Ji bo bîranîna 83 saliya li dayikbûnê – 6

Ji bo bîranîna 83 saliya li dayikbûnê – 6

Yilmaz Güney: Mirov. Hunermend. Helwêst. 

(Ji 7 xelekên derheqa Yilmaz Güney da xeleka 6an) 

 

Dr. Îbrahîmê Mehmûd

 

Rê!

 

Yilmaz Güney destkeftinên mezin di cîhana sînemê de bidestxistin; navê wî, nexasime piştî filîmê „Kerî“ weke derhênerekî navnetewyî mezin hate xwiyakirin û kete rêza navdarên filîmçêkerên cîhanê! Rexnegirên sînemê bi hûrgilî û balgêşiyeke mezin awira xwe avêtin ser kesayetî û berhemên wî; di piraniya nivîsarên xwe de jî, bi pesindan ew helsengandin û weke hunermendekî bawermend bi doza gelê xwe û nêzîkî êşên wî, dane nasîn!

Bêgoman nîşandana jiyana civaka kurdan bi hemû kêm û kûrtiyên xwe ve, bandoreke ber biçav li ser raya giştî, nexasima a europî hiştibû! Lewra Yilmaz di berhemên xwe yên dawî de, hêdî hêdî destpêkir, ku êdî pirsa kurdan netenê weke pirseke paşdemayina civakî û aborî nîşan bide, belê herwise jî weke pirsa miletekî ku ji hemû mafên xwe yên milî bê pare! Ji wê zêdetir, êdî Güney bi rê ya hunera sînemê pirsa kurdî weke pirseke siyasî, a ku pêwistiya wê bi çareseriyê heye, pêşkêşî temaşevanên cîhanê kir!

Ez bêtirs dikarim bêjim, ku Yilmaz êdî çîroka bindestiya miletê xwe û birçîbûna wî jibo azadiyê êşkere û bi zimanekî hunerî pir payeberiz, hûnand. Di derheqa vê yekê de û li ser pirsiyara rojnamevanan, wî wise gotibû: Heger ez ne kurdbûma jî, minê piştgiriya doza kurdan bikra! Bênin ber çavên xwe, hetanî vê kêliyê 12 milyon kurd li tirkiyê ji hemû mafên xwe yên mirovayetî bêparin; ew nikarin bi azadî bi zimanê xwe bi axivin! Ma gelo mirov dikare çavên xwe li ser vê yekê bigre?!

Lê pirsên girng ew bûn, gelo wê ew çawa û bi çi şêweyî piştgiriya doza gelê xwe bike û dest û lingên wî benkirî (girêdayî, di qeydê de) ne? Gelo çawa di bin çavdêriya dijwar de, ew dikare babetên ku di serê wî de meyî ne, eşkere bike û derxe pişt sînoran??

Bi armanca bersivdana van pirsyaran, Gûney hîn di zindanê de, dest bi nivisandina sênariyo ya filîmê „Rê“ kir, û ji wir jî (ji zindanê) serkêşiya derhênana wê xebata giranbûha kir, a ku di fêstîvala navneteweyî ya sînemê de li bajarê „Kann“ ê /Ferensa/ sala 1982 an de xelata sereke „Palma (pelê) zêr“ wergirtibû!

Pêwiste bêgotinê, ku „Rê“ ji nişkave di çarçoveya berhemên fêstîvalê de hate nîşandanê û xelata yekem jî, a ku bi nirx û navdariya xwe ve nekêmî ya „Oskar“ ê ye, wergirt; ew ji aliyê rexnevan û rojnamevanan ve weke „bomba hunerî“ û filîmê wî mûsimî hate bi navkirinê, jiber wê jî ew li seranserî cîhanê hate belavkirinê…Li ser çêkirina vê xebata hunerî Y.Güney wise bersiv dabû: „…Min sênariyo ya vî filîmî di zindanê de nivîsand…Di zindanê de, min gelek kes naskirin û dostaniya gelekan ji wan jî kiribû…Car caran min li serpêhatiyên wan û bûyerên ku jibo wan hatibûne girtinê, guhdarî dikir û bi emanet jî min li ba xwe, dinivîsandin; wise û bi derbasbûna demê re yanzdeh /11/ çîrok li ba min gihabûn hev…Ji wan serpêhatiyan min pênc /5/ yên ku zêdetir nêzîkî rêyalîtêya jiyanê û armancên min bûn, helbijartin…Armanca sereke ya filîm ew bû, ku ez di rê ya çarenûsa her pênc girtiyên ku izna cejna qurbanê (Bayrem) jibo yek heftiyê werdigrin û ber bi malên xwe ve diçin, jiyana rojana ya rêyalîst li tirkiya nûdemê de, nîşan bidim…“(47).

Piştî amadekirina sênariyo û danîna pilana sereke ya vê xebata hunerî, Yilmaz jibo cîbicîkirina (pêkanîna) „Rê“ hevalê xwe yê derhêner „Şerîf Gören“ destnîşan kir û ev berpirsiyariya giran da ser milên (şanê) wî!

Bi dîtina min, helbijartina Yilmaz divegere ser du xalên bingehîn:

  • Yekem: Şerîf Gören cîhana rûhî (hundir) ya Güney û bîr û baweriyên wî yên hunerî û siyasî baş nas dikirin, jiber wî berê jî weke „derhênerê alîkar“ di filîmên Güney de „Hêvî“, „Ibret“ û „ Endîşe“ de kar kiribû.
  • Duhem: Şerîf Gören jî bi eslê xwe ve kurd bû, û wî ji hemû kesî zêdetir dikarîbû rabûn û rûniştina kurdan û kerakterê wan yê milî nîşan bide!

Di rastiyê de jî helbijartina Güney rast derket; Şerîf Gören bi çalakî, bi hemû zanebûna xwe ya hunerî û civakî, bêwestan û bi emanet hewil dabû daku filîm bi serbikeve! Lê hûnandina filîm, mûzîk û montaja dawî Yilmaz bixwe, piştî derketina wî ji tirkiyê, serkêşî kiribû û pêkanîbû!

Li vir, pêwiste bêgotinê ku vê xebata duqolî (bihevre) ya ku Yilmaz di zindanê de serkêşiya wê dikir, û ya ku Şerîf Gören li derve hemû tişt pêkdianî, pirsyareke mezin û cihê gomanê di nav rexnevanên sînemê de peydakir: Gelo kî derhênerê filîm yê rastî ye? Aye Y.Güney ye, yanjî Ş. Gören e?!!

Ji pextê geş re, Şerîf Gören yekser ew goman ji mêjiyê gomanlêkiran rakir û biyekcarî ev pirsyar zelal kir, dema ku ji rojnamevanan re got, ku: Çêkirê „Rê“ û derhênerê wî yê rastî Yimaz Güney ye; ew tenê hêjayî helgirtina vî navî ye; min û karmendêd mayin hemûyan, me daxwaz û fermanên wî yên ku ji girtîgehê didane me, bicih tanîn…

Lê çawa Yilmaz dikarîbû derhêneriyê ji zindanê bikê? Û bi çi şêweyî dikarîbû serkêşiya wê xebata mezin û hewqas karmendên wê birêve bibe?!!

Bersiva van pirsyaran, yên ku rexnegirên sînemê û rojnamevan xistibûn sergêjekê de, Yilmaz wise dabû: Di wê çaxê de – yanî dawiya salên 70 yî ji sedsala buhirî – Partiya Gel ya Komarê bi serokatiya B.Ecewît hukum li welat dikir û wan destûra serdanên zindaniyan pir hesan kiribûn…Min ew firsend bi dest dixist û hemû beşdarên di filîm de vexwendî zindanê dikirin; di wan serdanan de, min bi dehan rûpel yên ku hemû tişt bi hûrgilî li ser wan nivîsandibû, hetanî bi şêweyê wênegirtinê, didane destê wan û bi wan re pirova dikir; jixênî wê jî min ji wênegiran û lêstikvanên di „Rê“ de dixwest ku ew serdana navçeyên kurdan, cihê kişandina filîm bikin, bi xelkê cih re dan û standinê bikin, rabûn û rûniştina wan nasbikin û hemû tiştî jî bi wêneyên fotografî bigrin, daku rewşa cih û mirovên wan deveran timî li ber çavên wan be û di hişê wan de bimêne…

Hevalekî Yilmaz Güney di derheqa vê yekê de wise gotibû: „…Yilmaz hemû beşdarên di filîm de vexwendî (dawetî) zindanê dikirin, hetanî bi karmendê ronahiyê jî…Di wan hevdîtinan de, wî rola her leyistkvanekî şirove dikir û bixwe jî li pêşiya wan dileyist; jixên wê jî wî bihûrgilî ji wênegiran re jî tevgera kamêreyan nîşan dida, te digot qeyî (belkî) wî hemû jiyana xwe li pişt kamêra sînemê derbas kiriye?! Bi gotineke din, ez dikarim bêjim, ku wî oda hevdîtinê di zindanê de dikre stûdiyo ya sînemê…Piştî hevdîtinan em yekser diçûne meydana wênegirtina dîmenan li derve (Ber bi sirûştê ve, jiber piraniya dîmenên filîm li derve dihatin girtin – I.M.) û herkesekî ji me erkê xwe dizanî bû û weke ku Yilmaz gotibû, pêkdianî…“ (48).

Birastî jî rola hevalên Yilmaz (yên gelekî kêm bûn) di serkeftina filîmên wî de, bi taybetî yên ku ji zindanê serkêşiya wn dikir, gelekî mezin bû! Yilmaz jî ev tişt jibîr nedikir û di her lêhatinekê (mûnasebe) de jî bi sipasî digot: Ez burcdarê (deyndarê) hevalên xwe me, yên ku bi emanet bi min re kar dikirin û hemû daxwazên min bi baştirîn şêwe bi cih dianîn!

Li ser kesayetiya Güney, zîrekî û nûjeniya ku di xebata hunera sînemê de peydakiribû, herdu rexnevanên Sovyetî yên sînemê R. Sobolêv û U. Tênîşvîlî wise nivîsandine:“…Dîrok dizane ku gelek destkeftinên giranbûha yên zanistiyê di zindanan de hatine peydakirinê; herwise jî, ji wir berhemên navdar û perçeyên mûzîkê yên ku li cihanê belav bûne, hatine nivîsandinê, lê di kesayetiya Güney de ew -dîrok- êdî dizane, ku di zindanê de filîm jî dikarin werne çêkirinê…! Ev yek birastî bûyereke bênemûne ye…“ (49).

Bêgoman nehêniya serkeftinên Güney di nav pîşesazên sînemê, rexnevan û rojnamevanan de, bûbû cihê gengeşe û goftûgoyan! Di derheqa vê yekê de, rexnevanê sînemê yê yûnanî – Dîmîtrîs Zaniyakîs – wise dibêje: „…Yek ji nehêniyên herî giring yê serkeftina Güney ew bû, ku ew di nava miletê xwe de dijî, hemû tiştên ku wî nîşan didan, têne hejmartin weke belgenameyên zindî li ser êş, belengazî û bindestiya miletê kurd…Çavkaniya hêza filîmên wî: nîşandana jiyana rêyalîst a rojana bi hemû ta’liya xwe ve…Wenêyên ku Yilmaz dikişandin û li ser perda sînemê nîşan dida, ji temaşevanên rojava (Europî) re weke xewnên tirsê dihatin ber çavan; lê pir mixabin ew hemû rastî bûn û ne xewin bûn…Xeyseta din ya berhemên Güney, a ku sedî sed nîşana zîrekî û lehengiyê ye, ew bû ku lihevhatineke bilind û bi hostayetî, di navbera aliyên belgeyî û lêstkvaniyê de dihate dîtin…“ (50).

Li vir pêwiste mirov bûyer û babetên filîmê „Rê“ nas bike, daku bixwe rêbaza Güney di çêkirina filîman de bibêne; ew rêbaza ku li ser bingeha du xalên giring dihate avakirinê: Yekem: pevgirêdana bihêz (xwirt) di navbera bûyerên belgenameyî û lêstkvaniya hûnera sînemê de, a ku di dîrokê de tenê mezinên sînema rêalîst dikarîbûn bi cih bênin! Duhem: hevbeşiya derd û jiyana xelkên sade û çavdêriya wan bi hûrgilî û ji nêzîk ve!!

Qehremanên filîmê „Rê“ pênc girtiyên „serbest in“, yên ku Yilmaz bi çavên kamêra xwe, yek bi yek çavdêriya wan dike û qonax bi qonax li pey wan bi rê ve diçe!

Her pênc (Yûsif, Mewlûd, Seyid Alî, Mihemed Salih û Omer) girtiyên yek zindanê ne, a ku Güney bi xwe jî tê de mabû; izna (îcaze) heftiyekê distênin da ku herin gund û bajarên xwe, bihêviya dîtina xizim û kesên xwe, yên ku li ber dilên wan şêrînin û bi drêjahiya salan li benda wan mane…

Di rê de, her pênc mirovên „serbest“ rû bi rû rastî jiyana rojana a têror û tarî (Bûyerên filîm piştî hatina cunta faşîst a sala 1980 î li ser hukm rû didin – I,M.), ku li seranserî welat heye tên…Her çend kîlomêtran li ser rê, tabûrê leşkeran rawestane û kontrola rêwiyan dikin. Piştî rizgarbûna ji binkeyeke kontrolê; di otobûsê (Pasê) de her pênc girtî jiber kêf û xweşiya iznê ve sermestin, kaxezên wan di destên wan dene û ken û laqirdiyên (henek, şoxî) xwe bi hev dikin…Di wê navberê de perîşanê Yûsif kaxeza izna xwe winda dike…Piştî qasekê (demeke kurt), careke din leşker pasê kontrol dikin…Polîs yek bi yek daxwaza nasnameyên rêwingiyan dike…Dor dighe Yûsif, lê ew dike nake kaxeza izna xwe li ti deverê nabîne?!! Li vir malwêranî destpêdike: „Komondantê min, ez sûnd dixwim, ku kaxeza min vêgavê winda bûye… Rewşa min jî wek a van hevala ye…Em (kelogirî) hemû girtiyê yek zindanê ne û jibo yek heftiyê diçin iznê…“. Na herê, ma dilovanî û mirovayetî bi polîsê tirkan re heye: „ …Ez ji ku dizanim, ku ti diçê iznê? Yala.. wî jiber çavên min bibim û vegerênin cihê ku jê hatiye…“. Ofserê bê îman guh nade girî û lav lava Yûsif… Li wir îzna wî bi dawî tê!

Mewlûd berê xwe dide bajarê Qoniya bi hisreta ku destgirtiya xwe bibênê! Lê î’rf û A’det rê nadin ku ew bi teniya xwe bimênin…Xizim û mirovên destgirtiya wî çavdêriya wan dikin û gav bi gav di nava kolanên bajar û bexceyên wê de li pey wane; ew herdû avîndar nikarin bi serbestî du gotinên xweş jî ji hev re bêjin! Mewlûd, ev xortê bejinzirav û lihevhatî, izna wî tine ku destê avîndara xwe jî a bedew, bigre…Jibo têrkirina daxwazên laşê xwe, yên sêksê ew berê xwe dide avahiya laşfiroşan…Jiber êş û derdên civakê û pêwendiyên malbata mirovên xwe, ew rojên îzna xwe li meyxana û reqasxaneyên şevê dibe serî…

Li vir pêwiste bêgotinê, ku rêalîzma Güney û kûrbûna zanebûna wî, ne tenê di derxistina nakokiyên rêjîma serdest de dihate xwiyan, belê her wise jî, wî bi hostayetî nakokiyên psîkolojî yên di hundirê qehremanên xwe de, şirove dikir û ronahî di avête ser bandora perwerdeya paşdemayî a feyodalîzmê li ser rabû û rûniştina wan. Weke nemûne: di hevdîtinekê de, Mewlûd li ser daxwaza destgirtiya xwe ku nameyan li ser navnîşana metika wê jêre bişêne (heger name werin mala wan, Bav û Diya wê aciz dibin), weha bersiv dide: „…Guhe nede vê yekê! Eve rewşa civaka me…Ew (Bav, Dê û xizim) hemû li paş mane û hîn di sedsaleyên navîn de dijîn…“. Lê piştî qasekê û dîsan li ser pirsa destgirtiya xwe: gelo ew bixwe çawa bîr li wan tiştan dike? Bersiv dide û dibêje: „…Guh bigre, heger ti bibê xêzana (jina) min çênabe ti bê izna min ji malê derkeve…Çênabe ti li çavên xerîban temaşe bike, yanjî bi wan re bikene…Gotina min di malê de yasa ye (qanûne), gereke hemû kes dibin emrê min de be…Te fahmkir…“.

Lê çarenûsa hersê qehremanên (girtiyên) din, yên ku babeta filîm a bingehînin; rû bi rû rastî rewş jiyana dijwar û aloz ya miletê kurd dibin…Hemû bûyerên ku rû didin li Kurdistanê (Wîlayetên başûrê rojavayê tirkiyê) ne!

Dema ku pas (otobus) a ku hersê girtî (Seyid Alî, Mihemed Salih û Omer) tê dene desrbasî navçeyên kurdan dibe, yekser li ser êkranên sînemê bi manşêteke (rêzeke, nivîsareke) mezin û bi rengekî sor gotina „KURDISTAN“ tê nîşandan! Cihê gotinê ye, ku ev rûdan şoreşeke mezin di dîroka sînemê de peydakir, jiber ew yekemîn car bû ku gotina Kurdistan li ser êkranên sînemê û di filîmekî wise navdar de, ku li seranserî cîhanê belav bûbû, were nivîsandinê; bi dîtina min Y.Güney bi vî haweyî bi zanebûn û şoreşvanî axa Kurdistan ji dewleta tirkiyê cuda (başqe) kir…Di derheqa vê yekê de, Yilmaz piştî derketina xwe ji tirkiyê wise gotibû: „…Baweriya min sedî sed heye, ku koloniyek (welatekî dagîrkir) bi navê Kurdistan di tirkiyê de heye…Min bi rê ya hersê qehremanên xwe yên sereke, hewil da ku awirekê, herçende seretayî bû jî, bavêjim ser jiyana civakî, aborî û siyasî a wê deverê…“(51).

Hersê „ serbestên“ ku ji zindana piçûk derketine, bê hemdê xwe dikevin zindaneke mezintir de…Rê ya hersiyan ji hev cuda dibe, heryekî ji wan, pîştî salên zindanê yên dirêj berê xwe dide wîlayeta xwe, raste rast pêrgî problêmên ku li benda wan mane bibin…Heryekî ji wan li gor zanebûna xwe û derfetên li ber dest, dixwaze çareseriyekê ji aloziyan re bibênê! Lê çêkirê filîm bi hostayetiya hûnerî a bilind, û bi şêweyekî sade hemû rûdanên ku bi wan re çêdibin bi hevduve girêdide; bûyeran paralêl (li tenişt hev) nîşan dide û dihêle, ku temaşevan di dawiya filîm de, neçar bibe rû bi rû rastî êş, zordestî û çarenûsa gelê kurd ji aliyê koledarên tirk ve were.

Ka em bi hev re û bi kurtî bidin pey hersê belengazan, yên ku weke tê xwiyan qet xweşî û şadî neketiyê dilê wan de…

Qehremanê yekem – Seyid Alî – bi lez û bez diçe mala xwe, bihêviya ku xêzan (jin) û kurê xwe bibêne! Lê dema ew dighêje malê, rastî du pirsgirêkan dibe:

Yekem: nebûna xêzan û kurê wî di malê de?!

Duhem: hebûna jineke din (jinbav) a ku bavê wî markiriye, di malê de! (bi vê yekê Yilmaz amaje bi pirjinî di civaka Kurdistan de dide. I.M.).

Seyid Alî bi dilekî şikestî û dengekî nizim pirsa xêzan û kurê xwe ji Diya xwe a nexweş di nav nivînan de, dike? „ kurê min – dê dibêje – wê îxanet (xayntî) li te kir…Wê xwest bi yekî din re here…Ew li mala bavê xwe zindan kirî ye…“. Belê, ew li mala bavê, li gundekî çiyayî, dûr û çep dîl kirî ye (êsîre) û li benda çarenûsa xwe ye, a ku li gor a’detan gereke ew bi destê mêrê xwe (jiber, dîsan li gor a’detan ew milkê wî ye) sizayê xwe werbigre…Ew dide ser şopa xêzana xwe…

Li gundê „Sinceqê“ bûrayê (birayê jinê) wî yê mezin dibêje: „…Seyid! Me biryara kuştina wê da ye, lê vaye ti hatî…Gereke ti bi destê xwe vê yekê bikê…Şeref û namûsa te ya me ye jî…Heger pêwist be, em jibo alîkariya te amade ne…“. Belengazê Seyid, bi van gotina hîn pêtir tî û birçiyê tolhildanê dibe…Tevî tinebûna rê, serma û berfa ku bi qama mirovan ketiye, ew berê xwe dide gundikê ku xêzana wî li wire…Bi rê ve, jiber sermê û bablîsokên berfê hespa wî nema dikare bi rêve here û dikeve…Daku Hespê ji sekeratên mirinê rizgar bike, Seyid fîşekeke dilovaniyê (rehmê) diberde serê wê! Birastî tabloyeke kêmnemûne li ser êkranê tê xwiyan: xwîna hespê a gerim li ser berfa sipî belav dibe û deqên sor, weke birînan li ser laşekî sipî nexşe dike; ti dibê belkî sirûşt bi xwe jî li ser rewşa wan belengazan birîndar bû ye!! Bi rê ya kamêrê û nîşandana wêneyên sirûştê, Yilmaz ronahiyê tavêje ser welatê kurdan yê çiyayî û asê; yê ku ji cîhanê hatiye birîn, bi taybetî di demsala zivistanê de!

Bi zor û heft kutekan Seyid xwe dighêne wan çend malikên li qontala çiyayekî, ku di bin berfê de mane…Kalemêrê oldar (Xezûrê wî, bavê xêzana wî) bi selewat, du’a û xwendina sûretên qora’nê pêşwaziyê lê dike; ew bawer dike, ku bi vê yekê wê dûdilyê jibo pêkanîna erkê xwe, li ba Seyid nehêlê: „ Kurê min (bi zimanekî kurdî yê zalal.I.M.), heger ti bixwaze jina xwe bibênê, waye di wê koxika ha de ye û weke dêlikekî (kuçikê, segê mê) dijî…Eva heşt heyvin di wî halî de ye, em tenê nan û avê davêjin ber wê…Mêr be, bila weswese nekeve dilê te de û li ber wê sist nebe…Ew miroveke lewitî (qirêje, gemare) ye…“.

Perîşanê Seyid her diçe hêrsa wî dirabe û agirê tolhildanê di nava wî de dikele; biryar dide ku kur û xêzana xwe bibe mala birayê wê û li wir, li ber çavên xelkê „şerefa“ xwe ji lekeyan baqij bike…Ew xwe nagire hetanî roja dinê, her di nîvê wê şevê de jî, herduyan li pey xwe dikşêne û didin ser rê…Jina bêhêz her çend li ber xwe dide jî û qasekê bi rêve diçe, lê ew xwe li ber sermê û berfê nagire û nema dikare xwe li ser lingan bigre û li wî chê ku hesp lê ketibû ew jî dikeve…

Dilê Seyid pê dişewite û wê dide ser pişta xwe û ji kurê xwe dibêje bi qarîşê lê bixe, bihêviya ku xwîn di damarên wê de bigerê û bi ser hişê xwe ve were!

Lê hemû hewildanên wî; bang û hawarên wî: „ Zînê..Zînê… rabe ser xwe, nexewe Zînê…were ser hişê xwe…çavên xwe danexe (weke yekî ku bêje min ti efû kir!) li ber bayê diçin û pir derng hatin…

Birastî, dîtina wan tablo û bûyeran mirovan dixin nava serkêjiyê de, kelûgirî dibin û tevzînok bi laşên wan ve tên; dihên ku temaşevan neçar bibe daku bîr li rewşa wan belengazan, di vê serdema nû de bike?!

Derhênera tirk Sema Pûras di derheqa vê yekê de wise nivîsî bû: „…Ez û hevaleke xwe em ketin salonekê ji salonên sînemê li Berlînê, daku em li filîmê „Rê“, yê ku em gelekî li bendê mabûn, temaşe bikin…Salon ji xelkê û ji neteweyên cuda, miştbû (dagirtî bû, pir bû), rê û rêwan nebû; qire qir û hêleman bû, bitaybetî li hawîrdora me…Min çend caran ji wan hêvî kir, ku bêdeng bibin, lê gotina min ser ne digirt…Carekê û ji nişka ve min hew dît ku bêdengiyeke ecêb kete wê salona mezin de…Te digot belkî marekî bi xelkê ve daye…Piştî qasekê, min dît ku îske îska xelkê ye di ber xwe de digrîn, nexasime hevala min…Min xwe girtibû, jiber ez jî derhênerim û dizanim bê çêkirina filîman û lêstka di wan de çawa çêdibe…Lê bi dîtina wan tabloyan, hêsir bê vîna min ji çavên min jî hatine xwarê…Filîm bi dawî hat…Xelk bi bê dengî û li ser xwe ji salonê derdiketin û di ber xwe de, serê xwe bi hurmet ji çêkirê filîm re nizim dikirin…“ (52).

Bêgoman Yilmaz di çîroka qehremanê xwe – Seyd Alî – de, dixwest rewşa gundiyên kurdan, jiyana gundayetî, pêwendiyên feyodalîzmê û êlîtiyê yên ku bandora wan bi xwirtî li ser civakê mane, nîşan bide; û herwise jî ew ronahiyê davêje ser paşdemayîna navçeyên kurdan û bêpariya wan ji hemû destkeftên şaristaniyê, weke êlêktrîkê, kişandina avê, çêkirina rê yên çûn û hatinê, avakirina binkeyên textoriyê û h.w.d. Jibilî wê jî û weke ku di hemû berhemên xwe de, Güney bi rê ya vê çîrokê dîsan bi zelalî, bindestiya Jina kurd ji hemû aliyan ve destnîşan dike, bi hêviya çareseriya vê pirsa giring, a ku wî bi ramanên xwe daxwaza serbestiya wê dikir: „…Civaka ku azadiya jinan tê de tine be, ew civak bixwe jî ne azade…Weke ku çawa netewek (miletek) ku zordestiyê li neteweke din dike, ew bixwe jî di bingeha xwe de bindeste…“ (53).

Lê qehremanê duhemîn, Mihemed Salih „Memed“ (biçûkiya navê Mihemed e) berê xwe dide Diyarbekir, wî bajarê kurdî yê navdar, şûnwarê bav û kala û cihê rûniştina jin û zarokên xwe, yên ku piştî girtina wî, li mala xezûr dimênin. Bi rê ve gelek bûyerên rabirdû (derbas bûyî, yên berê) têne ber çavên wî, û bi dehan pirs di mêjiyê wî de diçin û tên: gelo ewê bi çi rûyî rastî jin û xizmên wê were? Ewê çi ji wan re bêje? Wê çawa ji wan re (xizmê jinê – li gor serpêhatiya berî çend salan – bawer dikin ku gunehê wî di kuştina kurê wan de heye) bêje ku ew ne tawanbar bû?! Gelo wê helwêsta xizmên wî çi be? Wê çawa pêşwaziyê lê bikin? Lê tevê wê jî, bêrîkirin û hzkirina wî ji jin û zarokan re, hiştbû ku hemû tiştî jibîr bike…Dema dighêje mala xezûrê xwe û daxwaza dîtina jin û zarokên xwe dike, hemû neferên malê li dijê wî derdikevin û ji ber devê derî diqewitênin: „…Ji ber çavên me –Xesiwa wî dibêje- here, kuçikê çepelî bê zirav…Bêşerefê tirsonek…Werin, werin zarokên min – Xesiwa wî, bi kurdiyeke pir zelal (Bi dîtina min Yilmaz, weke li gelek cihê din ji vî filîmî, ev tişt bi zanebûn destnîşan kiriye, daku bide xwiyan ku ew bi zimanê tirkî nizanin. I.M.) gotina xwe didomêne – bavê we bênamûse…Bavê we tirsoneke, wî kurê min yê xort bi brîndarî di nav destên wan de hişt û reviya daku xwe xelas bikê…“.

Belengazo Memed, vegere cihê ku ti ji wir hatî ye! Ma ti nizanê, ku a’detên kevnare hînjî serdestin û rehmê hetanî li zarokên bêguneh jî nakin. Birastî, temaşevan wêneyên gelekî diltezên (dilşewat) li ser êkranê dibênin; piştî dûrketina hewqas sal, zarok û xêzana te li ber çavên te û ti nikaribe wan himbêz bike û du gotinên dilxweş ji wan re bêje?!!

Bi çavên mişt li hêsir û dilekî şikestî, Memed ji devê derî, serdiberde divegere…Lê ew bi şev û bi dizî, dikare jin û zarokên xwe, yên ku ew jî bi dirêjahiya salan bi hisreta dîtina wî bûn, birevîne û ber bi cihekî nediyar ve diçin…Nîvê şevê û di tirênê de, dema ku hatin û çûyina rêwingiyan kêm dibe, Memed û jina xwe, hingî bêriya hev kirine, bi dizî dikevin destava (tiwalêt) tirênê de û „îşê xwe dikin“…Bextê wan yê reş, ji nişkave rêwingiyek agehdar dibe…“dinya li ser serê wan xerab dibe“, dibe hêleman û qîre qîr…bi dehan kulm û boksên rêwingiyan li wan dikevin…Dijûn û xeberên pîs ji wan re têne gotin…Zarokên wan ji xewê divençiniqin, didin girî û hawar…Pasewan û polîsên tirênê bi hawara wan ve tên…Rêwingiyên hêrsketî ji hev dûr dikin û wan hêmin dikin…Ofserê polîs jî bi ser wan de hiltê û dijûnan ji wan re dibêje: „…Bêşerefno…Çawa win dikarin tiştên wise bikin…Exlaq nemaye…Ezê li westgehê cezayê we bidim we…“ Bi dengekî şermin (fedîkar) û nizim, Memed dibêje: „…Mezinê min ew jina mine û ev jî zarokên me ne…“ Ha, ê ofser dengê xwe careke din bilind dike: „…Ka kaxezê zewaciya we? Ez ji ku bizan ku win jin û mêrê hevin…“. Lê pepûkê Memed bêdeng dimêne, ma wê ji kuderê kaxezan bêne, ku kaxez jibinî tine ne ( Ew li ser rê ya şerî’tê hatine ma’rkirinê; melayekî, yan jî sofiyekî û du şahid dizanin. I.M.)…Bi alîkariya polîs, herdu belengaz di oda tirênê de man tanî bighêjin westgeha ku bê, bi hêviya ku ji vê belayê rizgar bibin…Lê wan nizanîbû, ku bela herî mezin û ya bêçare, a’detên kevnare ne, kîn û zikreşiya ku nayê jibîr kirinê ye û tolhildan bi xwînê ye…Bûrayê wî yê piçûk bi demança tijî fîşek li wan digere û di tirênê de tola birayê xwe û malbatê hiltîne û xwe di nav rêwingiyan de diveşêre û winda dibe…

Bi dîtina min, jibilî reswekirina a’detên ku dem di ser wan re derbs bûye û pêwendiyên civaka kurdan, Yilmaz bi rê ya serpêhatiya Memed (Mihemed Salih) çend tiştên siyasî li navçeyên Kurdistanê indîrêkt destnîşan kirin: yek ji wan, dema ku Memed dighêje Diyarbekir, bi zelalî û eşkere tevger û dengê balefirên leşkerî dibêne û dibhîze! Ev nîşana wê yekê ye, ku binkeyên leşkerî li Kurdistanê hene û ew welatekî timî di rewşa cenkê de ye. Ya din û dîsan dema ku Memed dikeve nava vî bajarê dîrokî de, yê ku tê hejmartin paytexta bakurê Kurdistanê û yek ji şûnwarê şaristaniya kevnare ye, çêkirê filîm bi zanebûn û bi çavê kamêra xwe rewşa bajêr, kolan û sikakên wî yên qirêjî û rewşa zarokan (hêviyên pêşerojê) a xerab nîşan dide; ev yek jî nîşana reswekirina siyaseta rêjîmên tirkiyê ye sebaret bi navçeyên kurdan û hewildanên wan, da ku timî ev navçe û xelkên wê kole û çavgirtî bimênin.

Lê qehremanê sereke û helgirê bîr û ramanên Güney sebaret bi pirsa kurdî di filîmê „Rê“ de, girtiyê pênceme, yanjî qehremanê sêheme yê bi navê Omer e; ev xortê gundî yê sade ku li dawiyê rê ya berxwedanê digre!

Omer ber bi gundê xwe ve, yê piçûk û li ser sînorê tirkî û sûriyê ye, diçe…Lêv û rû biken, dilxweş û şad ber bi gund ve dibeze, bihêviya dîtina xizim, cînar û hevalan…Nêzîkî gund dibe, bi çavên geş pir li e’şq û xweşewîstî li wan xanîkên ku ji qurê (heriyê) hatine çêkirin temaşe dike; ti dibê qey ew li hember mezintirîn û bedewtirîn birc û koçêkên cîhanê rawestiya ye…Lê sed car mixabin, ew kêlîkên hêvîdar û dilşad ji wî belengazî re û herwise jî ji milyonan kurd re gelekî kêmin û kurtin! Dema ew nêzîkî malan dibe, dengê teqîniya guleyên tiving û kilaşinkovan têne guhê wî?! Piştî qasekê, bêdengiya mirinê bi ser gund de hat, te digot belkî ev gund bi dehê salan kavil maye…Ji nişkave, dengê leşkerekî ew bêdengî li ser gund rakir: „…Heger win xwe teslîm nekin, ezê xaniyan bi ser serê we de xerab bikim…Ezê hetanî hejmara sê yan bi hejmêrim: Yek…Du…“. Hîn hejmara sê yan negotibû, dengekî kûr ji bin erdê derket û bang kir: „…Bernedin…Guleyan bernedin…Emê xwe teslîm bikin…“. Ev tabloyên xembar yên ku yekser ken li ser lêvên Omer birin, li ber çavên wî rebenî, yê ku hîn silav jî li xizmên xwe nekiribû, çêbûn; ew bû şahîd li ser girtina qeflekî din ji serhildanvanên kurd! Wî bi awirên pir bi kîn û tolhildanê, li leşkerên tirk û kesên girtî tanî ku ji gund bi dûr ketin jî mêze dikir û di serê wî de bi dehan pirsyar digeriyan; ew di nava xwe de diêşiya; hedan ne dikete hişê wî de, di çavên wî de dihate xwiyan ku ew li çareseriyekê digere! Lê Cawa û bi çi şêweyî??

Wê şevê xew nekete çavên wî de; piştî nîvê şevê dîsan şer destpêkir û bû teqe teqa guleyan di ser gund re…Te digot belkî bûye meydana şer di navbera du leşkerên mezin de! Bêgoman ew nîşana berxwedana serhildanvanan bû: „…Em wise dijîn kurê min – Bavê Omer jêre got – Jiyaneke çetine, nayê debarkirinê…Tenê bese ku ti kurd bê, daku kuştin û mirin para te bê…“.

Omer hest pê dike, ku birayê wî yê mezin „ Abûzêd“ jî çuye serê çiya, jiber wê şênê xwe berdaye ser rû yê maliyan; bi tenê qire-qira Dê û bavê ye, ew li ser çarenûsa kurê mezin şer dikin…Bi kurtî tanî berê sibehê xew neketiyê çavên wan; her kes di cihê xwe de matmayî mabû! Cihê gotinê ye, ku Yilmaz Güney rewşa zarokan û tirsa ku di dil û li ser rû yan jibîr nekiribû; wî bi zanebûn ew kiribûn nîşana çavên kamêra xwe, bê çawa xwe bi dawa (kiras, çil) dayikên xwe ve digrin, bihêviya ku xwe ji guleyan biparêzin û ji tirsa re çav zeloq mane; wise ji temaşevan re tê xwiyan, ku wan tucarî xweşî û aramî di jiyana xwe de nedîtine…

Bi berbangê re, dengê jinên gund bilind bûn û bi kurdiyeke zelal, kirine qêrînî: „…Rabin ser xwe…Gelî gundiya rabin ser xwe…Vaye cendirma (eskeran) laşê şehîdên me anîne…Ew di şerê şeva çûyî de hatine kuştin …“!

Cîbeke (otombîleke) leşkerî di pêşiya terktorkrê de ye a ku laşên kuştiyan tê de ye, ber bi bêndera gund ve tê…Gundî pêşwaziyê li wan dikin…Ofserkî leşkerî hildikşe ser kevirekî û bi dengekî bilind dibêje: „ Gelî hevwelatiyan…Ev welat ê me hemiyane…Em hemû zarokên yek welatî ne, hîç ciyawazî di navbera me de tineye…Di encama şerê şeva buhirî de, pênc kes hatine kuştinê…Nasnama wan ne diyare…Kî ji we wan nasbike, gereke ji me re bêje…Heger îsbat bû ku kesek ji we wan nasbike û nebêje, ew jî wê bikeve nav rêza wan de…We fahmkir..? „

Leşker gundî hemû li pey hev rêz kirin, daku li kuştiyan mêze bikin! Yek bi yek li kuştiyên xwe mêze dikin…Ma gelo kî ji wan belengazan diwêre bêje ku wan nas dike?! ( Birastî çêkirê filîm rewşeke pir balkêş, kêmnemûne û dilşewat nîşan dide…Çawa mirov kurê xwe, yan birayê xwe, yanjî cînarê xwe li ber çavên xwe kuştî bibêne û newêribe bêje ku ew wî nas dike?!! Ma gelo ji dîtina vê tabloyê dilşewattir tiştekî din heye?!!).

Omer laşê birayê xwe yê mezin dibêne…Lê ew bêdeng dimêne…Wise pêwiste…Yan na ew jî wê bikeve rêza wî de…Çare çi ye?! Xwîn di damarên wî de dikelê…Agirê tolhildanê di çavên wî de gur dibe û li ser pirsyara ê ofser: Ew kesî nas dike? Omer bi bê dengî û hejandina serê xwe, nîşana nabûnê, bersiv dide…Herwise jî gundî hemû bi dilêş û şênî bi hejandina serê xwe, nabûnê ji naskirina şehîdên xwe re nîşan didin!!!

Gelo hetanî kengî ev zilm û zordestî? Ma çêdibe ku mirov li hemberî wê bêdeng bimêne?! Yilmaz Güney bersiva vê pirsê bi mêranî û eşkira di rê ya helwêsta qehremanê xwe Omer de dide. Omer, tevî lav lav û daxwaza dê û bavê, yên ku hêvî dikin daku ew vegere zindanê û sizayê xwe bibe serî, rê ya serhildanê digre: „ Na – bi kurdiyeke zelal dibêje -, ez nema divegerim zindanên wan…Ezê herim serê çiya…hetanî kengî em vê zilmê tehmûl bikin…“. Ew li hespê siwar tê û berê xwe dide serê çiya! Li vir pêwiste bê gotinê, ku Güney di tabloya çuna Omer ber bi çiya ve, xeysetekî giring ji xeysetên miletê kurd nîşan dide; ew jî ewe, ku jinên kurd bi dengekî bilind, lîlandin, stranên mêranî û navtêdanê Omer bi rê dikin!!

Omer rê ya berxwedanê berdewam dike…Bi vê yekê Güney nîşan dide, ku miletê kurd hîn zindî ye û berxwedana wî, tevî çetnahî û zordestiyê, hîn jî berdewame.

Bêgoman di „Rê“ de Güney dixwest bi nîşandana her tabloyekî, her bûyerekê û her tevgerekê ji lêstka qehremanên xwe, ramanekê yan jî bingeha pirsekê bi hemû wateyên fîlesofî û siyasî, çi dîrêkt yan jî indêrêkt, nîşan bide. Jiber wê gelek caran ji lêkolînvan re çetin tê ku bighêje kûriya hemû ramanên wî! Lê tevî wê jî, bi dîtina min, giringe ku ez li vir amaje bi ramaneke din ji ramanên Güney di vî filîmî de bidim ( Bi dîtina min ew yek ne xweberî xwe (efewî) bû); ew jî ewe, ku ew rastiya yekparçebûna welat kurdan „Kurdistan“ û çêkirina sînoran ji aliyê dijmin ve, nîşan dide! Ev yek bi zelalî di gotinên Omer de, dema ew bi hevalekî xwe re li ser sînorê Sûriyê rûniştine, tê xwiyan: „…Mêzeke -Omer dibêje- eve jî sûrî ye…Li wir mirov û xizmên me dijîn…Lê hebûna mayin (bombe) û têlên derabekirî em ji hev dûrkirine…“.

Bi vî hawî, Güney bêtirs helwêsta xwe a neteweyî û şoreşgerî pêşkêş kir, lê mixabin gelek kesan (di nav wan de jî hinek ji kurdan) kûriya wateyên berhemên wî tênegihêştin, yan jî piraniya wan ne dixwestin têbighêjin! Loma ew bi helwêsteke „ne zelal“ jibo çareseriya problêmên civakî, siyasî û aborî li tirkiyê, tohmetbar kirin!

Güney di hevpeyvîneke xwe de bi rojnama “L’Humanitê” re, wise bersiva vê yekê dabû: „…Gelek kes hene, min tohmetbar dikin û dibêjin ku min bi zelalî rê ya şoreşê nîşan neda ye; û min ti çareseriyên ber bi çav jibo pirsa neteweyî, bi taybetî pirsa netewa kurd a ku ez yek ji wê me nedaye; û min ti lêkolînên hûr li ser doza çandiniyê û avedaniyê çênekirine; û h.w.d…Bi kûrtî, ew ji min dixwazin, ku ez di pêncî /50/ deqîqeyan de, hemû tiştên ku Marx û Lênîn di jiyana xwe de nivîsandine, nîşan bidin?!“ (54).

Dimîne, ku ez li dawîyê bêjim: filîmê „Rê“, bê mubalexe ji hemû aliyan ve li hevhatî û pir wate bû; tanî pileya ku gelek rexnevanên navdar ew weke „ Ilyaza tirkî“ bi nav kirin; herwise jî nivîsandibûn, ku ew ji destpêkê û hetanî bi dawî dihêle ku mirov bi hewaseke mezin û çavên vekirî lê temaşe bike; û bi hunereke bilind hatiye hûnandinê! Herweha di derheqa „Rê“ de hatiye gotinê jî, ku ew parçeke mûzîk û stranbêjiya dilşewate û di heman demê de jî, ew haleta fêrbûna dersên têkoşanê ye jibo xizmeta mirovan û rizgariya wan ji bindestiyê…

Lê tevî van pesindanên bilind ji „Rê“ re û serkeftina wî di sînema cîhanî de jî; Yilmaz di derheqa wî de, wise gotibû: „ Min tucarî negotiye, ku min di filîmê „Rê“ de hemû aliyên welatê xwe nîşan daye. Min basa evîndarî û dilovaniyê; wefadarî û xwequrbaniyê; hêvîdariya jiyaneke xweş û bi rûmet kiriye…Min herwise jî tirs, perîşanî û serhildan nîşan daye…Lê gelk tişt mabûn, ku derfet nebû ez wan bêjim…“(55).

Belê, derfet nebû ku Yilmaz Güney hemû tiştî bêje û hemû êş, zordestî û hêviyên miletê xwe nîşan bide! Kelma mezin, ku kete ser rê ya pêkanîna wan armancan de, roja 12ê îlona reş a sala 1980î bû (Roja cûnta leşkerî a ceneralên faşist bi serokatiya Ken’an Evrên li tirkiyê). Dema ceneral hatine ser hukum, jiyan milyonan mirov (di nav wan de jî a Güney) kete bin tehlûkê de.

Jiyana Yilmaz (di zindanê de jî) kete bin metirsiyeke mezin de; ceneralan yekser biryara guhestina wî jibo zindana „ Isparta“ ( Kendaveke di deriya Mermera de) derxistin; dêmek dûrketin ji hemû tiştî (bi taybetî ji sînemê û azadiya serdanan), mana bi tenê û hesaniya windakirinê*

 

Jiber wê yekê, ti rê li ber Güney nema bû, jixênê derketina dervî welat ( tevî ku ew gelekî dijî wê ramanê bû ) û jiyana li xerîbiyê…

Dumahîk maye!

———————————————–

 

Jêder û têbînî: 

(47) – Kovara “Berbang“, Çavkaniya berê.

(48) – Pirtuka “Sînamatografiya welatên Asiya û Afrîqiya“- (bi zimanê Rûsî).

 çavkaniya berê.

(49) – Çavkaniya berî wê(bi zimanê Rûsî).

(50) – Rojnama „ Heft Roj „ Organa komîta nawendî a partiya komunîsta yûnanî. Çavkaniya berê.

(51) – Kovara “Berbang“, Çavkaniya berê.

(52) – Rojnama “TAZ“ (bi zimanê elemanî). Çavkaniya berê.

(53) – Rojnama “L’Humanitê”, Organa Partiya Komûnîst a Ferensa. Çavkaniya berê.

(54) – Çavkaniya berî wê (jorî wê).

(55) – Çavkaniya berî wê (jorî wê).

* Kuştina wî –Li gor gotina Güney bixwe- êdî bûbû biryar! 

 

Riataza

 

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev