Ji bo bîranîna 83 saliya li dayikbûnê – 5

Ji bo bîranîna 83 saliya li dayikbûnê – 5

Yilmaz Güney: Mirov. Hunermend. Helwêst. 

(Ji 7 xelekên derheqa Yilmaz Güney da xeleka 5an) 

 

Dr. Îbrahîmê Mehmûd

 

Vîna ji pola!

 

Careke din hêzên paşverû û faşistên tirkiyê Yilmaz Güney ji azadiya tevgerê bêpar kirin û bi naheqî û çavsoriyê ew birin zindanên sar û asê…Bi vê girtinê re jî, qonaxeke din ya dirêj, pir li êş û koçeriyê di nava girtîgehan de destpêkir – 19 sal zindan – wise dadegehên faşistan biryar dabûn…Bêgoman xwegirtin û berxwedan dijî vê dijminahiyê, nehesan bû. Lê Yilmaz ne ew mêrê tirsonek û reva ji meydana şer bû; belê ew xwediyê vîna ji pola bû; ew birastî kurdekî serhişik û mêrxas bû…Wî biryara berdewamiya xebatê dijî dijminan û ji nava girtîgehên wan da! Lê pirsên girng ewbûn, gelo çawa û bi çi şêweyî vê xebatê bi dest û lingên benkirî (girêdayî, di qeydê de) berdewam bike û tola xwe hilîne??

Gûney bersiva wan pirsan bi kar û berhemên xwe yên bêwestan da. Ew têgihêşt, ku di nav çar dîwarên stûr û bilind de, tenê pênûs û nivîsandina rastiya jiyanê dikare bibe çek dijî dijminên tirsonek, yên ku naxwazin rêyalîtêya civakê bipejirênin. Wî bi bîrewerî û hişmendî dest bi nivisandinê kir, daku ronahiyê bavêje ser jiyana hejaran û zordestiya ku li wan dibe li tirkiyê bigiştî û li Kurdistanê bi taybetî. Dema Yilmaz nivîsandina sênaryo xelas dikir, dest bi nivîsandina romanê dikir û dema roman bidawî dihat, dest bi nivîsandina çîrokan dikir û herwise berdewam û bê tebat zindana xwe kiribû kaniya berhemdanê…Pirs jibo wî bûbû pirsa hevrikî û serhildanê; wan -dijminan- dafk û pîlan jibo wî datanîn, daku dest ji xebatê bikşêne û ji jîn û jiyana xwe nefret bike…Lê wî bi hemû zanebûn û tiwaneyên xwe hewil dida daku ji wan re bide xwiyan, ku vîna wî ji ya wan bihêztire û ti kes nikare wî ji armancên ku dabûne ber çavên xwe, nexasime nîşandana rewşa miletê xwe û belengazên tirkiyê bigiştî, vegerêne. Bi gotineke din, wî rê ya revê û desthildanê (teslîmbûnê) nasnedikir…

Pêwiste bêgotinê, ku piraniya wan nivîsarên wî, piştre û yek li pey yekî bi alîkariya çend dostên wî yên derhênerên sînemê, weke Zekî Oktan, Şerîf Gören û yêd mayin, bûne filîmên sînemê û bi milyonan hezkiriyên wî li wan temaşekirin û bilind nirxandin. Ji wan berheman û tenê bo nimûne: Sala 1975 an derhêner Zekî Oktan romana Güney „ Yên tohmetbar “ kire filîmê sînemê; û her diheman salê de jî derhênerê sînemê yê gênc Artîm Kurac sênariyo ya Güney „ Izin “ (Icaze, çend roj vehesîn) kire filîmê sînemê; û di sala 1976 an de jî sê derhênerên naskirî, sênariyo yên Güney kirine filîm: Bîlcî Ulkaç filîmê „Wê rojek were „, Atif Yilmaz „ Yên bêçare „ û Zekî Oktan „ Dijmin „.

Ev filîm hemû jî serketinên baş bidest xistibûn, netenê li ser sewiya tirkiyê belê herwise li dervî wê jî, lê ew nirxandin û bûhapêdan negihaştibû sewiya bûhapêdana filîmên „ Kerî „ û „ Rê „ yên ku di dîroka sînema cîhanî de û jibo dewlemendiya xezna çanda mirovatiyê bigiştî, têne hejmartinê weke du destkevtên hûnerî yên giranbûha!

Berî ku ez ronahiyê bavêjim ser wan hedu berhemên mezin „ Kerî „ û „ Rê „ û bi hûrgilî li ser wan rawestin, ez dixwazim li vir ameje bi guhertineke giring di helwêsta Güney de beramberî gelê kurd û doza wî ya rewa, bikim!

Heger berê Yilmaz bi şêweyekî indîrêkt (ne yekser) û bi rê ya simbol, sirûşt û rabûn û rûniştinê rewşa belengazên kurdan nîşan dida, lê di vê qonaxê de, bi taybetî piştî nîvê salên 70 ê ji sedsala buhurî, wî di berhemên xwe de dest bi şirovekirina sedemên bindestiya kurdan ji hemû aliyan ve; civakî, aborî, olî û siyasî, kir. Bi gotineke din, ez dikarim bêjim, ku pirsa welat û xelkên wê di afrandinên wî de, bûbû babeta herî giring.

Bêgoman welat jibo wî hetanî bi radeyeke bilind, Kurdistan bû a ku rêjîma tirkiyê „Başûrê rojhelata Anatoliya“ bi nav dike; û xelkên wê jî miletê kurde, yê ku ji hemû mavên neteweyî û mirovayetî bêpare û herwise jî yê ku di kiltûr û mêjiyên nejadperistan de weke „Tirkên çiya „ tê naskirinê. Yilmaz di çîrok û filîmên xwe de, hewil da ku jiyana wan xelkên belengaz, welatê wan yê dûr û asê û yê weke xelkê wê ji hemû şêweyên jiyana serdemê bêpar, nîşan bide; wî herwise jî sirûşta wî welatî bi çiyayên xweyî bilind ve, bi mêrg, deşt û newalên xwe ve, kirine cihê bûyerên berhemên xwe; navên kurdan li qehremanên xwe kir, ew bi cil û bergên neteweyî derxistin ser êkranan (perdeyên sînemê), mûzîk û stranên felklora kurdan bi kar anî û nakokiyên jiyana wan a rojane: belengazî, bêxwendinî, nezanî û paşdemayîn a ku sedemên wê siyaseta rêjîmên faşist yên dewleta tikiyê bûn, destnîşan kirin. Güney bi rê ya haletên sînemyê, eşkere û bi zanebûn diyar kir, ku miletek jixênî tirkan û welatek jî jixênî tirkiya serdemê hene û bi hemû tiştên xwe ve ji wan cudane (cihêne, başqene).

Ew kesên ku filîmên – piraniya wan nêzîkî yên belgenameyî ne I.M – Güney dibênin, bêçetnahî dikarin hest pêbikin, bê çendî (çiqasî, tanî çi pileyê) ew nêzîki jiyana ruhî a wî miletî bû, bê wî bi çi hostayetî û zanebûneke kûr jiyan rojana ya cotiyarên kurd bi hemû hûrgilêyên wê ve, nîşan dida. Jiber bingeha xwe ya neteweyî û civakî, wî dikarîbû nakokiyên pisîkolojî yên di hundirê qehremanên xwe de, nîşan bide û herwise jî sedemên wan nakokiyan yên dîrokî, aborî, civakî û siyasî û bandora wan li ser şêweyê jiyana xelkê wê deverê, destnîşan bike. Yilma Güney bi berhemên xwe jibo miletê kurd, sermiyanekî netewyî gelek mezin, anî meydanê. Di vî warî de, rexnegirê sînemê yê sovyetî (Yekîtiya Sovyet a berê) R.B. Sobolêv wise nivîsandiye: „Yilma Güney ji hemû aliyan ve, hunermendekî payebilinde. Hêzên paşverû bi hemû mêtodan şerê wî dikirin…Birastî jî jiyana vî mirovî, yê ku her çandeke neteweyî dikare serê xwe bi wî bilind beke, ecêb û balkêşe. Tevî xerabkirina navê wî û girtina wî di nav çar dîwarên zindanê de jî, ew bûye pêşengê sînemê li tirkiyê, akter û derhêner Nr.1 (41).

Di rastiyê de jî jiyana vî hunermendê çeleng, serhişk û mêrxas cihê ecêbmayinê ye; şerê wî ji hemû ailyan ve dihate kirinê: ji aliyekî ve rojnamegeriya paşverû û nejadperest ya desthelatdar aliyên wî yên xerab û nêgatîv nîşan dida, daku nav û rûmeta wî di civakê de reş bike; û ji aliyê din ve jî, hukumeta tirkiyê bêminet û eşkere fişar tanîne ser wî û gef (tehdîd) lê dikirin û ditirsandin, daku ji wan re here ser çokan, yanjî ji zindanê û welat bi giştî bireve û koçber bibe…Tekez li ser vê yekê, di sala 1977 an de çavpêketinek di navbera Güney û Êliya Kazan (Yek ji mezintirîn derhênerê sînema Emerîkî ye û bi esilê xwe jî Yûnanî ye – I.M.) de li girtîgeha „Toptaşî“ çêbû. Wê çaxê Ê. Kazan serdana Güney di girtîgehê de kiribû…Jiber ku Yilmaz bixwe deriyê zindana xwe ji wî re vekiribû, hevpeyvîna di nav wan de bi pirsiyara Kazan dest pêkiribû:

  • Ma pasewan (dergevan, bekçî) li vir tinene?
  • Belê hene.
  • Ma gelo li girtiyan didin (lêdan, kutekirin, îşkence)?
  • Belê.
  • Gelo derfet ji te re heye ku ti jivir birevê (reva ji zindanê)?
  • Belê. Derfet jibo min heye, ne tenê ji vê zindanê belê herwise jî, ji hemû zindanên ku ez di wande girtî mabûm…
  • Heger ti ji vir bireve, derfet heye ku ti ji welat jî derkeve?
  • Heger ez vê yekê bikim, wê desthelatdarên dewletê gelekî dilxweş bibin. Lê ezê xebata xwe jibo doza me hetanî roja dawî ji jiyana xwe, di hundirê welat de bikim.
  • Gelo ti di wê baweriyê de yî, ku jiyana te di tehlûkê (metirsî, xeter) de ye?
  • Bêgoman ew dikarin min bikujin. Ez di dan û standinên xwe de gelekî hişiyarim û karê xwe bi hêminî (bêdeng, li ser xwe) dikim. Hevalên min yên dilsoz (wefadar) hene. (42)

Piştî derbasbûna sê salan di ser vê hevpeyvînê re, Yilmaz ji girtîgehê û welat jî bi yekcarî reviya û hate Europa; Di yekem hevpeyvîna rojnamevanî de, ev pirsyara jêrîn ji wî hate kirin:

– Ma te negotibû, ku ti ji welat dernakeve û tê xebata xwe di nav gelê xwe de berdewam bike?!!

Yilmaz wise bersiva vê pirsyarê dabû: „Hîn pir zû ye ku li ser reva min were axavtinê. Ez derketime, neku jibo vegera azadiya xwe ya kesayetî (şexsî). Ez derketime daku xebatê jibo vegera azadiya ku li welatê min hatiye windakirinê, bikim…Piştî cûnta leşkerî di 12 îlona 1980 î de û hatina faşîstan li ser hukumê welat, nûçeyên rast û ji çavkaniyên pêbawer gihane min, ku êdî ew pîlana kûştina min amade dikin. Wê çaxê bawerî bi min re sedî sed çêbû, ku mana di bin siya rêjemeke wise dîktator de bi saxî, êdî ne mumkine…“ (43)

Piştî vê ragihandinê û di herçar salên ku ji jiyana wî mabûn, êdî nema ti kesî pirsyar li ser vê babetê ji Yilmaz kir!!

 

Ka em vegerin ser şêweyê çêkirina herdû filîmên wî yên navdar „Kerî“ û „Rê“ û babetên wan yên sereke. Ezê hewil bidim li gorî zanebûn û têgihêştina xwe analîz ango şirove bikim; tevî ku di destpêkê de û pir bi nefispiçûkî dibêjim, ku şirovekirina berhemên Güney erkekî gelekî mezin û çetine, lewra jibo pêkanîna vî erkî, pêwiste ku tiwana, zîrekî û hesteke hunerî ya bilind li ba mirov hebe.

Di dema xwendina çîrok û romanên Güney de û temaşekirina li filîmên wî, pirsyareke giring di serê mirov de diçe û tê û bersiva wê jî bi hesanî nayê dîtinê; ew jî ewe: gelo kesayetiya Yilmaz kî bû? Aye çirok û roman nivîs bû, yanjî nivîsevanê sênaryo yên filîman bû? Gelo ew akterê sînemê bû, yanjî derhênerê wê bû? Aye berhemdarê filîman bû, yanjî çêkirê wan bû? Gelo hunermendekî gelêrî bû, yanjî têkoşerekî (xebatker) siyasî bû?!!

Jiber wê, dema di hevpeyvînekê de, yanjî di sêmînarekê de kesek jimin dipirse: başe Yilmaz kî bû? Ez bê ku yekê bikime dû (yekser) bersiv didim: herin çîrok û romanên wî yên edebî bixwênin û li filîmên wî yên sînemê temaşe bikin, winê wî bixwe di nav wan berheman de bibênin; ew bi ruh û bîrkirina xwe cêwiyê (diwane, zo, yên wekehev) qehremanên xwe ye; ji wê zêdetir ti kes nikare wî bide nasîn…

Yilmaz Güney bi berhemên xwe yên edebî û hunerî, xelk neçar (mecbûr) kirin daku mûçirk û tevzînok bi laşên wan ve were û lêdana dilê wan zêde û bilind bibe…Wî herwise jî ew neçar kirin, daku hêsran bibarênin, çavreşiyê helgirin, hezkirinê bikin, bîr li çarenûs û paşerojê jî bikin…

 

Werin em bihevre bidin ser şopa bûyerên „kerî“ (Sürü) vê sîmfoniya (parçek mûzîkê) bêhempa ya ku bi çavan tê dîtinê; û ya ku serpêhatiya bindestî, paşdemayin, hejarî û êşa miletekî di rê ya şêweyê jiyana malbatekê de, a ku ji hinavê wê miletî derketiye, dibêje!

Li vir ez neçarim careke din bêjim, ku pesindan û şirovekirina hunera bilind bi gotina gelekî çetine…Bi dîtina min, çawa şirovekirina parçek mûzîka xweş bi gotinan çetine (pêwiste mirov tenê lê guhdarî bike); herwise jî şirovekirina „Kerî“ çetine, pêwiste mirov lê temaşe bike…

Filîmê „kerî“ gelekî sade, tenik û balkêşe. Ramanên (fikir) filîm pir kûrin û naveroka wî jî bi wate û bûyerên xwe ve, gelekî dewlemende! Ramana sereke ya vî filîmî ewe, ku di bin fişar û êrîşa şaristaniya serdema nû de, a ku jiyana wan belengazan bûye qurbana wê, cihê tradîtsyonên (rabûn û rûnştin, a’det û teqalîd) kevin namîne! Şêweyê jiyana kevin li gorî diyalêktîka pêşdeçûnê ber bi tinebûnê ve diçe; derhênerê filîm vê yekê bi zelalî nişandide, lê di heman demê de jî, ew bi bawerî wê jiyana „şaristanî“ a ku li tirkiya serdemê heye, napejirêne û reswe jî dike! Ew bi eşkere zakonên jiyana burjiwazî ya ku li tirkiyê heye: bazirganên xwînmij û bêrehim, karmendên dewletê yên perexwir û fêlbazî, şêlandin û gendeliya ku li her deverê belav bûye, di filîm de destnîşan dike… Jibilî wê jî di „Kerî“ de çîroka avîndariyeke (hezkirin) bêdeng, dilşewat û pir bihêz heye. Di vî warî de, rexnegirekî europî yê sînemê piştî dîtina filîm wise gotibû: „ Ew babeta avîndariya Romiyo û Cûlêtê ye, a ku herdem zindî ye, lê bi şêweyê rojhelatî (şerqî, oryêntal) ye „(44).

Ev sîmfoniya ku bi çavan tê dîtinê û bi hostayetî hûnandî ji sê beşên (parçeyên) zelal pêkhatiye…

Di destpêkê de filîm jiyana malbateke kurdan ji êla (hoz, e’şir) „Weysîkan“ a ku di navçeyeke çiyayî de û dûrî cîhana serdemê dijî, nîşandide. Ev malbat bi şêweyê jiyana kevnare û tradîtsyonên ku bi sedê salan ji bav û kalan wergirtine dijî: Desthelatdariya bavê (Hemo Axa – serokê êlê) ya dijwar, yê ku hemû tişt, piçûk û mezin yên sebaret bi malbatê, di destên wî dene, û herwise jî erêkirina hemû fermanên wê desthelatdariyê ji aliyê endamên malbatê hemûyan ve. Û li dawiyê jî, dijminahiya „tolhildana bixwînê“ ya bi malbateke din re bi navê „Xelîlkan“ a ku ji gotinên wan diyar dibe, ku ew neyartî hîn ji dema bavbîran ve dom dike û dûrî li hevhatinê (aşti) ye jî.

Filîm raste-rast diyar dike, ku ew şêweyê jiyana êlîtî (e’şîrtî) ya di bin siya zakonên feyodal de, sedî sed ber bi tinebûnê ve diçe; ev yek baş diyar dibe dema, ku traktor ji berdêla gayên cot ve erdê radikin…Ew nîşana hatina burjiwaziyet û kapîtalîzmê li wan navçeyane, a ku sedî sed ne bi razîbûna ê kalemêr Hemo hatine…Jiber dema ew traktorê di nav erdan de dibîne, yekser bîçimê wî têkdiçe û awirên çavên wî tûj dibin, temaşevan hestpêdike, ku heger jidestê wî bê, wê ew wê haleta „necis“ bi awirên xwe binerd bike! Ji aliyekî dinve jî derhenêr bi zanebûn vê ramanê bi rê ya axavtin û şêweyê bîrkirina kurê serokê êlê yê mezin „Şivan“ zelal dike…Ev xortê bejin bilind, bihêz û lihevhatî baweriya wî bi guhertinê hatiye, nexasime di axavtina wî de bi yê E’tar (firoşerê hûrik-mûrika) re: „ …Ev jiyana îro bi şêweyê berê, nema bi rêve diçe…Li hemû deverê traktor û haletên nû peydabûne…Roj biroj mêrg, çîmen û cihê çera pez (mî, sewal) kêmtir dibe…“ Lê ev guhertin gereke bi çi şêweyî bibe?! Şivan çareseriyê di jiyana li bajar û dîtina karekeî li wir (bêyî ku nakokiyê jiyana bajaran û zakonên wan yên hişk û bêrehim bizanibe) dibînê! Jixênî wê jî Yilmaz hilweşandina malbatê gav bi gav û bi awayekî zîrek di rêya rabûn û rûniştina kurê Hemo ê herî piçûk „Silo“ de jî nîşandide; Silo pereyên nirxê firoştina mêdalî û parçeyên şûnewarî yên buha, bidizî ji malbatê diveşêre! Ev yek diyar dike, ku wî gava yekem dijî tradîtsyonan û destheladariyê bavê (gerekbû ew pere ketibûna xezna malbatê) avêt û bîr li cihêbûnê û paşeroja xwe kir…!

Bi dîtina min pêwiste li vir tiştekî giring were rohnî kirin; ewjî ewe, ku Güney bi rêya nîşandana wan mêdaliyên kevnare yên giranbuha dixwest bêje, ku ew milet (kurd) xwedî şaristaniyeke kevne û axa kurdistan jî bi şûnewariya xwe dewlemende! Jiber proseya kirîn û firoştinê wise nîşandide; dema ê E’tar wan ji Silo dikre bidengekî bilind dibêje: Silo ma ti weha dizane ku ew zîv û zêrin…?! Buhayê wan nezêdetirî çend qirûşane…Ew tenekene…Ev memleket (welat) ji wan dagirtiye!! Lê piştî demeke kurt û li bajêr em dibênin ku ê E’tar wan „tenekan“ bi nirxekî bilind difroşe bazirganên şûnewariyê…

Di vî beşî de, çêkirên filîm herwisejî bi zîrekî êtîka rûhî ya endamên malbata Hemo nîşandidin, nexasime di rêya pêwendiyên wan bi qehremana filîm „Bêrîvan“, jina Şivan re. Hemû çavreşiyê davêjine wê (tradîtsyon wise dixwazin) jiber ew keça êla „Xelîlkan „ e ya dijminê wan…Dibe ku li vir pirsyarek were bîra xwendevanan: gelo çawa wise lêhatibû ku ew pepûk, bibe bûka êla dijmin?!! Çîrok ewbû, ku di wextê xwe de, êla „Xelîlkan „ gaveke xêrxwazî û lihevhatinê avêtibûn û keça xwe bê qelen dabûne kurê mezin „Şivan“ yê Hemo axa, bihêviya ku êdî xwînrijî û kuştin, a ku bidehan mirovên bêguneh bûbûne qurban, di nav wan de raweste û nema rûbide…! Lê bextê reş û malxerabûnê destpêkiribû, dema ku zaroka Bêrîvan a yekem bi mirîtî hate dinyayê…Mixabin zaroka duhem jî mir…û yê sêhem jî jiber wê çû?! Li vê malêwêraniyê…Ev tişt -zarokjiberçûn- jibo Hemo û endmamên mala wî nîşaneke li ber çav bû, ku ew bîr li tiştên xerab û dûrîaqilan bikin: „…Haa ma ti bawer dike ku ew nexweşe haaa?!! -wise Hemo axa ji Şivan re dibêje- Ew ji êla Xelîlkan e, vê yekê jibîr neke Şivan…Ew zarokên xwe hîn di zikê xwe de dikuje, daku sibê mezin nebin û dijminahiya malbata wê nekin…!! Bi gotina min bike Şivan û wê berde… Ew dijmine ketiye nav me de…Ticarî bawerneke ku yekî ji Xelîlkan bibe xêrxwazê me…“. Şivanê belengaz…Tiştek li ber çav û di destê de tineye…Di rastiyê de jî zarok mirîtê tên…Jina wî -Bêrîvan- jiber wê yekê lal (nema dikarîbû bi axivê) bû ye…Çûna ser ziyaret û merqedan; xwendina ayat û selewatên şêx û oldaran ti encamî nade…Ka wê ew xwelîbiser çibike?! Ma gelo gotinên bavê min rastin? –Şivan di berxwede dibêje- Ma dibe ku ew zarokên xwe dikuje? Gelo ev yek dikeve mêjiyan de?? Na û hezarcarî na…Şivan bi ser bavê xwe de dike qêrînî -ew yekemcar bû di jiyana wî de-: „Ew nexweşe bavo…Nwxwşe, nexweş…Ji xwedê bitirse! Ev tişt çawa dikevin bîra te de…Ma gelo jin di dinyayê de heye, ku zarokên xwe bizanebûn û hîn di zikê xwe de bikuje?! Pêwistiya wê -dengê wî bilindtir bû- bi textorên pispor û dermanan heye bavo… Ew nwxwşe… Nexweş…“. Bi vê ywkê Şivan biryara dawî da, ku ew qet Bêrîvan biteniya nahêle…

Birastî jî rewşa van herdu perîşanan cihê serlêşêwandinê ye (ecêbe); tevî ku hemû tişt li hawîrdor dijî wane jî, lê pêwendiyeke avîndarî ya bihêz, rastî û di hemandemê de jî dûrî aqilane, wan bi hevûduve girêdide. Ev hezkirin bi şêweyê gundîtî yê herî sade li ser êkranê tê nîşandan, jiber wê ji temaşevanan re hîç çetnahî dirust nabe, daku bawerî bi rastî û rêalîtêya wê jiyanê bêne! Ev yeke bi zelalî diyr dibe dema ku Bêrîvan daxwaz û hêviyên hersê birayên xwe jibo vegera malê û birina wê ser textoran, red dike…

Xwendevanên hêja, bênin ber çavên xwe: Jineke kurd ya gundî -bi hemû wateyên vê gotinê-, nexweş, ji zarketî (lal) û çavdagirtî ji pirsyaran, ketiye navbera du agiran de; ji aliyekî ve hersê birayên wê, siwarên hespan yên ku lav lav ji wê dikin daku vegere mala bavê, û ji aliyê din ve jî mêrê xwe „Şivan“ yê ku li dûr li benda biryara wê maye? -birstî tabloyeke sînemê ya kêmnemûneye- Bêrîvan bi çavên xwe yên pir li xem û derd û bi bêdengiyeke gelek şewat, li birayên xwe yek bi yek temaşe dike û piştre weke teyreke bêbasik direve û xwe dipişt Şivan de vedişêre…Weke yekê ku bêje eve hêviya min di vê jiyanê de, eve hêlîna min a ku min biparêze…!

Şivan jî ji aliyê xwe ve hêviyên wê naşikêne û vê yeke bi mêranî û bi bêdengî nîşan dide, nexasime dema ku bavê wî bi dar, ling û destan li wî dixe…Weke yekî ku bêje, ez amademe barê hemû tiştî helbigrim û waz (dev ji) li malbatê jî bênim, lê Bêrîvan bi teniya nahêlim…!Birastî pir çetine mirov wan tabloyên ku li ser êkranê têne nîşandan bigotinan bêne ser kaxezê… Bêgoman beşekî mezin ji serketina wan tabloyan divgere ser pêkanîna herdu hunermendên sînemê: Tariq Akan „Şivan“ û Melîke Demirag „Bêrîvan“, yên ku bi hostayetî bi rolên xwe rabûbûn!

Qehremana sereke „Bêrîvan“ bi dirêjahiya filîm (zêdetir ji du sie’tan) yek gotin bi tenê jî ji nav lêvên wê derneketibû! (Ev yek jî di filîmên çîrokbêjî de, tiştekî nû bû – I.M.). Raste, wê axavtin bi zimanê xwe nekiribû, lê bi awirên çavê xwe mîmîka rû û laşê xwe, êş û xembariya xwe, daxwaz û hêviyên xwe ji temaşevanan re şirovekirin û wise lêkiribû, ku herkes kêlî bikêlî pêre bijî, li rewşa wê bipirse û xema wê jî ji dil û can bixwe…

Li vir ez bi pêwist dizanim, ku çend parçeyan ji gotina lêstikvana sînemê a tirk Melîke Demirag li ser mirina Yilmaz Güney bi bîranîn bênim:

„…Di havîna sala 1978 an de, ez ji Antaliya di bajarê Izmîr ê de diçûme Istanbol ê. Li Izmîr ê min biryar da ku serdana Yilmaz di zindanê de bikim…Di odeke piçûk de li girtîgehê, min û wî gelekî li ser hunera sînemê û giringiya wê axavtin kir…Yilmaz ji min re bi dirêjahî proje û pilanên xwe yên dahatû şirovekirin, bi taybetî li ser ramana filîmê „kerî“ rawestiya…Ez ecêb mayî mabûm, dema wî ji min xwest, ku ez bi rola sereke di wî filîmî de rabim, jiber piştî filîmê „Heval“ yê ku min têde bi Yilmaz re leyistibû, waz li lêstkvaniya di sînemê de anîbû…Lê wî baweriya xwe bi tiwaneyên min yên hunerî anîbû û bi xwirtî ji min xwest, ku ez bi wê rolê rabim, tevî ku min wê çaxê tiştek li ser jiyana kurdan nebihîstibû û nejî dizanîbû …Birastî ez deyndarê wî me; bi saya serê wî û bi rê ya filîm, min jiyana miletê kurd naskir, bi taybetî rewşa jinan…Herwise û bi rê ya wî filîmî jî, min jiyana miletê xwe yê tirk naskir… Bi rê ya „Kerî“ min gelek tişt naskirin yên ku berê ji min re nediyar bûn…Yilmaz nemiriye, ew di nav me de dijî…“ (45).

Bi gotinekê, em dikarin bêjin, ku di beşê yekem de ji filîm, derhêner rewşa jiyana malbatê ji hundur ve nîşan dide û tekez dike, ku ew şêweyê kevnare û pir li nakokiyan, gelekî dom nake û ber bi herifandinê ve diçe…

 

Lê di beşê duhem de ji „Kerî“ Yilmaz çîroka xembarî û malwêraniya malbata Hemo axa û rasthatina wê (rû birû) beramberî jiyana bajarvaniyê „şaristanî“ dibêje. Ev yek pir bi hostayetî di rê ya rêwingiya (karwanî, sefer) êşkişandinê di tirênê de, tê diyar kirinê…Serokê malbatê, yê kal jibo firoştina keriyê pez, ji bazirganan re imze kiribû, ku kerî li ser hesabê xwe bighêne hetanî bajarê Anqera, bêyî ku bîr bibe, tenê proseya veguhestina hewqas seriyên pez, tehlûkeye û serêşeke mezine…?! Roja çûnê nêzîk bû…Gereke karwan bi rê bike ve…Keriyê pez li pêşiya pênc mêran û jineke bêhêz, bi kotekî li pey wan bi rêve diçe, kete ser rê de…“ Şivan! -Hemo bi lavlav jê re got- bi gotina min bike û bila ew -Bêrîva- bi me re neyê…Ew kunde, nenîşane xêre ye…Wê ji mere felaketan bixwere bêne…Emê tiştên nebûyê bi çavên serê xwe bibênin Şivan…“. Lê lavlavê ti bandor li Şivan nekir, bipêçewane wî ji bavê xwe re şert danî; yan wê Bêrîvan jî were û li Anqera here ser textor, yanjî ewê bixwe jî li mal bimêne…?!! Bi vî hawî karwanê êşkişandin û di heman demê de jî jihevhilweşandinê, destpêkir…Hîna li gundê yekem ku gihaştibûnê de, diz û pêxwasan bi fêlbazî û pîlan şerek durust kirin û guleyên demança ber bi esman ve berdan, daku keriyê pez belawela bibe û diziya wan hasantir bibe…Hetanî ew gihêştin stasyona tirênê çend serî pez ji wan hatine dizînê…Li stasyona tirênê yê kalemêr rû birûyê gendelî (fesad) û organên dewletê yên şêlandin û xwînmêtina hejar û perîşanên weke Hemo, hat…Herkes; ji serokê stasyonê bigre û hetanî di şûfêrê tirênê re derkeve, para xwe (reşwe, bertîl) dixwazin…Çare tine, gerek Hemo bide, evin zakonên vî welatê…Lê tehlûka herî mezin û kula herî giran ew bû, ku birêvebirên stasyonê keriyê pez xistin vagonên jehir (zihêr) kirî de -berî wê bi demke kurt dermanê jehrê yê (D.D.T.) di wan vagonan de bar kiribûn- Ew yek bûbû sedemê mirina hejmareke mezin ya miyan (pez); jiblî wê jî, bi zelalî tê dîtinên, bêçawa û bidirêjahiya rê, çete, diz û qaçaxçî yên ku li her devera welat belav bûne, miyan ji vagonan didizîn…

Pêwiste were gotin, ku di rê ya vê rêwingiyê de, çêkirê filîm jiyana serdemê û nakokiyên wê li herdû civakên tirkiyê: ya kurdî û herwise jî ya tirkî di panorameke giştî de diyar dike! Ji aliyekî de gendeliya ku di hemû organên dewletê de belav bûye, fêlbazî, dizî, şêlandin û pûştiyetî (laşfiroşî) -em dibênin bêçawa jinika seqet ya laşfiroş Silo dixapêne û pereyên ku ji malbatê veşartibûn ji wî didize-, ya ku li her deverê belav bûye. Ji aliyê din ve jî ew amaje (rohniyê davêje ser) bi jiyan û xebata siyasî li welat dide -Girtina yê dengbêj, ê ku stranên internasyonalîzmê dibêje, û herwise jî kuştina xwendevanekî şoreşgêr yê ku belavokên siyasî belav dike, di nîvê kolanê de û ji aliyê hêzên tarî ve -.

Lê derhênerê „Kerî“ hêviya xwe bi yekcarî ji berxwedanê nabire û ew bi zanebûn di hin bûyeran de, amaje bi hêza pêşverû a ku dijî rêjîma tirkiyê xebatê dike, dide; nexasime bi rê ya nîşandana gêncê (xort, gede) rojnamefiroş, yê ku bi dengekî bilind bang dike: Rojname…Rojname…Ew li ser kiryarên faşîstan dinvîse û wan riswe dike…Ew li ser kiryarên Imperyalîzmê û tawanên wan li welatê me dinvîse…“. Bi vî hawî û bi şêweyekî hunerî pir bilind, ji temaşevanan re rewşeke xembarî û ji gelek ailyan ve, tê xwiyakirinê; lê bêgoman rewşeke rastî ye, rewşa tirkiya serdemê ye.

 

Beşê sêhemîn ji vê serpêhatiya hunerî a rêyalîst, me dike şahidê herifandina êla Hemo „Weysîkan“ û pêre jî ya sîstêma feyodalîzmê a riziyayî ku dem êdî di ser ve derbas bûye!

Piştî rêwingiyeke dirêj, pir li êş û xeman, hejmareke piçûk ji miyên ku mabûn gihêştin paytexta welat, bi hêviya ku bazirgan sozê xwe pêkbênin! Lê careke din Hemo yê kalemêr rû birûyê rastiya ta’l ya zakonên neyeksane û bêwijdaniya bazirganan -Ma wî jiku bîr dibir, ku ew li gotina xwe xwedî dernakevin- hatibû!! Piştî ku wî ew rastî biçavên xwe dît û têgihêşt bê çi felek li serê wî geriya ye, êdî dereng bû…Li dawiyê û ji neçarî şertên bazirganan qebûlkir. Bi serhejandin û dilekîşikestî pez bi nirxekî gelekî kêm firoşte wan…Di serê wî de gelek pirs çûn û hatin: wê çawa deynên xwe bidê? Gelo wê çi ji endamên malbatê re, yên li gund bê pere û bê qût li hêviya wî ne, bêje? Wê çawa û bi çi şêweyî malbat vê zivistana dijwar bibe serî?! Jiber wan sedeman ew razînabe, ku peryên gelek jibo saxkirina Bêrîvan dide Şivan -Di rastiya pirsgirêkê de, mirov dikare rewşa Hemo axa li ber çav bigre; jiber kar û barê êlê hemû li ser şanê wî ye; wî pere ne ji timabûnê (bexî) re nedida, belkû zêdetir jiber paşeroja malbatê û parastina wê bû -.

Tevî kêmbûna pera jî, Şivan dikarîbû Bêrîvan bibe ba textor jibo saxkirinê…Li ba textor Bêrîvan bi hîç şêweyî razî nebû, ku çilên xwe li pêş mirovekî xerîb ji xwe bike…Lê di rstiyê de rewşa wê wise xerab bûbû, ku ti textorî êdî nema dikarîbû wê ji nexweşiya wê rizgar bike…Li “Anqera“, Bêrîvan bi yekcarî bêhêz bû û nema dikarîbû li ser piyan birêve here; Şivan ji neçarî ew li ser pişta xwe kir…Birastî jî, temaşevan tabloyeke xembar û xwedî bandoreke mezin, a ku mîna wê di sînema serdemê pir kêm tê dîtinê, dibêne…Di nîvê kolanên paytextê de; li pêşiya avahiyên bilind û dikanên mezin yên bi renga- reng xemilandî, û di bin awir û pêkenîna bi sedan mirov de; mêrekî gundî, bejin bilind, cil û bergriziyayî û xerîb… Jineke jihalketî, nîv sax li ser pişta wî ye, bilezûbez û bêarmanc birêve diçe…Li çavên xelkê temaşe dike, kelûgirî dibe û dixwaze ji wan re bêje; çima win ecêbmayî dimênin? Ev evîndara mine…Ew di vê jiyanê de hêviya mine, lê …! Belê, pir çetine ku mirov bikaribe wêneyeke wise bi wateyên xwe ve dewlemend, a ku rastî û kûrbûna avîndariya wan herdû perîşanan di wê civaka ker û lal de nîşan dide, bêne ber çav û xeyalên xwe!

Şivan berê xwe dide mala dostekî xwe -ew li eskeriyê naskiribû- yê ku li qeraxên bajar dijî û bi nanûziko weke bekciyê avahiyên mezin kar dike.

Li vir careke din Yilmaz bi zanebûn, wêneyên kêmdîtî û bi wateyên xwe ve dewlemend, nîşan dide; wise diyar dike, ku tevî vê mala piçûk a bê av, êlêktirîk û pencere jî, Şivan çavnebariyê (hesûdî) davêje rewşa dostê xwe…Ew bi çavbelî û ecêbmayîn buhst bi buhst li nava malê û tiştên tê -tevî hindikî û kevinbûna wan tişan- de temaşe dike…Carekê yan du caran awirên wî li wêneyê „Karl Marx „ yê bi dîwarê malê ve daleqandî dikeve -Yilmaz bi mebest vê yekê nîşan dide- bêyî ku bipirse ka gelo ew kî ye…Careke din bi melûlî serê xwe dixe ber xwe de û bîr li derd û kulên xwe û Bêrîvana nîvsax, dike…

Li vir û di odeke rût û vala de ji yên wê avahiya bilind, Bêrîvan bi nermî û bi bêdengî, weke ku çawa jiyana xwe dibire serî, wise jî canê xwe ji dest da û serê xwe êdî nema rakir…

Li gorî tradîsyonan gerkbû, ku laşê kesê mirî li cihê ji daykbûnê were veşartinê; jiber wê Şivan bi erkê xwe dizanî, ku laşê Bêrîvan bibe welatê wê! Bêgoman jibo vê yekê dirav pêwiste…Ew neçarbû careke din pera ji bavê xwe bixwaze…Lê weke hercar, kalemêr dilkevir, daxwaza wî red kir û got: „ Mala xwedê ava be, ew mir û em ji wê xelas bûn…Ma nebesbû tiştê ku di saxiya xwe de bi serê me anîbû Şivan…Ti dixwaze ku ew bi mirina xwe jî me perîşan û şepirze bike, ha…?! Şivan, bi çavên pir li hêsir û ecêbmayî temaşeyî bavê xwe kir û bi dengekî bilind bi ser wî de hilat û got: „Te hişe xwe xwariye…Ti hesta mirovatiyê li ba te nema ye…Kalemêrê xurufî, ti nema dizane ku ti çi dibêje…çawa zimanê te digere ku ti tiştên wise bêje…“. Weha û di nîvê bazara sewêl (ajel, pez) de bû qireqira bav û kur…Di wê kêliyê de, yekî zimandirêj, karkerê nava bazarê, xwe avête navbera wan û bi laqirdî (qerif, henek) got: „… Çi bele we ye birano…? Çima win jibo jineke mirî şer dikin? Herroj bi dehan kes dimirin…Bila ew jî bighêje wan yaho…Laşê mirî li kûderê were veşartinê weke heve…Ha li vir…Ha li wir…ferq çiye yaho…“. Hîn gotina wî di dev de bû, Şivan êdî nema xwe girt, weke gurê pirçî yê ku ji mêj de li nêçîra xwe digeriya, êrîşî mêrik -yê di bingeha xwe de, bêguneh bû- kir û bi hemû hêza xwe ve destên xwe xistin qirika wî de û gufaşt…Êdî tu hêz nema dikarîbû wî bextreşî, ji nava lepên Şivan rizgar bike…Ew neberda hetanî ku ruh jê neçûbû…

 

Di wê dema ku laşê bêrîvan di nav destan de mabû; polîs Şivan -jibo kuştina mêrik – birne girtîgehê; Silo firsenda pevçûnê bi dest xist û xwe ji bavê dizî û kete nav „Xweşiya“ bajar de û biryara xwe da, ku êdî nema vegere wê jiyana kevin… Hemo yê kalemêr jî, ji kerba Silo hiş di serî de namabû…Ew bi kopal, şaşika li serî û çil û bergên gundîtiyê, dikeve nava bajar de û weke dîna (şêt) di bin ronahiya şewqên kolanan de, di nav xireçira otombîl û mirovan de, bêyî ku kesek lê bibe xwedî, dike qêrîn û hawar: Silo…Silo…Siloooo…Siloooooo!

Bi vî hawî, derhêner bi şêweyekî diyalêktîk, rêyalîst û bi çîrokbêjiya xweş- hûnandî û sivik me (temaşevanan) dighêne encama dawî -Hilweşandina malbata Hemo û pêwistiya bi guhertina jiyana kevin -!

Çêkirê „Kerî“ ne weke gelek filmêd welatên „Sêhemîn“ yên ku rewşa du jiyanan; ya gund û ya bajar didin hemberî hev, nîşan dide! Ew bi hûnandineke hunerî ya bilind tekez dike, ku jiyana kevnare pûç bûye, lê di heman demê de jî „Şaristaniya“ serdemê jî, nexasime ya ku li tirkuyê heye, seqete û di bin siha wan rêjîman de wê her kêm û neyeksane jî bimêne! Jiber wê pêwistî bi guhertinê heye; lê çawa?!

Bi dîtina min, Yilmaz Güney bi vê serpêhatiya xwe ya mîlodî û sade, bersiv bi rê ya du tabloyên sereke di dawiya filîm de da: Yek, dema nîşandana wêneyê pêşengê şoreşa bindestan li Cîhanê „Karl Marx“ di mala dostê Şivan de; û duhem, bi rê ya raman û şêweyê bîrkirina xortê xwendevan -kurê dostê Şivan- re; ê ku çûna rêstorantê û şevbuhêrkê bi malbat û mêvanan re, red dike û ji berdêla wê ve diçe civîneke siyasî ya xortên pêşverû! Wise diyar dibe, ku filîmçêkir tekez li ser wê yekê dike, ku xebat li ser rê ya bîr û baweriyên zanistî, hînjî berdewame û paşerojeke geş, sedî sed bi rê ve ye!

Cihê amajepêdanê ye, ku taybetmendiyeke din di filîmê „Kerî“ de heye, a ku tenê di xebatên hozanvanî yên rêyalîst û giranbuha de, têne dîtinê; ewjî ewe, ku ev xebata bilind ya ruhsivik û bi çîrokbêjiya xwe ve hesan, li xweşiya hemû kesî, bêciyawaziya pileya zanebûn û pîşeya wan, tê?!

Di vî warî de, herdu rexnegirên sînemê yên sovyetî R. Sobolêv û O.Tênîşvîlê nivîsandine: „…Taybetiyeke filîmê „kerî“ ya ku kêm di xebatên sînemê de tê dîtinê, heye! Ew ji hemû aliyên êstêtîka huner vecihê nirxandinê ye; bi gotineke din, „Kerî“ jibo temaşevanên pispor, kesên xwedî ezmûne di warê hunera bilind û zanistiyê de, yên ku di huner de, ne tenê li bûyerên seyr digerin, belê yên ku dilhênikiyê (Xweşiyê, lezetê) ji huner dibênin, gelekî balkêşe; û di hema demê de, ew ji temaşevanên sade re jî, yên ku tenê temaşa bûyerên çîrokê dikin, bê ku li wateya wan bi kuratî bikolin, gelekî xweşe …“ (46).

Li dawiyê dimêne, ku em bêjin xebateke hunerî ya giranbuha û balkêş -bi taybetî jibo temaşevanên europî- hate çêkirin. Bi saya serketina „Kerî“ û pêşwaziyagerim a ku jêre li gelek welatên Europî hatibû kirin, netenê sînema tirkiyê belê herwise jî ya dewletên „Sêhemîn“bi giştî, gihêşte sewiya sînema cîhanî. Lewra ev filîm, bi pênc xelatên hunerî yên navneteweyî hatiye xelat kirinê, di nav wan dejî xelata sereke ya fêstîvala „Valênsiya“ sala 1980 ê li Êspaniya… Dumahîk maye!

———————————————– 

Jêder û têbînî: 

(41) – Pirtuka “Hunera sînemê ya Asiya û Afrîqiya”, Mosko 1984, R.118 (bi zimanê Rûsî).

(42) – Rojnama heftane ya “Zarûbêjom (Dervî welat)“, hejmara 4, sal 1983 R.4 (bi zimanê Rûsî).

(43) – Pirtuka “Sînamatografiya welatên Asiya û Afrîqiya“- R. 118, çavkaniya berê.

(44) – Çavkaniya berî wê.

(45) – rojnama “ TAZ “ 11.09.1984 an (bi zimanê elemanî).

(46) – Pirtuka “Sînamatografiya welatên Asiya û Afrîqiya“- Çavkaniya berê. 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev