Pirsa we û bersîva me – 158

Pirsa we û bersîva me – 158

Xwendevanên delal, wek hûn dibînin malpera me beşa xwe a bi sernavê ”Pirsa we û bersîva me” bi serketî bi rê va dibe. Rêvebira wê beşê nivîskara malpera me Nura Şane ye. Hemû pirsên ku ji redaksyonê ra têne şandin, em ji Nura delal ra dişînin û ew bi alîkarîya redaksyona malpera me bersîva pirsên we dide.

Vê carê Nura Şane bi alîkarîya redaksyona malperê bersîva pirsa malbeta Mikdatê Huseyn da. Ji ber ku pirs derheqa ”Ol û Bawermendîyên li Kurdistanê” ye, emê her carê behsa olekê bikin. Îro beşa derheqa dînê Ehl-î heq da bixwînin.

 

Pirsa malbeta Mikdatê Huseyn û bersîva Nura Şane

 

Pirs: Em zanin ku li Kurdistanê di hêla ol û bawermendîyan da pirrengîyek heye. Gelo hûn dikarin behsa wana bikin?

 

Bersiv: Me bersîva pirsa we di pirtûka gelekî delal ”Kurd. Efsaneya Rohilatê” da dît. Ev pirtûka delal şîrketa neftê û gazê ya Rûsîyayê ”Gazprom”ê bi naverokeke gelekî xurt û dagirtî bi zimanê rûsî çap kirîye. Ev berhema bêhempa wê di nava demeke kurt da bi zimanên îngilîsî, bi du zaravên zimanê kurdî – kurmancî û soranî çap bibe.

 

Dînê Ehl-î heq («evdên heqîyê»)

 

Bawermendên vê ola civakê ya ehl-î heq li ser axa herêmên ser sînorên Îranê û Îraqê, herwiha çend deverên din yên Kurdistanê dijîn. Li alîyê sînorê Îranê ew li Kerendê, Perdîwarê, Dalexuyê, Kermanşahê û Lûrîstanê dimînin. Olkên wan herwiha li Şîrazê, li navçeya çiyayên Damewandê, Qazwînê û li Azirbêcana Îranê hene. Li Îrana şiîyan navê elî-îlahî li bawermendên vî dînî kirine, ku tê maneya ”kesên ku Elî wek Xwedê dibînin”. Li Kurdistana Îraqê wana pirtir bi xwenavkirina wan – kakaî (”birayên hevdu”) nas dikin. Li Îraqê olkên ehl-î heq piranî li Suleymanîyê dijîn, hema li wir, di çend gundên wê herêmê da perestgehên wan hene. Xênji Suleymanîyê ”evdên heqîyê” li der û dorên bajarên Kerkukê, Mûsilê, Xaneqînê, Erbîlê ser hev dimînin. Li ser axa herêma Kurdistanê ne tenê di nava kurdan da olkên ehl-î heq hene, lê herwiha di nava farizan, azirîyan û çend gelên din da jî hene.

Bawermendîya ehl-î heq ji îdêolojîya mezhebên şiî yên tundraw xuliqîye. Pişt ra bawerîya ji xwedayên herêmî û kesên ne dîndar bûne sebeb ku ew ol hinek guherî, rengekî nû wergirt, dû ra bi saya parastina kevneşopîyên gelêrî yên kevinare pêşva çû. Kurd tevî tevgerên îsmaîlîtan û karmetan – şiîyên tundraw bûne. Piştî ku ehl-î heq ji îsmaîlîtan veqetîya, bawerîya xwe ya jîyana li cihana heq ji nû va vejand, perestgeha Xwedayan çê kir, li erf-edetên xwe, li nivîsên xwe yên pîroz xwedî derket – bi kurtî her tiştên bi dînê xwe va girêdayî parast, û bû sîstemeke ruhanî ya serbixwe3.

Piranîya nivîsên ruhanî yên ola ehl-î heq bi zaravê goranî hatine nivîsar, lê zimanzan bi awahên dijî hev difikirin, ka ew zarav yê zimanê farisî ye, an zimanê kurdî ye. Yek ji nivîsên ruhanî yên sereke yên ehl-î heq ”Serencem” e, ku bi zimanê farisî çap bûye, lê helbestên di wê da bi zaravê goranî ne. Di vê pirtûkê da mîfologî, dîrok, herwiha bingehên ulmê dînê ehl-î heq hatine bicîkirin. Di nava bawermendên vî dînî herwiha berevoka destanên mîfolojîyê ”Defter-e xezane-ye Perdîwarî” (”Kitêba Sertaca Perdîwarê”) jî pir tê hizkirin, ku beşeke wê çap bûye. Gelek berhem bi cûrê folklora ruhanî bi zimanên farisî, azirî û bi zaravê goranî hene. Reformatorê olî yê vê bawerîyê Hec Nematallah (sala 1920î wefat bû) berhemên xwe yên sereke – destana berçav “Şah-name-ye Heqîqet” (“Rasteqînîya Şah-name”) û serpêhatîya ”Furkan el-axbar” (”Ronîkirina edet û toreyan”) – bona zêde xwendevan bixwînin, bi zimanê farisî nivîsîne.

Erka bingehîn ya ehl-î heq – vehdat el-vucud (”yekîtîya hebûnê”) – îzbat dike, ku dînê ”evdên heqîyê” yekxwedêtîyê diparêze: Xwedê yekemîn efrandara cihanê ye, û hemû efrandarîyên wî rastîya heq ya ronahîya Xwedêdayî ye.

Erkê duduyan yê giring ew e, ku bawerîya Xwedê di dil û ruhê her bawermendekî da hebe. Di her dîyarbûneke navê Xwedê da melek an jî ruhberên wan rêberîya wî dikin. Xwedê bona îzbatkirina hêza xwe ya xwedayî kerametên xweş dike, merivan dibe ser riya heqîyê. Hatina her dewraneke nû bi dîyarbûna Xwedê va girêdaye. Di hebûna herheyî da, Xwedê di nav cewahiran da hate dorpêçkirin. Pêşî ew bi nîgara Havandagar, Avakarê avabûna Cihanê li me dîyar bû. Cara duduyan Murtaz Elî (xelîfê çaran Elî ibn Ebû Talib) wek Xweda li me dîyar bû, yê sisîyan Şah Hoşîn bû yê çaran – Sultan Îshak (Sahak). Dû wan ra Şah Veys Kulî, Muhemed-beg û Xan Ataş bi dilqê Xweda li me dîyar bûn.

Bi bawerîya ehl-î heq dewrana Havandagar – ew dema xuliqandina cihanê, çar melekan (Cebraîl, Îsrafîl, Mîkaîl, Ezraîl) û Adem e. Bawermendên ola ehl-î heq wê dewranê bi gotineke sûfîyan – şerîat (”qanûn”, jîyana xwedayî) bi nav dikin. Di dewrana dahatû da Xwedê Havandagar qilxê Elî li Adem dike. Dewrana Elî bi navê terîqet (”rê”, riya naskirina heqîyê û rastîyê) tê zanîn. Ji dewrana Elî destbi naskirina ehl-î heq bi şiîzmê ra dibe. Elî di nivîsa badayî da tê derxistîye, ku Şah Xoşîn wê qilxê Xweda werbigire û ew piştî wê yekê pêk hat, dema Şah Xoşîn ew pelçê xezîneyê yê badayî vekir û ew ecêba xweş nîşanî haziran kir. Gorî efsaneyê, ew yek li Lûrîstanê – warê dîrokî li bakurê Îranê – qewimî. Dewrana Şah Xoşîn di ulmê ehl-î heq da bi gotina ”marîfat” hatîye destnîşankirin. Rastî di dema Sultan Îshak da bo bawermendan dîyar bû, dema ew bû ragirê Xweda yê sereke. Hema wî, li gorî efsaneyê, sîstema olî ya birêkûpêk saz kir, rêzikên erf-edetan, qurbandayîna mecbûrî, qanûnên tevgerên bawermendên ola ”evdên heqîyê” afirand. Dewrana wî hate binavkirin wek dewrana “heqîqet”ê. Lêkolîner Sultan Îshak dihesibînin wek şexsekî dîrokî, lê di pirsa dîyarbûna wî li ser rûyê erdê da ne hemfikiri in. Ferqa nelihevkirinên di pirsa dîyarbûna wî da çend sedsal e – ji dawîya sedsala XII girtî heta sedsala XV. Derheqa kesên ku di paşdemê da bûne Xweda zêde malûmatî tunene.

Dogma sêyemîn bawerî bi veguhastina giyanê (ruh) ya hemû qûlên Xwedê ye, ku mirovan ji tirsa mirinê xelas dike, ji ber ku mirin wek qazekê ye, ku li cîyekî niqoyî binê avê dibe, lê ji cîyekî din derdikeve. Ruhê merivan piştî mirinê derbazî nava bedena kesekî/e din dibe, lê bi şertê ku kesê rehmetlêbûyî bawermendekî rasteqîn bûye. Ruhê merivên ne qenc derbazî nava bedena heywanan dibe. Pêdivî ye ku mirov di nav 1001 bûyeran ra derbas bibin, xwe qenc bikin û bi vî rengî xelatê ji bo kirinên xwe bistînin û ew bi wî awahî ji gemarê têne paqijkirin. Lê dereceya xwepaqijkirinê ji alîyê xwezayê da hatîye sînorkirin. Kesên qenc û dilovan, ku ji herîya kaxçînê a di rengê zer da (zerdegilê) hatine afirandin, ji zêdetir dijwarîyan ra derbaz dibin, ew ji hemûyan pirtir zirarê dibînin û ziyanê dikevin, lema jî ew nêzîkî Xwedê û Nûra Xwedayî ne. Kesên ku ji xwelîya reş (sîyahxak) hatine çêkirin, têne hesibandin wek merivên pîs, ne qenc. Delîveya (îmkana, îhtîmala) ku ew bêne paqijkirin, sînordar e, û Roja qîyametê ewê bêne zêrandin. Bi bawerîya çend lêkolîneran, fikira derheqa Roja qîyametê bo ehl-î heqan bi cezakirina kesên ser bawerîyên din va girêdayî ye, û ewê gorî qanûnên xwe pêrgî Roja Vejînê bin.

Ulmê ola ehl-î heq ser wê bawerîyê ye, ku Xwedîyê demê (Sehîb az-zaman) heye û ewê bê bona cihanê nû bike. Îdêya hatina Şah Hoşîn di Roja yekşemê da eynî ye, wek ku îdêya hatina Îsayê Xilaskar di bawerîyên xaçparêzîyê da û bawerîyên derheqa Mehdî da di bawerîyên musulmanan da. Lê tenê cem bawermendên ehl-î heq hatina Xweda Şah Hoşîn tê maneya dawîya jîyana berê û destpêka jîyana nû, ya herdemî, bêy Roja qîyametê, ji ber ku hemû evdên Xwedê, ku bi 1001 Xuliqînan ra derbaz bûne, wê bi awayekî azad û bextewar bijîn. Mohrkirin wê li Kurdistana Îraqê bibe, li navçeya Şahrîzûrê, ku navê wê gorî êtîmolojîya gel ji Şah-Zohur («Dîyarbûna Şahê Xweda») çê bûye

 

* * *

Di nava bawermendên ehl-î heq da ulmê dîn pêşketî ye. Di serê jorîn da seyîd in – nûnerên binemala Sultan Îshak. Ji nava wana serekên civînên (cem) ruhanî yên herêmî hildibijêrin. Destûr endamên binemala Sultan Îshak heye merasîmên dînî bidine pîrozkirin û bibin Pîr. Pîr – ew serekê ruhanî ye, ku di dema merasîmên taybet da tê hilbijartin. Seyîd, ku bona pêkanîna civînan tê hilbijartin, ji zureta Pîr Îsmaîl Qewlanî xelîf (”cîgir”) kivş dike. Xelîf duayan dike û di dema pêkanîna merasîmên dînî alî seyîd dike. Çawîş (an jî xadim – ”xizmetkar”) ji nûnerên hemfikirên Sultan Îshak têne hilbijartin. Erkê wî ew e, ku xizmetî civînê bike û heywanên bona qurbanê serjê bike. Kilamxwen – dengbêjê stiranên olî – ne mecbûr e ji binemala navdar be; her endamekî bawermend, ku dengxweş e û hunurê wî yê kilamstiranê heye, dikare bibe. Û a dawî, dewrêşên gerok hene, ku merasîmên gelêrî û erf-edetên sûfîyan diparêzin û gorî femdarîya wana cûrê jîyana wan li Xwedê xweş tê. Ewana bi kîsî parskirinê dijîn, miqatî li nexweşan dikin û bona qencbûna wana dua dikin. Yek ji erkên dewrêşan ew e, ku di nava çil rojan da nehêlin ku agir di ocaxê da bitemire û ev yek tê maneya ku çil rojan dua li Xwedê dikin. Ev yek pir dişibe xizmetkarê Ziyareta Zerdûştîyan, ku ewqas dilzîz miqatî li agirê pîroz dibe, û herwiha her cûre agirî jî, ku hêmanek e ku Xwedê daye.

 

* * *

Merasîmên olî yên ehl-î heq ji merasîmên musulmanan pir têne cudakirin. ”Evdên heqîyê” tevî wan merasîmên bo musulmanan pir giring nabin, wek heca berbi Mekkayê, rojîgirtina sî rojan di meha Remezanê da, çûyîna mizgeftê, xweşûştin û duakirinên herroje yên mecbûrî. Gorî gotina yek ji endamên cimeta ehl-î heq, ewana tenê wexta berevî civîna tevayî ya bi navê ”cem” dibin, bi duayan berê xwe didine Xwedê. Civînên tevayî yên taybet li avahîyên bi nave ”Cemxane” têne derbazkirin. Seyîdê hilbijartî serokatî li civînê dike û ew wî erkî heta dawîya jîyana xwe pêk tîne, xelîf û xadim jî cîgirên wî ne. Hemû tevgel berî civînê xwe bi temamî dişon, cil û bergên paqij li xwe dikin. Bi xwe ra qurbanên bêxwînî – nezir (gûz, fêkî, şîrinahî) tînin. Li civîna tevayî ne tenê pirsên olî gengeşe dikin, lê herwiha şahîyan û dawetan dikin, pirsgirêkên civakê û malê çareser dikin. Piştî dawîhatina van karan qurbana bêxwînî – nazir di nav amadekaran da belav dikin, û piştî xwendina duayan hemû bi hev ra xwerinê dixun. Pey xwerinê ra dest bi ”duakirina civînê” dibe. Hinek caran li civînê xênji nazirê qurbaanî jî belav dikin – goştê kelandî yê dewarên kirine qurban.

Endamên cimeta ehl-î heq rojîyên sê rojan yên hersale digirin (dewsa rojîyên musulmanan yên sî rojên heyvê). Ew 13ê çileya paşin destpê dibe û 15ê çileya paşin xilaz dibe. Roja pêşin a rojîyê tê binavkirin wek Roja Dawud, roja duduyan – Roja Benyamîn (herdu ji bo rûmeta mêrxasên Încîlê), roja dawî, ya sisîyan – Roja Xweda (Şah) ye.

Bawermend diçine ser mezelên kesên Pîroz, yên ber dilê xwe ezîz: Sultan Îshak li Perdîwarê, Şah Hoşîn li gundê Hewarê, Baba Yadîgar li gundê Seranê, li çiyayên Dalehû, li bakurê Kêrmanşahê, Baba Tahir li bajarê Mendelî û yên din.

Pêwendîyên bawermendên ola ehl-î heq bi nûnerên olên kurdan yên din diha xurt in, ne ku bi musulmanan ra. Ewana ji bo wê yekê bi elewîyan û êzdîyan ra nêzîktir in, ji ber ku hemû jî reng û rûyên bawermendîyên Îrana kevinare û eref-edetên qedîm diparêzin, wek bawerîpêanîna laşên esmanî, hêmanên xwezayî yên agir û avê, bawerî bi hebûna Xwedêyê Afirîner, ku sipartîye şeş (varyanta heft jî heye) Xwedayan cihanê bi rê va bibin, bêy merc û şertan pêkanîna daxwezên rêberê ruhanî û h.w.d. Xênji wê, helwesta nerewa ya ola dewletê a fermî li Îraqê di hindava olên gelên din yên kêmjimar, ku rê dide xwe ji îslama sunî dûr bixin, alî olên din dike ku xwe nêzîkî xaçparêzan bikin.

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

Nura Şane

Nura Şane 2 zanîngeh temam kirine, yek a Zanyarîya Tundurustîyê, a din jî a Dadmendîyê, niha di nexweşxaneyeke biyanî da li Stembolê kar dike. Nivîsên wê bi taybetmendîyên naveroka xwe, bi zimanê kurmancî yê dewlemend va wê ji hemû nivîskarên kurd, xwesma nivîskarên jin, cuda dike û gelek kes dixwezin çav bidine wê.

Qeydên dişibine hev