Ji bo bîranîna 83 saliya li dayikbûnê -4

Ji bo bîranîna 83 saliya li dayikbûnê -4

Yilmaz Güney: Mirov. Hunermend. Helwêst. 

(Ji 7 xelekên derheqa Yilmaz Güney da xeleka 4an) 

 

Dr. Îbrahîmê Mehmûd

 

Zindaniyê bi serketî!

 

Hêzên paşverû û faşistên tirkiyê jibo bêdengkirina Güney, ne gihane merama (armancên) xwe û di hesab û pîvanên xwe de daku ew neçarbibû xwe bavêje himbêza wan, şaş derketin! Ji bextê geş re, ku dengên azad tucarî nayên xenqandinê…

Bi herhal, ka werin em bihevre çend rêzikan ji nama wî, a ku ji zindana Selemiyê roja 1 ê Nîsanê, sala 1973 an şandibû ji xêzana xwe Fatime re bixênin: „ Îro yekê Nîsanê ye, roja ji dayikbûna mine… Hîn gelek rojên ku em tê de nejîne li pêşiya me hene…Rojên tije êş, derd û rebenî…Kî dizane bê ji wan rojan hîn çend mane? Ez tucarî jibo xwe bitenê nejiya me…Û di jiyana xwe de jî qet (hîç) ji tiştekî netirsiya me…Ez baş dizanim, bê di rojên pêş de çi serêş û çetnahî li hêviya (li benda) minin; lê tevî wê jî, emê têkoşanê dijî dijminên xwe bikin…Pêşeroj a me ye; emê bimrin, lê wê mîratê (xebat, berhem) ji zarokên me re bimêne û ewê jî, wê wî mîratî biparêzin; û wê ew hest bi tirsê nekinin…Emê rojekê ji rojan zora tirsê, bindestî û têrorê bibin…Emê bi saya prensîp û baweriyên xwe yên xwirt, dijî vê zordestiya hovîtî biserbikevin…Ev yek misogere (sedî sede)…Ew (dijmin-I.M.) bi hêvîne, ku girtina mirovekî di nav çar dîwarên kevirî yên situr û ter (şil, avgirtî) de, û hiştina wî di pişt derabeyên hesinî de wê wise lê bike, ku vîna wî lawaz bibe û wê wî neçarbikin, daku bawerî û nerînên xwe biguhere!! Lê ew xwe dixapênin; ew tênagihêjin, ku ew tişt qet nabe (ne mumkine)…Ew tênagihêjin, ku misoger wê deriyên hesinî û bendên ji polat bêne hilweşandinê…“.

Ez nizanim bê helwêsta xwendevan ji van gotinên sade û dilsozane re wê çi be? Lê ez neçarim bêjim, dema ku min ew xwendin tu rê li ber min nema jixênî, ku ez bejna xwe, jibo rêzlêgirtinê ji mirovekî wise mêrxas û vînpolat re nizim bikim!

Ji me hemiyan re eşkere ye; heger Yilmaz bixwesta, derfet jibo wî hebû daku ji nerînên xwe vekişe (vegere), serê xwe jibo faşistan nizim bike û bi jiyaneke xweş „ ger û kêf, jinên bedew, qesir û koçikên bilind, qerwaş û otombîlên buha“ razî bibe! Lê wî ew jiyan nexwest û ji berdêla (ji dêvla) wê ve bi serbilindî zindanên tarî, perîşanî û rezîltî helbijart…Güney xortaniya xwe û piştre jî hemû jiyana xwe kirin qurbana nerîn û pernsîpên mirovayetî yên ku bi wan bawerî anîbû! wî ji dil têkoşan jibo azadiya gelê xwe û hemû gelên bindest dikir!

Güney ev tişt ne tenê bi gotinan belê herwise jî bi xebatên xwe yê di pêş de tekez kir! Di vî warî de wî di hevpeyvîneke xwe de jibo rojnama „L’Humanîtê“ wise gotibû: „ Jibo min giringe, ku ez bikevim nav rêzên gelê xwe de û hevbeşê êş û têkoşana wî bim. Ev yek ne tenê vêgavê, belê di dema pêş de jî wê çetnahî û serêşiyê bixwe re bênê, lê pêwiste mirov di jiyanê de ji nirxdana wê têkoşanê ne tirse; berevajî wê (bi pêçewane, bile’kis) gereke em li hember çetnahiyan rawestin. Ez dizanim ez çi nirxî didim, lê di heman demê de, ez dizanim bê ez çi jî werdigrim (distênim); ez rûmetê distênim, û ew besî mine (têra min dike)…“(28).

Di dema ku Güney xwe jibo çêkirina filîmekî nû amade dikir, dewleta tirkiyê ew birne zindanê, lê di jiyana wî de ew necara yekem bû û ne a dawî bû jî, dema ku zindan li ser rêya pêkanîna projeyên wî, jê re dibûne dîwar?!!

Yilmaz ne mirovê şikestin û revê bû, belku ew zêdetir mêrê serketinan bû, ne tenê li serbestiyê, belê herwise jî di zindanê de!!

Piştî girtina wî bi du heyvan, romana wî “Situxwar mirin” xelata Orhan Kemal a wêjeyî stand û di heman demê de jî, jibo rêzlêgirtin û liberçavgirtina afrandin û xebatên wî, ew weke baştirîn kesayetiya hûnerî di welat de hate helbijartin ê! Ev yek di encama rêfêrêndum (pirsiyarî) de a ku govara hunerî „Miliyet“ di nav 25 kesayetiyên navdar li tirkiyê çêkiribû, hatibû! Jibilî wê jî filîmê wî ê „Bav“ di îluna sala 1972 an de li fêstîvala sînemê a seranserî (li ser astê, timamiya) tirkiyê, li bajarê Adena xelata serke a zêr stand û Güney û Huliya Koycengit (yên ku rolên sereke tê de pêkanîbûn) xelata baştirîn rol ên mêr û jin a wê salê

bihevre standibûn! (29).

Bêgoman encama biryarên komîta Jûrî, nexasime serketinên Güney, ne bidilê desthelatdaran bû! Wan mêtodek bikar anîn, ku hîn berî wê di dîrokê de rûnedabû: komîta Jûrî neçar kirin daku biryarên xwe biguherênin! Jiber wê roja din, Jûrî xelata „zêr“ ji filîmê „Bav“ kişandin û dane filîmekî din bi navê „Kara Dogan“ û herwise jî xelata baştirîn rola mêran ji Yilmaz standin û ew dane Akter: Cuneyt Arkan (Temaşekin, Huliya Koycengit nekete ber biryara nû – I.M.)! Lê Cuneyt Arkan ew biryar nepejirand, xelat wernegirt û di çapemeniyê de jî wise ragihand: „ Ev yek qet (hîç) nayê qebûlkirinê! Bi çi mafî vê xelatê ji Güney distênin û diyarî min dikin?! Ev tişt jibo min rezîltî û reswetî ye, ne ku serketine! Bi dîtina min jî, ew xelat tenê layiqî (li bejnê tê, mafê) Yilmaze…“(30).

Ev biryar ji aliyê hunermend, nivîskar û hejmareke mezin ji temaşevanan hate reswekirinê; jixênî wê jî ew bû pirsa gengeşê (diskusyon) di encûmena milî (perleman) de! Di civînekê de ji civînên encûmen, Bulent Acewît – serokê partiya gel a komarê û di heman demê de jî, wê çaxê serokê opozîsyonê bû – weha ji nûneran re got: „…Min bi şermezarî rûdana fêstîvala sînemê li Adan a û çarenûsa „ xelata zêr“ bihîst…Ez li vir nikarim biryar bidim û bêjim ku ev xebata hunerî ji a din baştire (ev filîm ji ê din baştire-I.M.)! Lê ez sedî sed bawerim, ku ê biryar dane hevalbendên desthelatdarên hukumetê ne…Xelat ne ji „Bav“ kişandin, belê ew ji Yilmaz Güney standin…“!(31).

Bi vî tewerî û tevî deriyên hesinî û dîwarên sitûr, xelat li pey xelatê hatine zindanê! Serketinên Güney ne tenê li welat deng dan, belê herwise li dervî wê jî bala hunermendên cîhanî (navneteweyî) kişand! Di heman salê de herdu filîmên wî, „Hêvî“ û „ Şênî“ bi serketineke mezin li derve hatine nîşandan ê; yekem car di dîrokê de, dewleta tirkiyê bi rê ya filîmê „Şênî“ beşdarî fêstîvala Vênîsiya a navneteweyî li Italiya kiriye; û li wê fêstîvalê temaşevanan, yên ku jibo Güney azadî û ji faşistan re jî mirin dixwestin, bi germî pêşwaziya wî filîmî kirin.

Serketinên Güney li hundir û derveyî welat û nexasime helbijartina wî bi şêweyekî (bi awakî) fermî ji aliyê govara hunerî „Miliyet“ ve, weke mirovê herî navdar yê sala 1972 an, weke sîleyke (şêqam, şeqazile) xwirt li ser û çavên destheladarên tirkyê wê çaxê – û ên piştre jî – hat! Lewra girtina „ Hezkiriyê „ temaşevanan û rû yê herî naskirî di welat de, ji wan re ne hesan bû! Jixênî navdaran jî, milet bi hemû çînên xwe ve, nexasime hezkiriyên hunera wî, dengê xwe bilind kirin û daxwaza serbestkirina wî ji hukumetê xwestin! Her kesekî bi cûreyekî deng û hesta xwe jibo azadî û piştîvaniya Yilmaz derxist: hinekan jê re name nivîsandin, hinekan jî li kolanan civîn û meşên protêsto li darxistin û hinekêd main jî helbest û stran li ser gotin…Tenê bo nemûne, ez li vir dixwazim malikekî (parçekî) ji strana Aşiq Mahzûnî a bi navê „Yimaz Güney“ û a li gor sakoxan bûbû straneke gelêrî, ji wer bênim ser kaxezê:

Yilmaz, Yilmaz Rojhelat nanewê (natewê, naşikê)!

Rojava Yilmaz, Bakur Yilmaz!

Yilmaz, Yilmaz, Güney (başûr) Yilmaz!

Xortên me natirsin… Xortên me mêrin! (32).

Bêgoman, girtina Güney ne tenê mirovhez û pêşverûyên tirkyê dilxemgîn kiribû, belê herwise jî hunerdost û pêşverûyên cîhanê jî xembar kiri bû…Piştî girtina wî bi demeke kurt, navdarên sînema cîhanî, hnermend û pêşverûyên europî nameyke protêsto li ser girtina wî, şandin ji hukumeta tirkiyê re: “…Roj biroj huner, çand û zanist bi giştî li tirkyê dikeve bin fişarê (zextê) de…Di sînema tirkî de rola hunermend, akter û derhêner Yilmaz Güney pir mezine. Ew ji 20 ê adara 1971 ê ve di zindanê de ye! Em jibo vî sezayê (ceza) ne rewa û li ser rewşa tenduristiya (sehet) wî xemgînin! Em ji hemû filîmçeker û hunermendên cîhanê dixwazin, daku dengê xwe jibo serbestkirina wî bilind bikin! Herwise jî, em bi navê hemû hunermendan kiryara hukumeta tirkiyê bi girtina Güney şermezar dikin; û bang li hemiyan dikin, ku li ser vê nameyê imze bikin” (33).

Cihê gotinê ye, ku li bin vê name yê 7 fîrme (şirket) yên sînemê û yekîtiya şanogeran yên Siwêd ê û Elmaniya Rojava imze kiribûn, herwise 156 hunermendên sînemê û şanogeriyê jî navê xwe li bin xistibûn; ji wan: Ingmar Bêrgman, Kosta Gavras, Tonî Rishardson, Can pier Korîn, Mêlîna Mêrkûrî (Piştre bû wezîra rewşenbîriyê li Yunanistanê-I.M.), Jak Lang (Piştre bû wezîrê rewşenbîriyê li Ferensa-I.M.), Êlîzabêt Taylor, Rishard Borton, Dr.Lûnî H. Êster, Pîter Brûk, Krîstyan Rîst, Klaus Koch, K. Albrêxt, Êrnist Hofman, Ivan Petrovîç, Ulrîx Grîgor, Spîros Patakîs, Françîso Bolzonî, Alfrêd Hîlbêrg, Hans Jurgen Virîts, Raûl Sankla, Klaus Ider û gelekêd main…” (34).

Du sal û nîv, bi şev û rojên wê ve, yên sar û dirêj Yilmaz di girtîxana komara tirkiyê a leşkerî “Selemiyê” de derbas kirin! Salên “Selemiyê” –li gor gotina wî– xerabtrîn salên jiyana wî bûn! Yilmaz Güney li ser wê qonaxê nivîsand; wî hemû êş, çetnahî, dîtin û serpêhatiyên xwe, hemû di pirtûka xwe de a bi navê “Hucra min” çapkir…

Du sal û nîvan hunermendê jêhezkirî û xwîngerm, ronahiya rojê di nav derabeyên hesinî re didît; ew bi hesreta azadî û serbestiyê bû daku projeyên xwe yên di serê wî de meyî bûn bi cih bêne! Dema ku ji zindanê sala 1974 an* hate serbestkirinê, wî bi van gotinan bersiva rojnamevanan da: “…Mana min di zindanê de tê hejmartin (hesab dibe) weke beşekî ji têkoşana min a civakî…Vêgavê, çêkirin û derhênana filîmên nû erkê min ê sereke…” (35).

Birastî jî, çawa Yilmaz ji zindanê derket, yekser û bi çalakî xwe berda meydana kar, daku filîmên cidîtir, bi armancên vekirîtir û li ser babetên nû, yên ku sînema tirkiyê hîn rastî wan nehatibû, çêbike…Di encama wê çalakiyê de, filîmê “Heval” ê ku Yilmaz sênaryo ya wî di zindanê de nivîsandibû, hate çêkirin ê.

Gelo naverok û giringiya filîmê “ Heval ” çi bûn??

Bêgoman babeta “ Heval “ di sînema tirkiyê de nû bû; têde derhêner problêm û rewşa perwerde ya ruhî a rewşenbîra şirove dikir; ew yek di rêya civîn û gengeşeyên tûj de, yên di navbera xwendevan û lawan (xort, gênc) de çêdibûn dihate xwiyan! Di gelek wêneyan de ji temaşevanan re dihate xwiyan ku civaka wan ber bi guhertinan ve diçe!

Vî filîmî jiber giringiya peyama xwe, bala gelek mirovan kişand! Ew bi taybetî çîroka guhertina nerînên civakî ye di navbera du hevalên xwendina zanko (unîvêrsîtê) de, yên ku ji du malbatên gundî yên feqîr hatine! Di dema xwendinê de herdu hevalan weke hevûdu bîr dikirn û nerînên wan derbarê gelek pirsên civakî, ramanî (fikrî) û siyasî weke hev bûn; lê piştî kotasiya xwendinê û dûrketina wan ji hevûdû, guhertinên mezin di jiyan û dîtinên herdu hevalan: E’zîm Yilmaz Güney – û Cemîl Kerîm Efşar – de çêdibin.

Cemîl, ê ku jiyana wî a diravî xweş bûye, tenê bîr li kêfa xwe, sermiyan û seyranên xwe dike; Lê E’zîm, weke berê maye, armanca wî di jiyanê de xizmeta mirovayetiyê ye, guhdana problêmên xelkê û hevbeşiya wan di şên û şahiyên wan de ye…Piştî demeke dirêj herdu heval careke din rastî hevûdû tên…E’zîm dibêne bê çi guhertinên mezin di dîtin, bawerî û şêweyê birêvebirina jiyanê: koçika mezin, jina bedew, otombîlên bûha, qerwaşên li ber malê.. uhw. bi hevalê wî re çêbûnne! Ew jiber danûstandina hevalê xwe dilşikestî dibe û bandoreke mezin li ser wî dihêle, loma jî gelekî hewil dide, daku wî bêne ser baweriyên berê û dev ji wî kerakterê êgoystî (Bîrkirina li xwe bitenê) ê bêmirês, berde…Jina Cemîl a bedew û dewlemend –E’zra Balkan– bandoreke neyênî (nêgatîv) li ser danûstandin û kerakterê mêrê xwe dike…û ji destpêkê de bîçim, nerîn û gotinên -E’zim- hevalê mêrê wê, li xweşiya wê nehatibû…

Di rûniştinekê de û di dema gengeşê de li ser pirsên civakê, wê nema xwe girt û sîleyke bihêz li ser-çavên E’zîm xist…Cemîl di cihê xwe de bêdeng ma û mêranî pêre çênabû ku gotinekê jî, ji jina xwe re bêje…Wê çaxê E’zim têgiheîşt, ku wî bi yekcarî hevalê xwe winda kir û hewildanên wî jibo vekêşana ji wê jiyanê, bê sûdin…E’zim ji mala hevalê xwe der dikeve…Piştî derketina wî ji malê, dengê teqîna guleya demançê ji pişt perdê tê guhê temaşevanan; bivê yekê derhêner dide zanîn, ku hevaltî û pêwendiyên wan ji binî (kokê) ve hatine birîn ê.

Yilmaz Güney bi rê ya haletên (êlêmêntên) dirama sînemê yên cûr bi cûr û bi hostayetiya hunerî a bilind, dide xwiyan bê çawa du nerîn derbarê pirsên jiyanê dijberî hev derdikevin: yek mirovayetî ye û her dijî (ev peyama hemû berhemên Güney yên edebî û hunerî bû), û a dinjî pûçe û ber bi mirinê ve diçe…

“Heval” dengvedaneke mezin di civaka welat de da û di dîroka sînema tirkiyê de yekem filîm bû ku hejmara temaşevanên wî bilind bû; ew çar heftiyan li ser hev “ev dem jibo nîşandana filîman di sînema tirkiyê de, dirêjtrîn dem bû“ (36) û biserketineke bênemune li hemû bajarên tirkiyê hate nîşandan ê! Jibilî wê jî hemû dezgehên ragihandinê bi ferehî li ser nivîsandin û cihekî mezin dane şirovekirina filîm.

Piştî serketina “Heval” Yilmaz bi hêzeke xwirttir – weke mirovekî hest pê bike, ku rojên wî yên serbestî û li dervî zindanê kêm mane – dest bi çekirina filîman kir! Ew ji meydana wênekişandinê bi dûr neket û yekser dest bi kişandina filîmê “EndîşeKabûs” ê ku sênaryo ya wî jî di zindanê de nivisandibû kir. (Yilmaz di zindanê de, sênaryo yên 6 filîman nivîsandibû – I.M.)

Heger filîmê “Heval” li ser rewşa civaka bajêr û nakokiyên di nvbera çînên xwendevan û siyasetvanan de bû, belê filîmê “Endîşe” bi giştî li ser rewşa civaka prolîtariya gund û karkerên çinîn û daneheva pembu (loke) bû, bi taybetî li ser problêmên civakî, rabûn û rûniştin û tradîtsyonên kevnare yên karkerên çandiniyê di nav kurdan de bû! Yilmaz bixwe li ser vê yekê tekez kiribû û wise gotiye: “…Di gulana 1974 an de bi biryara efû ya giştî a jibo hemû zindaniyan, ez jî ji girtîgeha “Selemiyê” serbest htime berdan…Dema ez di zindanê de bûm, min 6 çîrok li ser problêmên cuda nivîsandin…Yek jiwana li ser nakokiyên xwendevanan di civaka burjiwazî de bû – mebebesta wî çîroka filîmê “Heval” e – I.M. – Lê ya din a ku yekser min piştî “Heval” destpêkiribû, çîroka “Endîşe” bû…Armanca min ji wê çîrokê ew bû, ku ez rewşa jiyana karkerên kurd yên çinîna pembu, nîşan bidim…Hemû kesên di filîm de kurd bûn. Hemû bûyer û wêne jî li ser sirûştê (tebîetê) hatine kişandin ê, me ti çetnahî jibo kar û xweamadekirinê di studiyo de, weke ku normal jibo çêkirina filîman dihate kirin, ne dît…Lê weke ku hemû kes dizane, min nikarîbû wî filîmî, bi dawî bênim; ew jî jiber tawanbariya min ji aliyê hukumeta paşverû ve, bi kuştina hakimekî…Biherhal ew çîrokeke dûr û dirêje…” (37).

Bûyerên “Endîşe” weke piraniya filîmên Güney di navçeyeke rêalîst de, rûdidan! Dema temaşevanê kurd, yanjî ê ku jiyana kurdan nasdike, ew filîm didît, yekser têderdixist, ku li filîmekî kurdî temaşe dike (Bêgoman jixênî ziman; jiber weke ku tê zanîn axavtin bi zimanê kurdî li tirkiyê qedexe ye – I.M.), ew tişt bizelalî di rê ya mûzîkê, cilûberg (kuncîle), rabûn û rûniştin û kerakterên qehremanê filîm de dihate xwiyakirinê! Yilmaz di panorameke (wêneyê giştî) civakî de a gelekî balkêş û tije (dagirtî, pir) li dirama kesayetî; du pirsgirêkên giring: tolhildana bi xwînê û revandina qîzan (Piraniya caran xort ji neçarî; yan feqîrin û yan jî dê û bavên qîzikan dijradiwestin, hezkiriya xwe bidizî direvênin! Weke ku em dizanin, ev tradîtsyoneke kurdî ya kevine – I.M.), yên ku bûne çavkaniya malwêranî û rebeniya gundiyên kurdan, destnîşan dike û bandora wan a neyênî jî li ser jiyana malbatan şirove dike…

Qehremanê filîm – Cebar – (Arkan Yûcel)* dibe qurbana zakona tolhildan bi xwînê; li gorî tradîtsyonê, ew gereke nirxê xwînê bide, yan na wê ew bixwe were kuştinê, çare tine…Ew belengaz bi şev û rojê dixebite ( tanî rojên ku têde karker jibo zêdekirina mia’ş (mûçe, perê mehane) dest ji kar diberdin jî), daku dirav bidehev û jiyana xwe ji mirinê, a ku hertim bi dûvdeye (li pey wî ye) rizgar bike…Lê belengazê Cebar, wê çawa bi hatineke (mia’şekî) hindik, dirav kom bike û nexasime malbata wî mezine…Cebar hemû hêviyên xwe bi qelenê (mehr) qîza xwe ya mezin ve, a ku gihaye mêrkirinê, girêdide…Ew car caran ji zarokên xwe re dibêje: sebir bikin zarokno, wê hey di demeke nêzîk de xortek were xwişka we bixwaze…Emê qelenê wê bistênin û jiyana xwe hemiyan rizgar bikin…Wise hêviya Cebar û malbatê mezim dibe û pêre qedir û qîmetê qîzikê jî li ba hemiyan bilind dibe!! Lê mala feqîrtî û kevneperistiyê wêran be…Ma gelo mafê wan perîşanan heye ku hêviyên wan mezin bibin? Gelo ew dikarin xewnên xweş bibênin? Bêgoman na…Malwêraniya mezin bi ser hemiyan de tê, dema ew sibehekê ji xewê dirabin û dibênin ku ti şopa qîzikê ne li malê û nejî li der dora wê heye…Ew nîvê şevê û bidizî bi delalê dilê xwe re reviya ye…Xewnên rizgariyê û hêviyên mezin jibo jiyaneke serbest û bê tirs, hilweşîn…Ev keça dilhişk û bêedeb çawa dikare ji malê bireve…Ew çawa dikare bê razîbûna (destûr, izin) dê û bavê ji xortan hez bike…?!!

Li vê malxerabûnê, kuştina Cebar nêzîk dibe û rojên wî têne hejmartin ê… ”Eve serpêhatiya mirin û hezkirin ê…Ma gelo ji vê wêraniyê wirdetir (pêve), tiştekî din nêzîktirî trajêdiya kilasîk heye…?!!”(38). Bi van gotinan, rexnegirê sînemê ê tirk Atîla Dorsayî ev filîm da nasîn. Cebar li ser destê dijminên xwe tê kuştinê (zakonên civakê bê rehmin), lê berî kuştinê Cebar daxwaza lêbuhrîn (jiber rojên protêsto wî pişta wan ne digirt û dest ji kar bernedida) ji karkeran dike…xatir ji wan dixwaze û di çavên wî yên şênî de û li ser rûyê wî yê xemgîn bi dehan pirsên bêbersiv hene…

Rexnegirên sînemê ev filîm weke reswekirina rewşa jiyana wî miletê di serdema nû de, helsengandin.

Rexnegirê sînemê ê tirk Indar Kamîl weha li ser filîm nivisand: “ Heger Yilmaz Güney bikarîbana filîmekî din jî li ser jiyana karkerên pîşesaziyê (sînae’tê) çêbike; wê ew tevî filîmên “Heval” û “Endîşe” bûbana xebateke sêhemî a bêhempa û mirêka (neynika) civaka tirkiya nûdemê, bihemû pirsgirêk û nakokiyên xwe ve…”(39).

Ramanên rexnegêr û a di dilê wî de , di pilan û projeyên Yilmaz de jî hebû; wî xwe amadekiribû, ku sla li pêş wî, yanî sala 1975 an sê filîmên din derbixe û di şeşên din de jî bi rola sereke rabe! Lê, mixabin careke din zindan û desthelatdarên faşist di rê ya wî de, bûne kelem…Wî ji sê heyv û nîvê pêve serbestî nedît; careke din ew bi naheqî xistin zindanên tarî û sar de!

Giringe bêgotinê, ku dengvedana biserketinên Güney li seranserî welat belav bû û xelkê dengûbasên wî weke leza birûskê ji hev re şandin; dîsan rojnameyên mezin û piçûk wêneyên wî li ser rûpelên yekem çapkirin û di derheqa wî de gotar nivîsandin…Jibilî wê jî filîmên wî bi mehan li salonên sîneman hatine nîşandan ê!

Bêgoman bi wan serketinên xwe, êdî Güney bi yekcarî di çavê nejadperistên tirk de bû weke dêwekî mezin ê ku “tehlûkê” bi xwe re têne! Careke din bi dehan pirs û ramanên bi tirs di serê Netewperistan de çûn û hatin: Gelo ev “serhişik” çi dixwaze bêje? Wî destpêkiriye pirsgirêkên tehlûke û nazik tîne meydanê! Ew problêmê mirovên dûrî civaka me nîşan dide; xelkên di filîmên wî de ne weke miletê me ne; ne rabûn û rûniştina wan, ne cil û bergên wan, ne mûzîk û folklora wan û nejî axavtina wan bi zimanê me; ew bi seqetî diaxivin (Ev bû sedema sereke a dijminatiya destheladaran ji Güney re; rewşa wî jî weke a her kurdekî dilsoz, ê ku serê xwe ji tirkan re nedanî û hebûna xwe a netewyî parast). Van pirs û metirsiyan wise li organên “Dêmoqratî” yên dewletê kir, ku êdî pîlanên mezin li serê wî bigerênin… Di rastiyê de jî wan dafik jêre vedan û kuştina hakimekî regezperist xistine stwîyê wî de! Çawa ev bûyer çêbû?

Di destpêkê de, pêwiste em bêjin, ku li li ser vê bûyerê (Kuştina Hakim) gelek nivîsar, çîrok û çîvanokên ji hev cuda hatine gerandin; lê encama giştikan û li gor belgenameyên şahidan li dadgeha bilind a dewletê, Yilmaz bixwe ne ê kujer bû…

Di destpêka payiza sala 1974 an de, piştî kotasiya kişandina filîmê “Heval” Yilmaz tevî (li gel) tîma filîmkişandinê çûne bajarokê “Yûmurtalik” ê nêzîkî bajarê Adana, daku dest bi kişandina filîmê “Endîşe” bikin…Di şeva 14 ê Ilonê (September) de û piştî kişandina çend dîmenên filîm Yilmaz tevî tîma filîmkişandinê, xêzana (jina) xwe û xwariziyê (xwişkeza, kurê xwişkê) xwe ê bi navê Abdullah Putün, biryar dan ku herin kazîno ya wî bajarokê xweş li ser qeraxê deriya (behrê) daku şîva xwe bixwin! Di wê şevê de Hakimê wî bajarokî “Sefa Mûtlû* jî tevî çar pasewanên (peyayên xwe) xwe li wir nanê êvarê dixwarin!

Dema Yilmaz û yên pêre ketin xwaringehê (rêstoranê) yekser ê Hakim dest bi gotinên ne layiq, qerf û provokasyonê kir: “Çi poz bilinde looo, dikeve hundir û silavê jî nake haaa…Ew padîşahê (qiralê) êkranê ye haaaa?! Ez jî padîşahê vê navçeyê me (vî memleketî me)…Cihê ku ez lê rûniştî bim, gereke hemû kesên li wir bi gotina min bikin û bejna xwe li ber min nizim bikin…Yê ku ev tişt ne bidilê wan bin, bila jivir barbikin û herin…” û gelek gotinêd maiyn, yên hestbirînkirin û şerfiroşiyê…Piştî ku ji qeh-qeha kenê xwe yê bilind xelas bû, Yilmaz jî hew xwe girt û bi qerf bersiva wî da: “ çi parêzerekî giştî (Hakime) ye loooo…”. Li vir û di cih de, bê ku yek bike du ( weke kesê ku li benda bihanekê be ), Hakim rabû ser xwe û êrîşî Yilmaz kir; lê Güney û bi armanca berxwedanê bi herdû destên xwe ew bi hêz ji xwe dûr kir…Hakimê sermest (serxweş) ket û li erdê dirêj bû, lê ew careke din rabû ser xwe û dîsan êrîşî Güney kir…Wêçaxê Yilmaz demança xwe ( marka –modêl- Biyêrtiya ) kişand û guleyek ber bi jor ve (ber bi esman ve ) jibo tirsandina wî, berda (teqand)…Sefa Mûtlû jî demança xwe derxist û berê wê da singa Yilmaz, lê ji bextê geş re di wê kêliyê de mirovekî ji tîma Güney lingê xwe li destê ê hakim xist û gule di ser serê xelkê re drbas bû, bi vî hawî, Yilmaz ji kuştinê rizgar kir… Bi teqîna guleyan re, êdî panîk (xelk li bin guhê hev ketin û bû hêleman) dirust bû…Di wê tevlî heviyê de guleyeke sêhem derket û li çavê rastê yê Hakim ket û pêre jî canê xwe ji dest da!! Ew gule ji demança (marka êdman) derket, a ku bi Abdullah Putün re bû (wî Hakim kuşt, jibo ku jiyana xalê xwe rizgar bike – Wise ragihand). Ji tirsa re A. Putün reviya serê çiya û xwe veşart, lê piştî bîrkirinê ku xweveşartina wî dikare serêşiyê ji xalê wî re çêbike, wî a dinî rojê serê sibehê xwe tevî demança xwe da destê polîs û hertişt rastî got.* Lê tevî wê jî, desthelatdaran Güney, ê ku yekser girtibûn, serbest bernedan! Eşkere bû ku ew li bihanekê digeriyan daku xwe jê xelas bikin. ( Li gor zanyariyan, piştî demeke kin Abdullah Putün, jiber sedemên nediyar, di zindanê de hate kuştin ê – I.M. ).

Serê sibeha 15 î Ilona 1974 an polîsên tirkan Yilmaz tawanbar kirin û ew birne dadgeha dewletê a bilin… Dadweran (Hakiman) 40 kes weke şahid vexwendî dadgehê kirin û li gotinên wan guhdarî kirin…Li gor belgenameyan; 33 ê kesan gotin, ku Yilmaz bêgunehe (wî hakim nekuştiye); xwediyê Kazîno (rêstoranê) sond xwar û got, ku Yilmaz gule ber bi esman ve berdabû û ew kujerê rastî nas nakê: pênc kesên din jî gotin, ku dengê teqîna sê guleyan hatiye guhê wan, lê kê berda ye kê û kî hakim kuştiye, ew nizanin!! Lê (temaşe bikin) kesê ku bi tiq û tenha ê ku li pêş dadweran got, ku Yilmaz ê kujere, yarmetîderê Hakim bi xwe bû, ê bi navê Fewzî Aslan!! Wî got: ” Ne raste, Yilmaz bi tîma xwe re, ne jibo nanxwarinê hatibû Kazîno, ew jibo kişandina filîm hatibû! Hebûna Sefa Mütlu li Kazîno ne jibo nanxwarin û meyvexwarinê (Araqvexwarin) bû, belê çuna me jibo pêkanîna erk (Wezîve, wacib) û xizmetê bû; bi taybetî daku em nehêlin Yilmaz li wan navçeyan filîm bikşêne “! (40).

Parêzerê (Advokat) malbata Hakimê kuştî, Osman Oçer bi xwirtî piştgiriya geotinên F.Aslan kir! Ji bo dadgehê ew şehdebûn bes bû, daku Güney siza bikin û 19 sal zindan li ser wî ferz kir?!

Ji danûstandina dadweran û pirsiyr û şirovekirinên ( komêntar) wan diyar dibû, ku ew vê bûyerê weke behane bi kartênin, daku tola xwe ji Yilmaz bistênin!

Li vir pêwiste em fişar û gefên berê: “Wê te weke kuçikekî (Se, Seg) di kolanê de bikujin û tikes jî nizane bê kî ye!” ên polîs û regezperestên tirk ji Güney re, jibîr nekin!!

Belê, birayara dadgehê di derheqa Güney de ne rewa û dijwar bû; wan bi wê yekê dixwest, dengê wî yê azad bi xeniqênin, daku ew ji afirandina berhemên nû, bi taybetî ji çekê wî “sîneme”, ê ku di rê ya wê re rebenî, hejarî û bindestiya kurdan nîşan dide, bi dûr bixin. Lê careke din ez bi piştrastî dibêjim, ku dengê Yilmaz ji hemû pîlan û bêbextiyên wan xwirttir bû; ji hemû dîwar û deriyên hesnî bilindtir bû, zindan li pey xwe hiştin, sînor û tixûbên dewlwtan derbas kir û li cîhanê belav bû: “ Ez jibo Kurdistaneke yekbûyî, dêmoqratîk û serbixwe; jibo Kurdistaneke ku armanca wê sosyalîzme, xebatê dikim…”.

Jiber vê bûyera bêbext, Yilmaz nema dikarîbû filîmê “Endîşe” bi dawî bêne! Wî ev xebata hêja siparte heval û yarmetîderê xwe Şerîf Gören, ê ku bi emanet û bi serfirazî bi dawî anî. Ev berhem ne a yekem bû, ku herdu hunermendan bi hev re kiribû û ne a dawî bû jî…

Bi vî hawî, netewperistan Yilmaz Güney cara sêhemîn di jiyana wî ya nûhatî de avêtin binê zindanan, daku qonaxeke din, dirêj pir li êş û koçeriyê di nav girtîgehên faşistan de destpêbike … Dumahîk maye!

———————————————–

Jêder û têbînî: 

 (28) – Rojnama “L’Humanitê”, Organa Partiya Komûnîst a Ferensa. 13 Ilon 1982.

 (29) – Pirtuka A. Husênof – Y.Güney: “Jiyan-Efsaneye”, Mosko 1987, R.47 (bi zimanê Rûsî).

 (30) – A. Yalçîn . Dosiya Yilmaz Güney. Çavkaniya berî.

 (31) – A. Husênof. Çavkaniya berê.

 

(32) – Pirtuka ( Bûyera Yumurtalik û Y.Güney). Istanbol 1974-1976 (bi zimanê tirkî).

(33) – A. Yalçîn . Dosiya Yilmaz Güney. Çavkaniya berî.

(34) – A. Yalçîn . Çavkaniya berî wê.

* Sala 1974 an, dema Acewîd hate ser hukum, wî efû ya giştî ji zindaniyan re derxist. Yilmaz Güney jî kete ber wê efû yê!

(35) – Rojama “Pravda (Rastî)“ Organa Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyêt a berê, 11ê Tebaxê (august) 1974. (bi zimanê Rûsî).

(36) – Govara “Asiya û Afrika îro”, hejmar 8, R. 58, sal 1985 (bi zimanê Rûsî).

(37) – Kovara “Berbang“, Çavkaniya berê.

* Dema vî filîmî di fêstîvala sînemê a Navnetewyî de li San Rêmo (Italiya) beşdarî kir, qehremanê wî “ Arkan Yucel” xelata baştirîn akter jibo rola mêran wergirt.

(38) – Kovara „Jiyana Sînema yê„ Çavkaniya berî.

(39) – Dîrok û pirsgirêkên nûdemê yên sinema Tirkiyê – çavkaniya berê.

* A. Husênof di Pirtuka xwe de – Y.Güney: “Jiyan-Efsaneye”, wise li Sefa Mütlu daye nasîn: Ew di sala 1944 an de li bajarê “Nêvşehir” ê di malbateke dewlemend ji dayik bûye! Wî zaroktiya xwe li bajarê “Negede” biriyê serî…Di dema xwendinê de li fakultêta leşkerî li Anqera, wî jî beşdarî li cûnta eskerî 22 î sibata sala 1962 an de, a bi serokatiya ofser Tale’t Aydemir, kiribû; Jiber wê yekê, ew ji dibistana leşkerî derxistin.

Lê di heman salê de jî wî dest bi xwendina jurîst (hiquq) li zanko ya Anqera kir bû. Piştî kotasiya xwendinê, ew li bajarê “Iskenderon” ê bû çadêrê (Mûfetiş) polîsan. Ew li wir bi Araqvexwerî, exlaqsizî, bêedebî û lîstika qumarê bi nav û deng bû, û walê bajae jî çend caran jêre nerazîbûna xwe li ser wan tiştan eşkere kiribû! Carekê ji caran û jiber vexwarina zêde wî demança xwe winda kiribû; li ser wê yekê walî – Mue’mer Akmen – ew ne tenê ji kar derxist, belê herwise ji bajar jî! Lê berî kuştina wî bi du mehan, bi saya serê bavê xwe ê dewlemend û nasên wî di hukumetê de, ew careke din vegerandin kar û weke parêzerê (nunerê) giştî li wî bajarokê xweş (Yümurtalik) a ser bi Adana ve, destnîşan kirin… Sefa Mütlu dev ji (waz li) vexwarin û lêstika qumarê berneda û herşev karê wî tanî berê sibehê gera di kazîno û rêstoranan de bû. Ew endamê rêxistineke rast yê tûndperest bû.

* Encama optosî (fehsa textorî) a li ser laşê Sefa M. eşkere kiribû, ku ew bi demaça modêla (Idman) a ku bi Abdullah Pütun re bû; herise analîzên laborê jî eşkere kiribûn, ku tenê cihê tiliyên wî bixe li ser demançê hebûn!!

(40) – Dîrok û pirsgirêkên nûdemê yên sinema Tirkiyê – çavkaniya berê. 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev