ên dogma û qanûnê nas dikin.

Şiî di nava musulmanên Kurdistanê da kêmjimar in. Şiî (ji gotina erebî şîa – ”peyçû”, ”dûçû”) – navê tevayî yê komên musulmanan yên cuda-cuda ne, ku xelîfeyê heq yê çaran Ali ibn Taliba (kurap û zavayê pêxember Mihemed; sala 661ê wefat bû) û kesên ji zureta wî Mihemed pêxember wek kesê ruhanî yê tekane nas dikin.

Sunnî, berevajî Şiîyan, sê xelîfên pêşin – Ebû Bekir, Umer û Usman, wekî “evdên heq” nas dikin, ser wê bawerîyê ne, ku dikarin nûnerên desthilata ruhanî yên herî bilind gorî zanebûnên wan hilbijêrin, ango ne tenê bi wê, ku ew kes gerekê mirovê pêxember yê xwînî be. Kurdên şiî li bajarên Xaneqînê û Mendelîyê li Îraqê, li herêma Kêrmanşahê li Îranê, lê li Tirkîyê – li bajarên Sivasê, Tuncelîyê (Dêrsim), Hatayê û warên din dijîn.

 

* * *

Di demên cuda-cuda da di nava îslamê da Biratîya Sufîyan xuliqîne. Li Kurdistana sedsalên navîn gelek alîgirên Sufîzmê (mîstîsîzma musulmanîyê) hebûn. Rêberên Biratîya Sûfîyan – Şêx – li welêt xwedî hukumê sîyasî yê pir bûn. Di demên dîrokê yên cuda-cuda da Biratîya Sûfîyan di jîyana Kurdistanê a civakî û sîyasî da rola mezin lîstine, ji ber ku wek rêxistinên civakî kar dikirin û ne bi eşîretê ra girêdayî bûn, ne jî bi dewletê ra. Di çend sedsalîyên buhurî da Biratîya Qadirîyan û Biratîya Neqişbendîyan di civaka musulmanîyê da di serê herî jorîn da bûn.

Bingehdanîna Biratîya Qadirîyan ya Sûfîyan bi navê xunedarê binavûdeng Abd el-Qadirî Gîlyanî (1077 – 1166) va girê didin. Ew di dawîya sedsala XIII bi awayekî qanûnî hate qeydkirin.

Bawermendên Biratîyê ev ayînên dînî pêk dianîn: şahîyên tevayî (bi xwendina helbestên taybet û tevgerên derbirîn va), zikira tevayî ya dengbilind (bîranîna çendbare ya navê Xwedê) û zikira teknevsî ya bi dengê nimiz. Li Kurdistanê şahî di bin dengê diholan, tembûran û bilûrê tê derbazkirin. Zikira dengbilind bi xwendina helbestên ku pesinê pêxember Mihemed didin tê pêkanîn, Biratî gerekê duayan bike, bi kom qedirê parastvanê pîroz yê Biratîyê bide, ku bi fermanên endamên perestgehê va bi dawî dibe. Her sûfîyek zikira dengnimiz bi çarmêrkî rûniştî dike. Ew çavên xwe digire û di ber xwe da sûrên Quranê yên pêşin (”Ya vekirinê”) û ya sedduwanzdehan (“Paqijkirina bawerîyê” an jî ”Lixwemukurhatina rasteqîn”) dibêje û pir caran formuleya zikirê dubare dike, ku ji heft gotinên Xwedê ne. Jin û kesên ser bawerîyên din jî dikarin tevî şahîyan bin.

Yek ji şahîyên sereke yên Biratîyê merasîmên hersale ne bona qedirgirtina Abd el-Qadir, ku herdem 11ê meha çaran ya gorî salnameya musulmanîyê ya Hîvê, Rabîya II tê derbazkirin. Di wê rojê da sûfî weke ku diçine hecê, berê xwe didine mezelên2 Şêxên Qadirî yên pîroz, di wê merasîmê da duayên surî yên Biratîyê dikin, di bin awazên sazbendîyê da bi dengekî bilind zikir dixwînin. Balkêş e, ku endamên Biratîya Qadirîyan li Kurdistanê porên xwe dirêj dikin, lê rîyên xwe û simêlên xwe kur dikin.

Biratîya Sûfîyan a din, ku navdar e – Neqişbendî ye. Ew di dawîya sedsala XIV ji bo hurmeta Baha ed-Dîn Neqişbendî (1318 – 1389) wisa hate binavkirin, yê ku wî ulmê mîstîk daxuliqand û dewlemend kir, ku Abd el-Helik el-Gîcûvanî (sedsala XII) bingehê wê danîbû, û hîmê struktûrayên teşkîldarîyê yên Biratîyê ava kir.

Baha ed-Dîn Neqişbend derkete dijî dînhebandina bi rû va û merasîmên dînî yên dijwar, ku merivan ji xizmetkirina bo Xwedê dûr dixe. Ewî rojîgirtina çil rojan, bêkarî, parskirin, şahîyên bi sazbendî û stiranan a bi cûrê qerebalix, zikira dengbilind ji holê da rakirin. Daxwezên wî yên sereke yên ji bo Sufîstan redkirina drav-hizkirinê, paqijaya giyanî, xizaniya rezadil, redkirina têkilîyên bi rayedaran re û jîyana li perestgehê bû. Bingehê daxwezên Neqişbend yên sereke hewildana pir bo Heqîyê û zikira aram bû. Şîreta Şêx a pir giring ha bû: ”Bîranîna navê Xwedê di dilê xwe da mohr bike.”

Ji sedsala XV destpêkirî Neqişbendî hêdî-hêdî bûne Biratîya ruhanî ya here belavbûyî (piştî Qadirîyan), çiqilên wê yên cuda-cuda di paşdemê da bûne Biratîyên serbixwe û karê xwe li ser axeke pir mezin dimeşînin: Ji Misirê û Bankanan grtî heta Çînistanê, ji herêma çemê Volgayê û Kavkaza Bakur girtî heta bigihîje başûrê Hindistanê û Hîcaza Erebistanê. Di destpêka sedsala XIX yek ji çiqilên Neqişbendîyan – Mucedîdîya – bi hewildana kurdê ji Suleymanîyê, Xwedênas Xelîl el-Bexdadî (1776 – 1827) li Îraqê, Sûrîyê û Kurdistanê hate belavkirin. Dema ew sala 1811an ji Hindistanê vegerîya welêt, çiqilê Xalidîyan yê serbixwe damezirand, ya ku bû hevmaneya Biratîya Neqişbendî li Tirkîyê, welatên ereban û Kurdistanê. Li Kurdistanê Xalidî bi awayekî aktîv tevî jîyana sîyasî ya herêmê bûn. Şêxên Biratîyê serokatî li tevgerên çekdarî yên kurdan yên bo serxwebûna miletîyê kirin, derketine dijî hewildanên Tirkîyê ku reformên bûrjûazîyê bide derbazkirin. Sala 1925an kar û barê Neqişbendîyan li Tirkîyê hate qedexekirin, ew ji holê hate rakirin. Lê dîsa jî qedir û hurmeta Biratîya Neqişbendîyan di nava kurdên bakur-rohilata Tirkîyê da pir e. Li Kurdistanê bûye edet, ku postên şêxên Biratiyê ji zuretekê derbazî zureteke din bikin. Mesele, hemû şêxên Biratîya Qadirîyan li Kurdistana Başûr tenê ji du binemalan e – Barzincîyan û Telebanîyan. Di sedsalên XIX û XX li Kurdistana Başûr binemala ji hemûyan zêdetir naskirî ya Barzincîyan bû, ku ji wana Xwedênasên musulmanîyê yên binavûdeng û şêxên Qadirîyan yên wisa derketine, ku tesîra wan a sîyasî li welêt pir e. Di salên 1920î Şêx Mehmûd Barzincî dijî îngilîsan serhildan kir û xwe îlan kir wek Qiralê Kurdistanê. Û di salên pişt ra jî vê binemalê di jîyana sîyasî ya Îraqê da roleke giring list. Di şerê Îranê-Îraqê yê dawî da (1980 – 1988) yek ji endamê wê binemalê, Şêx Mihemed Necîb Barzincî, serokatî li desteyeke şervanîyê ya ne mezin dikir, ku şerê dijî desthilata Îraqê dikir. Hema di wan salan da, nûnerekî dinê ji wê malbetê, Cefer Abd el-Kerîm Barzincî, li hukumeta Îraqê di posteke bilind da bû: ew serokê îdareya hukumeta Herêma Kurdan a otonom bû. Him hukumeta Îranê, him jî ya Îraqê bona belakirina hukumê xwe di nava kurdan da hewcê piştgirîkirina neferên vê binemalê bûn.

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

Nura Şane

Nura Şane 2 zanîngeh temam kirine, yek a Zanyarîya Tundurustîyê, a din jî a Dadmendîyê, niha di nexweşxaneyeke biyanî da li Stembolê kar dike. Nivîsên wê bi taybetmendîyên naveroka xwe, bi zimanê kurmancî yê dewlemend va wê ji hemû nivîskarên kurd, xwesma nivîskarên jin, cuda dike û gelek kes dixwezin çav bidine wê.

Qeydên dişibine hev