NAVÊ TIŞTÊN KU HÊJ NEGEHANE

NAVÊ TIŞTÊN KU HÊJ NEGEHANE

Zeynelabidîn Zinar, nivîskar/lêkolîner

 

Biraderê me Şakir Uluq, navê çend fêkiyên ku hêj negihîştine pirsiye. Li ser daxwaza wî, min jî ev nivîs amade kir.

Bêguman Zimanê Kurdî ji aliyê navan ve pir dewlemend e. Mînakên vê babetê pir hene. Li ser vê yekê min jî xwest ku di vî warî de navên wisa binivîsin û pêşkêşê we xwendevanên hêja bikim, da sûd jê bête wergirtin.

– Di kurdiya kurmancî de navê tiştên xwarinê yên weke fêkî û zebze, cuda cuda ne.

– Navê tiştên weke dar û giyayên zebzeyî, cuda ne.

– Navê tiştên rihber ku hêj nehatine dema bikaranînê, ji hev cuda ne.

DI MALBATA SEBZEYAN DE:

ZEBEŞ: Dema hêj piçûk e jê re KALIK, deha hêj nava wî sor nebûye jê re KAL tê gotin, mînak: Ev zebeş/şûtî KAL e, nayê xwarin.

GINDOR/petêx: Ev gindor dema hêj piçûk e, jê re TEHLIK tê gotin. Dema mezin dibe û hêj nehatiye dema xwarinê, jê re XANG tê gotin. Ji bo gindora neçêbûyî, KALIK jî tê gotin, mînak: Ev gindor KALIK e, nayê xwarin.

BACAN/TEMETÎZ/SORIK: Bacana ku hêj sor nebûye, jê re KERRIK tê gotin. Lê tirşîna ku ji KERRIKan çêbûye, xweş e.

Bacanê Reş, îsot, xiyar, qitik û hwd hene, ji wan re KERRIK nayê gotin. Çendî ku piçûk bin jî têne xwarin.

GIYAYÊN ZEBZE/zewz:
Ji giyayên ku zebze bi wan ve çêdibe re, dema piçûk in ŞITL tê gotin (Ev gotin ne ”şitil” e).

Ji darên ku mazin dibin û meywe digirin re jî, ŞIVIK/şivikên fêkî tê gotin.

Hemû cure fêkiyên xang ku bi daran ve çêdibin re, KERRIK tê gotin.

Ji bo biçûkên sewalan, gelek navên cuda hene ku têne gotin. Ev babet li virê nayê ragirtin.

Ji bo biçûkên mirovan, heta ku mezin dibin çend navên cuda hene ku têne gotin:
Ji biçûkan re (çi keç, çi kur) ZARÛK tê gotin.
Dema ku zarûk hinek mezin dibin, ji bo kuran SENGELE, XORTIK û piştre jî XORT tê gotin.
Ji bo keçan jî her KEÇIK tê gotin.

Dema xortik filît/”balix” dibe, tê gotin ku XAME bûye û hatiye çaxê zewacê. Lê ev peyv niha di kurdiya kurmancî de zêde nayê bikaranîn.

Dema keç hinek mezin dibe û tê dema mêrkirinê, jê re jî XAME tê gotin, mînak: Keça filankeso XAME bûye…

Lê belê di kurdiya kevnar de, ji bo hemû tiştê ku gehaye dema xwe, KAM/KAME tê gotin. Lê mixabin ev gotin niha zêde nayê bikaranîn. Di şûna KAMEyê de peyva BENG jî tê gotin, lê ev peyv jî para xwe ji bikaranînê wernegirtiye. Herweha peyva kewn jî bi eynê amacê tê gotin.

Niha jî di nava axaftina Kurdên Gundî de weha tê gotin: Filan tişt gehaye KAMa xwe, gehaye BENGa xwe, gehaye KEWNa xwe.

Li ser vê babetê ev peyva KAMê, di hin gotinokên folklorî de jî hatiye bikaranîn, mînak:
. Filankeso KAMkojî bûye û dike xwe bixwo.
. Bostanê min ketiye KEMÎNa xwe, ango KAME bûye.
. Ev gund KEMILÎ ye. Yani KAME bûye.

Lê ev peyva KAMê dema ketiye nêv Zimanê Erebî, guhertin xistine navê û weke KAMIL/MUKEMMEL bi kar tînin (ev peya KAM/Kamil bi dehê caran di Qurana Pîroz de jî hatiye dubarekirin)

Hêvîdar im ku ciwanên me li ser van babetan lêkolîn bikin û binivîsin. 

Riataza

Derheqa nivîskar da

Zeynelabidin Zinar

Bav û kalên wî tev mela bûne û ders dane şagirdan. Ew bi xwe jî berhemê Medreseya Kurdî ye. Wî 11 sal Medrese, 3,5 sal Imam-Xetîm, çar sal lîse xwendiyte. Rêvebirê malpera www.pencinar.se e. Bi dehan pirtûkên folklorî çap kirine.

Qeydên dişibine hev