Tewere

Tewere

Pêkhateya Demarxanê

Kurê Reşîd

 

Tewere, rîşaledemar an jî akson (bi îngilîzî: axon) beşek demarexaneyê yê.

Xaneya demar bi şeweyê liqar e, li gel gellek liqin kurt, bi gelemperî liqek dirêj jî ji parzûna xaneyê ber bi derveyê demarexaneyan dirêj dibe. Ev liqa dirêj wekî tewere tê bi navkirin. Ango tewere liqa dirêjtirîn a demarexaneyê ye ko demareragihandinan vediguhazîne dûrê laşexaneya demarexaneyê.

 

Anatomiya tewereyê

 

Bi gelemperî xaneyên demar yek an jî du tewere lixwe digirin, lê hin demarexane bê tewere ne. Wekî mînak di çîna koroîdî ya çavê mirov de bi navê amacrine hin xaneyên demar hene ko bê tewere ne.

 

Dirêjiya tewereyê li hin demarexaneyan ji metreyek dirêjtir e.

 

Tewere pêkhateyek rîşalî ye, lê kotahiya tewereyê liqdar e.

 

Tewere ji laşê demarexaneyê dirêj dibe, beşa demarexaneya ko tewere jê derdikeve wekî tûmika (tepik) tewereyê tê bi navkirin. Herwisa tûmika tewereyê wekî kerta peşîn (seretayî) jî tê bi navkirin . Kartêkir ji hawirdorê bi navbeykariya dendirîtan tên wergirtin û ber bi laşê xaneya demar ve tên şandin. Kartêkir ji laşexaneyê di beşa kerta pêşîn de bi şeweya erkê kar (bi îngilîzî: action potential) derbasî tewereyê dibe. Kartêkir li ser parzûna laşê xaneyê de erkê kar peyda dike.

 

Laşexane kartêkiran (ragîhandin) bi şêweyê demareragihandin arasteyê tewereyê dike. Tewereyê hin xaneyên demarê bi pêkhateyek çewrî dorpêçî ye. Ev pêkhate wekî bergê maylînî tê bi navkirin. Bergê maylînî, tewereyan ji hev dadibirrin(cuda dikin) herwisa guhaztina erkê kar leztir dikin. Ji xeynî xaneyên demarekoendama navendî, bergê maylîniyê tewereyê demarexaneyan ji xaneyên Schwann pêk tê. Lê bergê maylînî yên xaneyên demarekoendama navendî ji xaneyên olîgodendrosît pêk tê. Xaneyên olîgodendrosît xaneyên palpiştin ji boy demarexaneyan.

 

Di navbera rêza xaneyên Schwann de, ango di navbera du bergên maylînê de hin beşên tewereyê bê maylînî ye, ev beşên navbera bergê maylînî wekî girêya Ranvier tê bi navkirin. Kotahiya tewereyê liqdar e, serê van liqan wekî kotahiya tewere (bi îngilîzî: axon terminal) an jî demarekotahî bi nav dibe. Erka kar li demarakotahî de bi dawî dibe, ragîhandin ji tewereyê bi awayek kîmyayî derbasî xaneyek din dibe. Kotahiyên teweryê bi xaneyên paşgehîn ve raste rast bi temasê de nîn in. Di navbera kotahiya tewereyê û parzûna xaneya paşgehîn de valahî heye. Ev devera ko kotahiya demarexane û xaneya paşgehîn rastê hev tên, wekî gehînkeya demarî an jî gehînke (bi îngilîzî:synapse) tê bi navkirin.

 

Erkê Tewereyê

 

Tewere erka guhaztina demareragihandin pêk tînê, ji laşêxaneyê ber bi dûrê demarexaneye.

Kartêkerên ji hawirdorê hatine girtin, bi şeweyê demareragihandin, bi riya tewereyê, tên veguhaztin boy xaneyek din. Dibe ko ev xaneya din xaneyek demar, xaneyek masûlke an jî xaneyek rijênê be. Li tewereyê demareregîhandin bi şeweyê erkê kar dirûst dibe. Li tewereyê erkê kar bi çalakiya elektrîkî pêk tê. Erkê kar di parzûna tewereyê de li beşên girêyên Ranvier de bi alûgorkirina îyonên sodyum (Na+) û potasyumê (K+) çê dibe. Heke ji ber darbeyek, ziyan bigehîje tewereyê û tewere birîndar bibe, xaneyên Schwann palpişta tewereyê dikin û cihê ziyangirtî baş dikin.

 

Hin caran koendama bergiriya mirov li dij bergê maylînî ya tewereyê bergirî dabîn dike. Ji koendama bergiriya van mîrovan wetrê, bergê maylînê ne beşek ji laşê mirov e, loma divê bêne tunekirin. Bi taybetî xaneyên T yên lîmfê ,êrîşê bergê maylînî ya xaneyên demarekoendama navendî dike. Ji ber têkşikestina bergê maylînî, demareragihandin têk diçe an jî pir hêdî tê guhaztin. Hin caran dibe ko ne tenê bergê maylînî, lê tevahiya demarexaneyê jî bimre. Ev rewş dibe sedema reqbûna gellek demarxaneyan, loma navê nexweşiyê fire reqbûna demarerîşal e (bi îngilîzî:multiple sclerosis (MS).

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev