Ji sehabe Caban El-Kurdî heta murşid Ebu’l Wefayê Kurdî -2

Ji sehabe Caban El-Kurdî heta murşid Ebu’l Wefayê Kurdî -2

Em îro beşa duduyan a lêkolîneke birêz Mûrad Ciwan raberî we dikin,

bi hêvîya ku zanebûnên me yên bo dîroka me û mezinahîyên me zêdetir be.

Beşa pêşin me duh çap kiribû.

 

Mûrad Ciwan, sîyasetmedar/lêkolîner

 

Duberekiyên navbera Selçûqiyan û kurd

Gava meriv li tarîxa Selçuqiyan dinêre, eşkere ye ku nelihevkirin û pevçûnek di navbera wan oxuzên li pey Tuğrul û zarokên wî û oğuzên li pey pismamê wî Arslan Yabgu û birayê wî yê ji dêmariyê Îbrahîm Yinal de heye. Bera Tuğrul, Alpaslan û pişt re Melikşah û Muhamed û Sencer û hwd. her tim bera Îbrahîm Yinalê ji dêmariyê û Arslan Yabguyê pismam, ji navenda desthilatê dûr xistine û tim şandine perîferî û serhedan. Yan ji bo ku li navendan cih negirtine ew bi xwe li serhedan (ew deverên hidûdî yên ku di navbera daru’l îslamê û daru’l herbê de hebû li rojava Romayî û ermenî, li bakur ermenî, gurcî, çerkez û civakên din yên ne misilman) diman.

Di van pevçûnên malbata xanedaniyê de, kurd her çendîn li gel herdu aliyan hebûn jî, pirrtir ku bera Tuğrul û Alparslan li navendê xurt bû, bi ser ket û wek deverên ereb û îraniyan, yên kurdan jî xistin bin destên xwe, bi wan re dihatin hemberî hev. Pirraniya Kurdan li gel İbrahîm Yinal û Arslan Yabgu hevkarî û bi bera Tuğrul re şer kirine, ew bera ku li Îranê, İraqa Ecem û ya Ereb û li Kurdistanê dewleteka berfireh danî. Arslan Yabgu jî bavê Kutalmış e, ku ew jî bavê Suleyman Şahê bapîrê sultanên dewleta Selçuqiyên Romê ye. Gelek kurdan li gel vê berê hevkarî kirine û li gel wê û zarokên Kutalmış an Suleyman Şah ber bi rojavayê Anadoluyê ve di nav hidûdên Împaratoriya Romayê de bipêş ve çûne. Li serhedên Selçûqiyên Romê, gelek mîrekîyên serhedan ava kirine û li peravên Deryaya Sipî û ya Egeyê bûne Emîr Sevahîl (mîrên peravan).

Cawaniyan (Gavaniyan) jî hevkarî li gel Îbrahîm Yinal kir û bi şer derket hember Selçuqiyên mezin. Lê ew têk çûn û vekişiyan rojavayê Feratê. Bi vî awayî meriv Cawaniyan li Suriyeya kevn, li Bîladê Şamê jî dibîne. Heta di dema Eyyubiyan de rêvebir û alimên jêhatî ji Cawaniyan derketine, xizmeteka hêja di dewleta Eyyubî de kirine. Em rastî weqf û medreseyên bi navê Cawanî tên ku ilim û îrfan belav kirine.

Lazim e, şopa Cawaniyan a piştî Eyyubiyan jî bê ronahîkirin. Muhtemelen wan di dema Memlukiyan, ya Selçûqiyên Romê û Osmaniyan de rola xwe leyist, şopa xwe di tarîxê de danî. Her wekî mîrekiyên serhedên Romayê û emîr sewahîlên Germiyanî, Candarî, Menteşayî, Aydinî, Sarûxanî û hinên din. Germiyanî li gor Îbnî Batuta êzîdî bûn, Menteşayî û hin beg û reîsên din ên serhedên Selçûqiyên Romê, wê demê alewî bûn.

Li Hilleyê, hevkarên Cawaniyan eşîreta ereb a Benî Esedî ser bi Fatimiyên şîe bûn. Mîr û begên Cawanî jî gava Selçuqiyan zora wan bir, demekê wan dev jê berda xutbe li ser navê Xelîfeyê Abbasî nexwend, li ser navê xelîfeyê Fatimiyên Misrê yên şîe xwend, lê pişt re ew vegeriyan.

Em dizanin ku murşidê mezin ê Adewiyeyê Şêx Adî bin Musafir (kesayetiyê pîroz êzîdîtiyê) û Ebu’l Wefa hemdem û hevalên hev bûn. Loma pêwendiyên pir alî bi civakên alewî û êzîdî re hebûne û dikare bê fahmkirin ku Cawanî bi xwe sunne û şîe (alewî) têkilhev bûne.

Ebu’l Wefayê Kurdî

Yek ji van şopan bi saya alim û mitesewifê mezin Ebu’l Wefa el Kurdî dikare bê taqîb kirin, ku navê wî yê rastîn Muhammed e. Ew, sala 1026’e li gundê Qusanê ê nêzî Wasita Iraqa wê demê ji dayik buye.

Di derheqê Ewbu’l Wefa de, di sala 1321-ê de ji bal Şehabeddîn Ahmed el- Wasitî yê ji terîqeta Wefaiyeyê ku damezrênerê wê Tacu’l Arifîn Muhammed Ebu’l Wefa el Kurdî ye, menqibeyek bi erebî ya bi navê Tezkiretu’l-muttaqin ve tebsiratu’l- muqtedîn (du cild) nivîsîye. Pişt re kurteyeka guhartî jî bi zimanê osmanî, bi navê Menâkıbnâme-î Tacu’l Ârifîn es-Seyyid Ebu’l Vefâ hatiye nivîsîn. Ew ji bal Dursun Gümüşoğlu ve hatiye transkrîbekirin ser alfabeya latînî, sadekirin û li gel osmaniya wê ya bi tîpên erebî di 2006-ê de li Tirkiyeyê hatiye weşandin.[7] Eslê destnivîsê yê orîjînala menaqibnameyê ya bi erebî li Parîsê di arşîva Muzeya Nasyonal de ye.

Ew kitêb, diyar dike ku bav û diya Ebu’l Wefa bi eslê xwe kurd in. Lê ji ber ku ew danerê murşid ê terîqeta Wefaiyeyê ye, di nav xelkê wê demê de wek seyyid tê naskirin, nivîskarê Menaqibnameyê jî silsileya bavê wî, di ser Hz. Husên re digihîne Fatîmaya keça Hz. Muhammed û Hz. Alî. Li gor kitêbê navê bavê Ebu’l Wefa Muhammed Arizî (li hin deran Azîzî hatiye nivîsîn) ye, pişt re ji ber kurê xwe ew wek Muhammed Abu’l Wefa El Kebir El Arizî hatiye naskirin. Ew ji eşîra Benî Nercis a kurd e. Navê diya wî Fatîma (Ummu’l Gulsum) ye ku ew jî bi eslê xwe kurd e, navê birayê wê (xalê Ebu’l Wefa) Şêrko ye.

Ebu’l Wefa, demekê li gundeki bi navê Kalmîna maye. Bavê wî, tê gotin, di navbera gundên Hayasem û Zebaleyê de çuye hatiye. Yek ji çavkaniyên Osmanî ku di 1530’ê de hatiye nivîsîn[8] gundê Zebale qasî 10 kilometreyan li bakurrê Herranê nîşan dide. Ev gund, nuha jî bi navê tirkîkirî ‘Giyimli’ heye.

Bi maneya ku li wê deverê şopên murîd û xelîfeyên terîqeta Wefaiyeyê hene, ev cih ne dûrî aqilan e. Wek tê zanîn Baba Îshaqê (xelîfeyê Baba Îlyas) şêxê ji terîqeta Wefaiyeyê ku di 1240-ê de serî li hember Sultanê Selçuqiyên Romê Xiyasuddin Keyxusrewê II-yê hilda, bi xwe li gundeki bi navê Kefersudê (Keferduz, tirkan kiriye Doğanlı) dijiya ku ew dikeve nav hidûdê Hisni-Mansurê (Semsurê, Adiymana nuha).

Dede X’arqîn (Ğarqin, yê x’erqbuyî) ku ew jî şêxekî ji terîqeta Wefaiyeyê ye, tekyeya wî li gundeki nêzîkî Qosarê (Dunêsir, Qiziltepeya nuha) ye.

Sembola pîroz a terîqeta Wefiyeyê, kulahê ji çermê geyikan (xezalan, ceylanan) e. Vê terîqetê ew qas giringî daye vê sembolê ku wan li ser wê, bi terîqeteka din re pevçiniye û dawîn ew di destê xwe de hiştiye. Ne xerîb e ku hê ji tarîxên gelek kevn de heta nuha, deşta Herranê û Berrîya Mêrdînê warê geyikan (xezalan) e. Vê terîqetê, gava ew li vê deverê ava buye, tevgeriyaye û geş buye, postê, heta belkî serê geyikan ji bo xwe wek sembol hildaye.

Li Bursayê nuha tekyeyek heye ku tirk jê re Geyîklî Baba dibêjin. Di destpêka avabûna dewleta Osmanî de, li Bursayê şêxekî naskirî hebû bi navê Geyîklî Baba. Gava jê hat pirsîn gelo ew kî ye, çi kes e, wî got ew ji terîqeta Wefaiye ye û xelîfeyê Ebu’l Wefa ye. Li serê wî hergav kulahê ji çermê geyikan hebû, loma xelkê ew bi navê Geyîklî Baba bi nav dikir.

Ebu’l Wefa, bi umre xwe mestir be jî hevalê Şêx Adî bin Musafir (kesayetiyê pîroz ê êzîdiyan, demzrênerê terîqeta Adewiyeyê) û yê Abdulqadirê Geylanî (Gîlanî, damezrênerê terîqeta Qadirîyeyê) bûye. Wê demê, ew hemû li devera Musilê (Şingalê), Suriyeyê û İraqê, heta Wasitê, Hilleyê tevgeriyane, çûne hatine.

Gundê Heysam (Heyasim) li başurê Musilê bûye. Di sedsala 16-ê de li bakurê İraqê gundekî bi navê Bâb-i Hâysam (Ordekkoy), hebuye ku hin dîroknas dibêjin dikare ev gund be[9]Kalmîna/Qalmîna yek ji wan gundan bû ku Ebu’l Wefa demekê lê ma, dikare ew gund be ku di sedsala 16-ê de bi navê ‘Halmîna/Xalmîna’ li bakurê İraqa wê demê hebû.

Yek ji şagird û xelîfeyên Ebu’l Wefa jî, yê bi navê Şeyx Mecîdê Kurevî, tê îddîakirin ku li gundê bakurê İraqê ê bi navê Babilan a li devera Daqûqê (Tawuqê) hatiye definkirin. Ev der jî ew dever e ku Gavanî, Nêrgizî, Seyyid Arizîyê bavê Ebu’l Wefa û ew bi xwe lê geriyane, ciwarbûne.

Navê Qusanê li devera İraqa kevn a cografî (Iraqa Ecem û Iraqa Ereb) a berfireh tê destnîşan kirin. Lê li devera Efrînê jî gundekî bi navê Qusan/Kûsan heye. Wel hasil ev hemî wek puzzel parçe parçe ne, bi lêkolînên kûrtir û berfirehtir divê ev wêne bêhtir bên zelalkirin.

Eşîra ku di tekstên erebî de wek Benî Nercîs tê naskirin di esasê xwe de Benî Nêrgiz (Nêrgizan) e. Benî Nêrgiz, wek tîreyekê ye li ser eşîra konfederasyona mezin a Cawanî (Gavaniyan) ye. Pêwendiyên Nêrgiziyan li gel Gavaniyan di tarîxê de xurt xuya dikin. Mesela di dema Sultan Muhammed Taparê Selçûqiyên Îranê de şerek di nabera vî Sultanê Selçuqiyên Îranî û hevkariya hin eşîrên ereb û kurd de derdikeve ku eşîra Gavaniyan jî di nav wan de bû. Piştî ku ev hevkarî li hemberî Selçuqiyan têkçû, Sultan Muhammed Tapar Gavanî jî di nav de, eşîr ji cih û warên wan qewirandin. Warên Gavaniyan; Qusan, devera Wasit û Hilleyê dan tîreyên Beşîrî û Nêrgizî ku her du jî beşin bûn ji Gavaniyan, lê muhtemelen di wî şerî de li gel Selçûqiyan rawestiyabûn.[10]

Ev, nîşan dide ku bavê Ebu’l Wefa di navbera Herranê û başûrê Mûsilê de gelek caran çuye hatiye, hetta dibe ku ev der, her sal warên ser riya çûnûhatina eşîra Nêrgiziyan a ber bi zozanan û germiyanan ve bû. Ne dûr e ku Ebu’l Wefa jî di destpêkê de terîqeta xwe Wefaiye li van deveran geş kiribe.

Di qirnê navîn de Xorasan, ji coğrafyaya îro berfirehtir bû; hidûdê wê ê başûrê rojava digihîşt hetta hidûdên rojhilat ên İsfahanê û Hemedanê, ji başûr heta Belucistanê û ji başûrê rojhilat ve heta Afxanistanê fireh dibû. Riyeka orduyên şer, karwanên bazirganan û heciyên çûna Meke û Medîneyê hebû ku li dora Hille, Wasit, Dêzfûl û Hemedanê jê re Terîq el Xorasan dihat gotin. A ev eşîr, gelek ji wan li herdu aliyên Terîq el Xorasanê bi cih bûn, ew ji wê derê belavî rojava, bakur, Musilê, Zozanan, Bîladû’l Şam, Suriye û welatê Selçûqiyên Romê bûn. Terîqeta Wefaiyye jî ev riyên belavbûnê hilbijartine û bi rêwîtiyeka sedsalan gihaştiye nav welatê Selçûqiyên Romê, mîrekiyên serhedan ên kurd, tirkman û moğol, pişt re jî Osmaniyan. Bi mezinbûna Osmaniyan, şaxên terîqeta Wefaiyeyê (herwekî Bektaşiye) gihîştiye heta Balkanan.

Ebu’l Wefa, bi jineka bi navê Husniye re zewiciye ku ew ji gundê Qesriye buye.

Ebu’l Wefa beşeka giring ji umre xwe li Bexdayê bi xwendin û terîqet û tesewifê derbas kiriye ku ji ber vê, jê re Ebu’l Wefayê Bexdadî jî hatiye gotin. Zarok ji Ebu’l Wef re nebûne, silsileya terîqetê di riya Şeyx Matarê kurê bire wî re (biraziyê wî) berdewam kiriye.

Di dema saxiya wî de bi sedan mirîd û şagirdên wî hebûne ku 17 ji wan gihaştine asta xelîfetiyê, Şeyx Matar yek ji wan e ku buye postnişînê wî. Yên din jî kurd, tirkman û ereb di nav wan de hene.

Dersderê Ebu’l Wefa, şêxê silsileya Zahirîyê; Şêx Şembekîyê ji eşîra kurd a Şembek e. Şêyx Şembekî li nêzî Wasitê hatiye definkirin.

Ebu’l Wefa di 9-ê Çileya pêşîn (Decembre) a 1107’ê de koça dawîn kiriye. Berî mirina xwe wesiyet kiriye ku Şêx Adî bin Musafir cenazeye wî bişo, li gor menqibeyê ev wesiyeta wî bi cih hatiye.

Terîqeta Tacu’l Arifîn Ebu’l Wefayê Kurdî, ji Misrê heta Kurdistanê, Qefqasyayê heta nîvgirava Erebistanê, li alî din heta rojavayê Anadoluyê, seranserê welatê Selçûqiyên Romê û pişt re seranserê dewleta Osmanî; Ewropayê û Balkanan belav bû. Kesayetiyên wek Baba ÎshaqBaba ÎlyasDede X’arqînGeyiklî BabaHusameddîn Çelebî yê heval û xelîfeyê Mewlana Celaleddînê RomîHecî Bektaşê WelîŞêx Edebalî (Ede Balî), xelîfeyê terîqeta wî ne, ji silsileya Wefaiyeyê tên. Şaxa Bektaşiyê ji Wefaiyeyê peyda buye.[11]

Eger lêkolîn bên kirin ê derkeve meydanê ku gelekên ji van xelîfe û şêxan ku tirkan bi zanebûn ew tirk nîşan dane, kurd in, hetta hin ji wan ji nesla malbata Ewbu’l Wefa bi xwe ne. Her wekî Şêx Husameddîn Çelebiyê xelîfeyê Mewlana Celaleddînê Romî, bizzat ji bal Mewlana bi xwe ve di Mesnewiyê de hatiye destnîşan kirin ku ew ji nesla Ebu’l Wefayê Kurdî ye. Husameddîn Çelebî ew kes e ku Mewlana razî kiriye da ew Mesnewiya xwe beyt bi beyt bêje, ew jî binivîse. Vî karî heşt salan dewam kiriye, dawiyê bi saya Hussameddîn Çelebî ew berhema mezin Mesnewî derketiye. Eslê wê bi farisî ye, lê tirkî û kurdî jî tê de, hatiye wergerandin ser ser gelek zimanan. Nuha, gorra Hussameddîn Çelebî jî li Qonyayê li ber serê gorra Mewlana Celaleddînê Romî ye.

Li gor menqibeya Ebu’l Wefa, ew di nav kurdan de bi navê ‘Kakis El Kurdi’ (Kekê Kurdî) dihat naskirin. Mesela gotina ‘Kakîs’ gelek balkêş e; bi maneya ‘kek/kak, bira’ tê. Em dizanin ku civakeka kurd a Kakeyî heye ku ew jî wek mezhebên din ên heterodox alewî ye. Şêx Edeblî (Ede Balî) yê ku Aşiqpaşazadeyê dîroknivîsê dewleta Osmanî (ew bi xwe jî ji terîqa Wefaiyeyê û ji nesla Baba Îlyas e), wî (Edebalî) ji qewmê Xelîl Candarî yê kurd dinasîne, Edebalî xezûrê demzrênerê dewleta osmanî Osman Beg e, hevlingê (bacanax) Xelîl Candarî (bapîrê Cengîz Çandar) ye. Herdu jî zavayên Şêx Taceddînê Kurdî ne. Şêx Taceddînê Kurdî mudderisê duyê yê yekemîn medreseya dewleta Osmanî a li Îznîkê ye. Edebaliyê zavayê vî Şêx Taceddînê Kurdî û xezûrê Osman Begê damezrênerê dewleta Osmanî, ji xelîfe û şêxên terîqeta Wefaiyeyê ye. Navê wî di nav tirkan de ‘Ede Balî’ ye. ‘Ede’ tê gotin ku di dema kevn de ji bal hin tirkmenan bi maneya ‘kek/bira’ dihat bikaranîn. Yanî Kek Balî.

Wekî din, gotina ku tirk wek ‘Ahî / Ahî Evran’ bi nav dikin, di esasî de ji gotina erebî ‘exî’ tê. Diyardeya Ahîtiyê (exîtî, teşkilata tesewwifî ya îstîxbaratî û parastinî ya sivîl, heta carina ya bin erdê ya pîşesazên qirnên navîn a li Anadoluyê) berê li Îranê di nav faris û kurdan de destpêkiriye, pişt re di dema Ebasiyan de ew di nav ereban de berê bi navê Futuwetê ava buye, adopte buye û navê wê li Anadoluyê buye ‘Ahilik/Exîtî’.

Di qirnê navîn de, li nav Selçuqiyên Romê û Osmaniyan jî her bi wî navî belav buye. Lê ya balkêş, ew zêdetir bestî ye bi Wefaiyeyê ve. Hetta hin îddîa hene ku ew li ser daxwaza Hecî Bektaşê Welî ava buye. Lê eşkere ye ku kevntir e, hem di nav xelkên sunne, hem jî di nav yên alewî, batinî, heterdox de belav buye. Pirtirîn jî di nav esnafên û pîşesazên qesebe û keleyan ên nexwendewar; tetbîqkirên mezhebên cuda yên heterodoks û ortodoks ên îslamê de cih dîtiye. Ev gotinên ‘kakîs’, ‘kakeyî’, ‘ede’ û ‘exî/Ahi’ çi peywendi di navbera wan, wan û Wefaiyeyê de heye, lazim e ji nuh ve hê berfirehtir bê vekolan. Gotin û şexsiyeta ‘Baba Îshaq’ di nav kakeyiyan de xwedî rumeteka mezin e. Gelek menqibeyên Wefaiyeyê ên li ser Ebu’l Wefa, Baba Îshak yan xelîfeyên din di nav Kakeiyan û kurdên Şebek de jî berbelav in. Em bibîrbînin ku yên nêzîktirîn in li warê belavbûna Wefaiyeyê, kakeyî û şebek in.

Terîqeta Wefaiyeyê, çi di misilmantiya ortodoks, çi jî di ya heterodoxs a Anadoluyê ya nav kurdan û tirkan de, buye bingehê gelek şaxên tesewifê. Di dema Selçûqiyên Romê de, heta bigihê Mewlewîtiyê rengê xwe lê vedaye, Ede Balî, Taccedînê Kurdî yê xwezûrê wî û yê Candarî Xelîl Paşa, ev ew kes in ku di avabûna dewleta Osmanî de, di warê ilim û îrfanê de, yê sîstema îdarî û hiqûqî ya dewleta misilman de beşek giring in yên ku rêveberiya avabûna dewleta Osmanî kirin.

Ertuğrul, kurê wî Osman Beg (damezrênerê dewleta Osmanî), padîşahê duyê kurê Osman; Orhan Beg, hetta muhtemelen Muradê I-ê hemî serokhozên şivan û koçer an eskerên xeza û cîhadê bûn, nexwendewar (analfabet) bûn. Ertuğrul bi xwe, ne gazî mucahid, lê şivanê pez, dewar, hesp û deveyên Sultanê Selçûqiyan bû. Ji Ertuğrul pê ve bavikên padîşahên Osmanî nayên zanîn. Suleyman Şah yê li Suriyeyê li Kela Ceberê definkirî (ku nuha gorra wî hatiye guhertin) ne bavê Ertuğrul e, lê kurê Qutalmiş (Kutalmişê) kurê Arslan Yabguyê bapîrê damezrênerê Selçûqiyên Romê ye. Ji Ertuğrul pê ve bavikên Osmaniyan ne diyar in. Ew secereya ku bi Suleyman Şah ve tê girêdan û heta oğuzan diçe, esas hemî çîrok û serhatiyên Selçûqiyên Romê û Xwarezmiya ne. Piştî sed û pêncî salan ji avabûna dewleta Osmanî, sultanên Osmanî bi tarîxnivîsên wek Aşıqpaşaade, Ehmedî û yên din ev dane nivîsîn, kirine tarîxên efsane û rîwayetan. Ne belgeyên dema avabûnê ne.

Osmanî eşîreka biçûk a koçer bûn, Sultanê Selçûqî wek şivanên xwe yên deve, hesp û dewaran ew li derûdora Îznîkê bicîh kiribûn. Li gor Aşiqpaşazade, Ertuğrul bi xwe wek me diyar kir, tenê şivan e, ne gazî, an mucahid e. Doza şer û cîhadê bi Osman Beg destpêkiriye. Wê gavê, mîrekiyên kurd; Germiyanî, Candarî, Menteşayî, Aydinî û Saruxanî ji Deryaya Reş heta Deryaya Sipî, heta ya Egeyê mîrekiyên serhedan ên Selçûqiyên Romê ên li ser hidûdê Împaratoriya Romayê bûn. Pişt re Osmanî derketin meydanê û gav bi gav fireh bûn, heta berî fetha Îstanbulê, hemû dever xistin bin destên xwe û mîrekî wek eyalet bi xwe ve girêdan.

Şaxên cuda yên Wefaiyeyê bi gelek şêx, xelîfe, mitesewif û murşidên xwe ve di destpêka misilmankirina Anadoluyê de ji bal sultanên Selçuqiyên Romê û mîrekiyên wan ên ser serhedan (ûc beyî, sınır beyî, emîr sevahîl), di îslamîzekirin û îrşadkirina Anadoluyê de bi kurd, tirk, moğol, xiristiyanên misilmanbûyî (ermenî û rumên misilmanbûyî) roleka mazin leyist. Hin ji danerên ilm û irfana dewleta Osmanî ew şêx û alimên binavkirirî yên kurd in ku ew şêx û xelîfeyên Wefaiyeyê bûn. Bektaşîtî, Qalenderî ji vê terîqetê kok digrin. Bingehê elewîtiya Anadoluyê bi kurd û tirkên xwe ve ne Ahmed Yesewiyê Asya Navîn, lê Ebu’l Wefa Kurdî ye.

Ferqa Navbera Wefaiye û Qizilbaşiyê

Qizilbaşî bere tunebû, Şêx Heyderê Safewî di dawiya sedsala 15-‘e de ew wek hêzeka şerkar a mucahid-xazî daniye. Qizilbaşî bi Safewiyan; Şêx Heyderê bavê Şah Îsmaîl û Şêx Cuneydê kalikê wî rengê xwe bera ser elewitiya kurdan û tirkmanan a Anadoluyê û Kurdistanê da. Şêxên Safewî, di destpêka terîqetê de li Erdebîlê, suneyên şafiî bûn, bi tesîra moxolî, Timur û Şêrwanşahiyan bûn şîe. Gava bi Xwace Alî, pişt re Şêx Cuneyd û Şêx Heyder Safewiye hat Anadoluyê, Qonyayê (Konya paytexta Selçûqiyên Romê/Anadoluyê), Erzincan, Sêwasê, pişitre çû Suriyeyê, Helebê, Kilîsê, rengê xwe guhert alewîtiya Kurdistan û Romê girt, lê şîetiya Îranê jî bi xwe re xist nav baweriyên van waran.

Gava Safewî ji van deveran û ji Kurdistanê vegeriyan Tebrîzê û Erdebîlê, bi taybetî ku Şah Îsmaîl bû Şahê Îranê, careka din vegeriya ser şîetiya Caferî ya civaka farisan. Qonax bi qonax ew tirkman û kurdên qizilbaş ên heterodoks ji navenda desthilatê hatin bidûrxistin, li perîferiyên Împaratoriyê hatin belavkirin, yan jî bi qetlîaman hatin tasfiyekirin. Faris bûn bingehê etnîkî û şîetiya Caferî bû mezhebê resmî ê dewleta Safewiyan. Pişt re şer di navbera wan û Osmaniyan û mîrekiyên kurdan de derket. Bi Çaldiranê kurd û Osmanî biserketin, pirraniya mîrekiyên kurdan welatên xwe, îdareya xwe xistin destên xwe û bûn tabiê dewleta Osmanî. Osmanî piştî çend pêlên çûnûhatên zeftkirina erdan, heta hidûdê nuha berfireh bûn. Wan bi tifaqa mîrên Kurdistanê Memlukî jî hilweşand û Şam, Misir û Erebistan jî fetih kir. Sultanên Osmanî bûn xelîfeyên îslamê.

Ji wê rojê pê ve Osmaniyan nunerayetiya ortodoxsiya mezhebên sune, Safewîyên Şahên Îranî û yên di pey wan re, nuneriya şîetiya Ortodoks a Îranê kir. Berî vê diyardeyê, Wefaiye wek toleransa mezhebên ortodoks û heterodoks bû. Di nav xelkên nexwendewar de sunetî, alewîtî, şîetî, adewiyeya ku bû bingehê êzîdîtiyê, qadirî, qelenderî, mewlewî bi xetên qalind ew qas ji hev ji mezhebên sune dûr nebûn, dijayetî û pevçûnên kûr ên wek îro di navbera wan de tunebûn. Nêzîkatiyek, tolerans û çûnûhatina nav hev hebû. Cudabûna sunnetiyê bi reqabeta İrana Safewî ya şîe û Osmanîya sunne destpêkir, her ku çû kûr bû, dinya îslamê ji hev dûrket, safewiyan bi zordarî berê xwe den suneyên nav xwe û yên cîranên derûdora xwe. Osmaniyan jî bi ekse wê, berê zordarî û tasfiyekirinên xwe dan alewî û şîeyên nav xwe, bi taybetî alîgirên Îranê û yên Safewiyan. Heta îro ev rikeberî tûj bû û hat. Bi qenaeta min ji ber rengvedena şîetiya caferî ya Safewiyan û şahên Îranê yên piştî wan, ya li ser alewîtî û qizilbaşiya nuha ya Anadoluyê û Kurdistanê îro alewîtî gelek cuda ye ji ya wê demê.

Bi vî awayî, em hatin dawiya nivîsara xwe. Hêvî ew e ku ev tabloya ji sehabe Caban(Gavan) El kurdî ya heta Ebu’l Wefa el Kurdî di ser Gavaniyan û Nêrgiziyan re bala lêkoler û xwendevanan bikêşe ew bibe sebebê vekolînên kûrtir û berfirehtir ên di vî warî de.

 

NOTÊN BINÎ

[7] Dursun Gümüşoğlu: Tâcü’l Arifîn es-Seyyid Ebu’l Vefâ Menakıbnamesi – Yaşamı ve Tasavvufi Görüşleri, Can Yayınları, 2006.

[8] Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-i Bekr ve ‘Arab ve Zü’l-Kâdiriyye Defteri (937/1530) I (1998), s. 131.

[9] (Nilüfer Bayatlı: XVI. Yüzyılda Musul Eyaleti (1999), s. 115)

[10] Dr. Mustafa Cewad, binere Aso Zagrosî.

[11] Binere Elvan Çelebi, Menakibu’l-Kudsiye fî Menasibu’l-Unsiye, TTK Yayınları 3. baskı 2014, Ankara.

 

Çavkanî: http://www.basnews.com/index.php/kr/reports/333646

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: [email protected]

Qeydên dişibine hev