XANEDANIYA CANPOLATÊN KILÎSÊ, KUŞTINA HUSÊN PAŞA Û ALÎ PAŞA – 2

XANEDANIYA CANPOLATÊN KILÎSÊ, KUŞTINA HUSÊN PAŞA Û ALÎ PAŞA – 2

Mûrad Ciwan, lêkolîner

‘’Ferman e, ferman e, fermana mîrên kurdan e!’’

 

Me çend versiyona nivîsên li ser Canpolatan

di malpera Riataza da çap kirine.

Ji ber ku ev version mezin e, me ew kir

du beş û beşa pêşin duh çap kir.

 

ÇÛNA CANPOLATAN BER BI DEWLETBÛNÊ VE

 Bi kuştina Mîr Husên Canpolatê mîrê Kilîsê û begêbeganê Helebê li Wanê ji bal serdarê osmanî Caxalazade Sinan Paşa ve û vegera bêserûber ya orduya wî re, her çendîn Alî Begê biraziyê wî, wek mitesellim û wekîl li ciyê wîbû jî, valayiyeka desthilatdariya siyasî û paşerojeka endîşedar xist eyaleta Helebê.

Ji bilî weqanivîsên wê demê ku yek ji wan Naîma ye, lêkolerên hemdem jî li ser dewra piştî Husên Paşa radiwestin. Bi taybetî Prof. Dr. William J. Griswolld di teza xwe ya doktorayê a bi navê The Great Anatolian Rebellion de ya ku hatiye wergerandin tirkî jî, bi rêkûpêkî li ser vê serîhildanê û encama wê ya trajîk rawestiyaye.

Piştî mirina Mîr Husên, paytext Stembolê desthilat rasterast dewrî warisên wî nekir. Ji bo begêbegantiya Helebê axayê yenîçeriyan yê kevn Husên Paşa qaymeqam (cîgir) hat tayinkirin, Alî Beg Canpolat(zade) bêmeqam ma. Serdar Ferhad Paşa yê ku ketibû şuna Caxala Sinan paşa hêvî dikir ku Husên Paşa li ser riya xwe ya Helebê walîyê Adanayê Cemşîd ku serî hildabû îdam bike. Lê walî Cemşîd zûtir tevgeriya û bi êrîşekê Husên Paşa di rê de kuşt. Ev ji bo Alî Canpolat jî bû derfeteka mezin. Çimkî Cemşîd dostê wî bû û berê daxwaz kiribû da ew Husên Paşa di ziyafetekê de jahrdayî bike. Li ser vê, AlÎ Beg de facto li ser desthilatê ma, paytextê jî ji ber krîz û hevrikiyên nav xwe û yên li gel deverên din, rewş qebûl kir.

Lê li deverê jî hevrikî hebûn. Seyfoğlu Yusufê tirkmanê hakimê Trablusşamê, osmaniyan tim ew li hemberî Canpolatan pîj dikir. Li eyaletên Anadoluyê li bakurê eyaleta Helebê gelek serîhildanên celAlîyan û têkilhevî hebûn. Li Şamê paşayê osmanî Seyyid Mihemed Paşa, li Libnanê Faxreddîn benî Maanê durzî hebû. Sultan Ahmedê I. hê di dereceya zaroktiyê de gênc bû, li serayê bi cariyan re di nav kêf û henekan de bû. Wezîr û paşayên baskên cuda li ser riya hev dafik datanîn û li dor hev dibizivîn ji bo bidestxistina desthilatê û tasfiyekirina hevrikan. Hevkar û alîgirên Alî Beg jî li paytextê di postên bilind de hebûn.

Alî Beg berê xwest tola apê xwe Husên Paşa hilîne, lê Caxalazade zû mir. Ew xwedî li mîrasê apê xwe derket, endamên xanedaniyê û kurdan ev maqûl û şer’î dît û li dor wî civiyan.

Ew kesayetiyekî camêr, mêrxas û karîzmatîk bû. Vê hişt ku ew bi taybetî ji nav eşîr û mîrên tirkmanû ereb ên dora xwe hevkar û pêgirtiyên nuh bibîne.

Ew pêgirê sadiq ê Sultan û dijminekî xedar ê wezîr û paşayên dora wî bû. Şerê wî ne bi sultan re lê bi aqilmendên keysperest û zordar ên dora wî re bû. Di şeş mehên ewilî wî ne tenê desthilata Kilîsê û ya Helebê bidestxist, siya desthilata xwe gihand derûdorê jî.

Paytextê, Seyfoğlu Yusufê Trablusşamî derxist hemberî wî, alîkarî şand jê re, hêvî kir ku bêyî çûna orduya osmanî ew biserkeve, îdîaya desthilatê a mala Canpolatan ji ser eyaleta Helebê rake. Lê Alî Canpolat zûtir tevgeriya, li Hamayê êrîş bir ser wî, di 24ê tîrmeha 1606ê de Seyfoğlu tûşî têkçûneka mezin bû, ji meydana şer reviya Trablusşamê, hevkar û hevpeymanên wî hemî derbasî alî Alî Beg bûn. Alîbeg gazî, yek ji emîrên Lubnanê, dostê xwe yê xurt Faxreddîn benî Maan (emîrê durziyan) kir, hevkarî pê re best da Trablusşamê zeft bikin û Seyfoğlu ji navê rakin. Alî Beg pismamê xwe Derwêşê kurê Hebîb Beg şand sefera ser Trablusşamê, bajar hat zeftkirin. Derwêş dest danî ser xezîna Seyfoğlu, lê li ser fermana Alî Beg rê neda ku bajar bê talankirin. Bi vê re mîrên kurd, ereb û tirkman ên deverê hemî bi Alî Beg ve hatin bestin, hejmara orduya wî gihaşt 60 hezaran.

Faxredîn benî Maan û Alî Beg zora Musa bin el Harfuş jî bir û paytexta wî Belbek zeft kir. Wan zora Ahmed Şihabê mîrê Wadî el Teyim jî bir. Deverên başurê Şamê; Aqqa, Heyfa û Qayseriye ji Faxreddîn re man.

Alî Beg hin daxwaz ji mîrêmîranê Şamê Seyyid Muhammed Paşa jî kirin, wî qebûl nekir, lê vê, rê vekir ku ji alî başûr û rojava ve derûdora Şamê xwe bidin terefê Canpolatan. Paytextê bi şertê ku bacên xwe bide efuya Canpolat derxist.

Seyfoğlu bi dizî hat Şamê û amadeyiyên şerekî din li hember Canpolatan kir. Alî Beg û Faxreddîn bi hev re dor li Şamê girt û zora parêzvanên bajêr bir, wan daxwaza teslîmkirina Seyfoğlu kir. Beşeka eskeran ew neda û ketin kela bajêr, derî li xwe radan. Orduyên Alî Beg û Emîr Faxreddîn sê rojan bajar talan kirin. Seyfoğlu 100 hezar akçe rişwet da qadiyê Şamê û bi dizî reviya. Qadî 25 hezar akçeyên din jî xist serê û ew dan Alî Beg da ji bajêr vekişe. Alî dorpêça ser bajêr rakir, bazar vekirin, serbestî da bazirganên deverê û yên ewropî.

Alî Beg û Faxreddîn Şam bicî hişt û li pey Seyfoğlu çûn ku pena biribû Hisni’l Ekradê (Kela Kurdan), wan dor lê girt, Seyfoğlu bi hin şertên lihevhatinê xwe da dest. Li hev hatin, jin dan hev û xizmayetî durust kirin. Bi vê re Alî Beg, Emîr Faxreddîn û Seyfoğlu Yusuf bûn hevkarên hev û hakimên hemî Sûriyeyê. Xurttirînê wan, bêguman Alî Begê Canpolat bû.

Osmanî mecbûr man di îlona 1606ê de begêbegantiya Alî Beg a Helebê resmî qebûl bikin. Ew bû paşa. Paytext hem di şerên Ewropayê de têk diçû hem di nav xwe de jî di hevrikiyên mezin de bû. Li gor paytextê xeterên ji yên li Helebê mestir hebûn, diviya ew bi awayekî demkî be jî bihata aşkirin.

Endamên xanedaniyê û kurd bi Alî Paşa re bûn. Lê wekî din ereb û tirkmanên derûdora Kilîsê û Azezê zêde ne sadiq bûn. Ew bi paşayê resmî ê Meraşê re jî di nav hevrikîyan de bû. Li eyaletên Anadoluyê ên bakurê Helebê serîhildayiyên celalî ji bo wî jî bêîstîqrarî peyda dikirin. Ji alîkî de jî wan pêwendî bi Alî Paşa re datanîn û dixwest ku ew li hemberî orduyên osmanî şer bike. Alî Beg jî hêviyên wiha ji wan dikirin. Heta hinên wek Tewîl xelîl wek merivê wî dihat îdîa kirin.

Hêdî hêdî Alî Paşa desthila xwe li ser begêbegatiya Helebê geştir dikir û damû dezgeyên bi wî awayî, dîwan, xezîne, ordu, budçe, bac û xerac wergirtin, têkiliyên bi bazirgan û diplomatên ewropî re, bi yên xeyrê mislim ên deverê re, bazirganiya hevrîşm a di ser Îranê re, mihaweleyên pêwendîdanîna bi Şah re ji bo hevkariyên rojên pêş dikir. Lê wî tim sedaqeta xwe ya bi sultan re berdewam dikir. Lêkoler di wê baweriyê de ne ku ew hat wê qonaxê ku sikke lê bide, mihaweleyên kirrîna tifengan ji Ewropayê bike, yanî rengekî ji rengên dewleteka serbixwe ji desthilata wî xwe da der. Eger armanceka wî ya dewleta serbixwe tunebe jî muhtemelen wî çavê xwe berdabû statuyeka wek yên hukumetên serbixwe yên Kurdistanê ên nav dewleta osmanî.

HILWEŞANDINA MÎREKIYA CANPOLATAN KUŞİTINA ALÎ PAŞA

Dî hezîrana 1606ê de Derwiş Paşa bû sedrezam ku dixwest careka din sefera ser İraniyan bibe û erdên wendakirî bên vegerandin. Lê dawiya salê hevrikiyan wer kir ku Sultan Ahmed bi tuhmeta xaîntiyê ew îdam kir, Kuyucu Murad Paşa anî şuna wî.

Sadrazam Murad Paşa devşirmeyekî sirbî bû,70 sal umir kiribû, yekî gelek muteesib û req, siyaseta wî ‘’ya hemû, ya hîç’’ bû . Berê li Anadoluyê heta li Şamê xizmet kiribûn, dever nas dikir. Wî bi dizî hedefên sedrazam Derwiş Paşa ên derbarê sefera ser Îranê rakir, dawîlêanîna serîhildanên celAlîyên Anadoluyê û têkşikandina serîhildan û mezinbûna canboladiyan kir hedef. Sala 1607ê orduya xwe ya ji 70 hezar eskeran pêkhatî birêxist û weka ku sefera ser Îranê ye lanse kir. Li ser rê, gelek serîhilderên celalî îdam kirin. Gelek caran efû derdixist, soza xelatê dida, lê ku ew dihatin ber destê wî serê wan difirand.

Piştî ku giha Konyayê, eşkere kir ku mexseda wî ne sefera ser Îranê, lê binbirkirina desthilata Alî Canpolat e.

Kuyucu Murad, ji bo Alî Paşa nikaribe alîkariyê ji celAlîyan bistîne berê bi serokên wan Kalenderoğlu Mehmed re li hev kir, begêbegantiya Anqerê dayê û ew şand wê derê. Piştre li alî Tarsusê Cemşid Begê hevkarê Alî Paşa şikand û ew ji meydana şer reviya.

Cemşîd qet li ber xwe nedabû û osmanî û Alî Paşa ji texmînan zûtir hatibûn hemberê hev. Orduya osmanî di ser Torosan re daket deştên başurê Adenê. Adene jî ji serîhilderan hat pakkirin, 500 kes ji merivên Cemşîd hatin îdamkirin.

Kuyucu Murad orduya begêbeganê Meraşê Zulfiqar Paşa jî girt û berê xwe da eyaleta Helebê. Alî Paşa ji bo ku hê zû pêrgî lê bigire, orduya xwe anî li li deşta rojhilatê çiyayên Amanosan xist amadebaşiyê, qerargeha xwe jî li rex Gola Awnikê danî. Orduya Kuyucu Murad tevî ya Zulfuqar paşa 75 hezar esker bûn, ya Alî Canpolat jî nîvê wê bû. Herdu ordu li geliyê ber devê Deşta Orucê ya ku ji bal Çemê Afrînê dorlêpêçayî ye, di 24ê çiriya pêşîn (oktobera) 1607ê de hatin hemberê hev. Alî Paşa şer nedixwest name şand ji Kuyucu re ji bo lihevkirinê, lê Kuyucu red kir.

Di destpêkê de orduya Canpolatan zora eskerê osmanî bir. Li ser vê, paşayê osmanî Tiryakî Hasan Paşa planekî balkêş anî ku Kuyucu ew qebûl kir. Li gor planê li herdu palên geliyê teng ê 50 topên osmanî, ne bi gulle, lê tenê bi barûdê bihatana dagirtin. Orduya osmanî ê li herdu palan xwe bikira beş û weka ku direve vekişiyaya, gava orduya Alî Paşa bi giranî ket gêlî ê top bihatana teqandin.

Wan welê kir; top danîn û orduya osmanî vekişiya ber bi du palên gelîyê teng ve. Orduya Canpolatan ket gelî bi piranî pêş da çû… û top teqiyan. Dengê topan gurmîneka wiha derxist ku hemî hesp û heywan veciniqîn, dumana topan gelî welê dagirt ku ne osmaniyan, ne Canpolatiyan nema karî hev bibînin. Çav çavan nedidît û orduya Canpolatan bêserûber bela bûbû her yek bi alîyekî de direviya, kontrol ji destê fermandaran derketibû, kesê nedizanî kî bi ku de direve. Alî Paşa cebirxane û xezîneya xwe li qerargehê hêla ber bi rojhilat ve meydana şer terk kir.

Osmaniyan bi êrîş berê xwe da Canpolatiyên belabûyî, dest bi kuştin û girtinê kirin. Li ber xîveta Kuyucu Murad Paşa ya li meydana şer, dest bi serjêkirina êsîran hat kirin. Pîramîdeka ji 20 hezar seriyên jêkirî li ber xîveta Paşa bilind bû. 700 sancaqên mîran û paşayên Canpolatiyan ji meydanê hatin komkirin ku alaya sipî ya Alî Canpolat jî di nav wan de bû. Pişt re osmaniyan ev birin li Stembolê li gel alavên din ên bidestxistî li pêşangehan nîşan dan.

Kuyucu Paşa xwe gihand Kilîsê ew da talankirin, dest danî ser xezîne, mal û milkên Canpolatan. Wî bi fermanekê statuya mîrekiyê ji ser Kilîsê hilweşand, ew li ser navê padîşah kir malê xeznîya dewletê. Ew der îdî bûn mal û milken padîşahan.

Di 8ê çiriya dawîn (qasimê) de Kuyucu xwe gihand Helebê û dor lê girt. Helebî teslîm bûn. Xizm û malbata Alî Paşa ketin Kelê û dest bi parastinê kirin. Murat Paşa nekarî bi şer zora wan bibe, doza lihevhatinê kir. Wî soz da ku ew kela bajêr teslîm bikin û bên bexişandin, serbest ji bajêr derkevin. Lê gava derî vebûn, Kuyucu esker û malbata Alî Paşa ji hev veqetandin û hemîyên malbatê dan ber şûran, serê wan birrîn.

Alî Paşa, tevî apê xwe bi du hezar eskeran berê xwe da Stembolê, li dor Bursayê apê xwe li pêşiyê şand paytextê ji bo derxistina efuyekê ji bo wan. Di vê navberê de celalîyên dora Bursayê Alî Paşa û eskerên wî esîr girtin, lê ew ji wan reviya, xelas bû çû, bi saya apê xwe û heval û nasên xwe yên li paytextê xwe gihand Sultan Ahmed. Padîşah ew efû kir, qeftanê paşatiye lê kir. Ew bû begêbeganê Temeşwarê, çû wir. Lê yenîçeriyên wê derê û hemî burokrasiya ser bi paytextê ve li dijê wî bûn, nehiştin ew deverê îdare bike, qasî salekê ma, hat dereca ku tehdîda kuştinê hat serê, di 9ê nîsana 1609ê de bi dizî reviya Belgradê. Li wê derê ne berpirs bû, lê azad bû.

Kuyucu Murad jî piştî zeftkirina Helebê xwest esker belav bike û vegere paytextê. Lê Sultan Ahmed daxwaz jê kir da here ser celalîyan, wan tasfiye bike û pişt re seferekê derxe ser Îranê. Kuyucu bi pey celalîyan ket, hin tasfiye kirin, lê serekên wan ên mezin wek Qalenderoğlu, Tewîl Xelîl, yên din bi 13 hezar siwar û piyadeyan reviyan Îranê xwe avêtin bextê Şah Abbas. Kuyucu neçû sefera Îranê, vegeriya Îstanbulê. Sultan gelek jê aciz bû ku sefera ser Îranê nekiriye û welê tevgeriyaye ku serokên celalîyên mezin reviyane gihîştine Şah Abbas.

Kuyucu ku pê hesiya Alî Canpolat efû buye, buye mîrêmîranê Temeşwarê, gelek hêrs bû, ferman şand Belgradê da ew bê girtin û bê şandin Îstanbulê. Welê bû. Ku Alî Paşa derdestkirî hat Stembolê bi fermana Kuyucu hat îdamkirin.

Mîrekî û paşatiya Canpolatan hilweşiya, mitefikên wî yên ereb û tirkman efû bûn. Lê îdare hatin piçûkirin û perçekirin. Li derdora Kilîsê 10-15 salên din jî malbatên ji canpolatan mabûn, lê pişt re ew jî ji Kilîsê derketin, di salên 1630ê de îdî li Lubnanê li ba eşîra Faxreddînê benî Maanê durzî bicîh bûbûn.

Canpolatên Lubnanê niha ji nesla wan in. Ew bi durziyan re entegre bûne û mîrîtiya wan dikin.

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev