BÊZIMANÎ WEKÎ CUREYEKÎ NIVÎŞKANIYÊ

BÊZIMANÎ WEKÎ CUREYEKÎ NIVÎŞKANIYÊ

Ûmîd Demîrhan, lêkolîner 

Di zimanê kurdî de rewşa bêzimaniyê bi çend peyvên wekî “lal”, “lalûte”, “lal û tat” tê şîrovekirin. Her wiha peyv û biwêjên wekî “zimanfisek”, “zimangiran” û “bi serê zimên diaxive” jî nexweşiyên zimanî yên xwezayî rave dikin. Ji aliyekî din ve peyv û biwêjên wekî “zarşirîn”, “zarxweş” “zimanxweş”, “zimanşirîn” “devmirî”, “zimanbaz”, “zimançepel”, “zimandirêj”, “zimankurt”, “zimanpîs”, “zimanreq”, “zimanşayîk”, “zimansist”, “zimantehl”, “zimantûj”, “zimanzelal”, , “ziman di dêv de bûye kulav”, “ji zaran ketiye” “dev lê ketiye hev” û “di axaftinê de dianiqe (bi dijwarî diaxive)” jî rewşên erênî yan jî neyînî yên bikaranîna zimên nîşan didin.

 

Wekî ku ji peyv û biwêjên jorîn diyar e, kurdan ji bo kesê bêziman ê xwezayî tenê peyveke xwerû bi kar aniye ku ew jî “lal” e. Wisan e “lalîtî” rewşeke xwezayî ye, bi gotineke din dayîna Xwedê ye, rêjeya wê li gorî rewşan guherbar e, di hinekan de sivik û di hinekan de giran e. Îcar peyvên “bêziman”, “bêzar”, “bê zar û ziman” piranî ji bo rewşeke pêkhatî tên gotin; lê belê wateyên biwêjên wekî “heywanê bê zar û ziman”, “zarokê bê zar û ziman”, “bûkê tuneye zar û ziman, xwesûyê tuneye dîn û îman” ne lalîtiya xwezayî ye. Her çawa hebe “bêzimanî” cureyekî nivîşkaniyê ye.

 

Li aliyê Bazîdê peyva “kilît”ê hertim ji du tiştan pêk tê û di rewşa “kilîtkirin”ê de hertim du hêman hene, ango hebûna yekê yeke din pêwist dike, hertim cot in û kiteke wê bi kêrî karê xwe yê bingehîn nayê: “kûp û zimanê kilîtê”, “tara zirzeyê û zimanê wê”, “polik (bişkok) û qulpa wê”, “zincîr û şewka wê”, di axzûma (awzoneya) kemberê de nîk û qulika wê”.

Ji bo ku girîngiya mijarê bê fêmkirin dixwazim bûyereke dîrokî bînim bîra we: Ji Konfîçyûsî pirsîne: “Heke tu mîr bibûyayî te yê çi bikira?” Dibêje: “Min ê zimanê gelê xwe sererast, zelal û rewan bikira. Ji ber ku gava ziman zelal nebe dadwerî pêk nayê, dadwerî pêk neyê pergala civakê feramûş dibe û tevna civakê têk here dewlet li holê namîne.” Wisan e li gorî wî fîlozofî, dewlet li ser pergaleke civakî ya dadwer ava dibe ku zimanê sererast, zelal û rewan çavkaniya wê ye. Wisan e mirov dikare bibêje ku “dewlet li ser zimên ava bûye” û “dewletên pêşketî zimanê wan jî pêşketî ye û dikare vê pêşketinê bidomîne”. Zimanek dikare di axaftinê de dewlemend be; lê belê gava di warê nivîskî de qels be, rasterast dikeve bin bandora zimanekî din û jê deyn dike. Gava nikaribe deynên xwe bide jî, dibe peyrewê zimanê deyndêr û vîna xwe ya hilberîn û dariştinê ji dest dide.

 

Me di sernava nivîsê de got ku “bêzimanî cureyekî nivîşkaniyê ye”, îcar nivîşkanî çi ye? Nivîşkanî kêmlebatî, kêmendamî, kêmtevgerî û kêmhêzî ye… Wekî ku kûpê kilîtekê bêyî zimanê wê nayê vekirin, bêyî zimên pergala civakekê jî nayê hûnandin. Li gorî tekstên ayînî Xwedê mirov afirandiye û hemû mexlûqat li ber hêza wî ya zimanî birine sujdeyê; tenê şeytên bi hinceta ku “eslê wî bilindtir e” neçûye sujdeyê û dijminatiya mirovî kiriye. Wisan e kesên ku dijminahiya zimanê mirovî dikin peyrewên şeytên in.

 

Berê ji bo lalan dibistan tunebûn; tenê xizm û nasên lalan ji zimanê wan fêm dikir. Bi gotineke din berê bi qasî hejmara lalan “zimanên wan ên taybet” hebûn; lê niha bi xêra pêşveçûna karên zanistî êdî zimanekî wan ê hevpar û standard jî heye. Termînolojiyeke wan a edebî, zanistî û siyasî jî heye. Aqûbet li serê “bê zimanê standard” be!

 

Dibe ku hinek bibêjin: “Te bi peyva ‘bêzimanî’yê mêjiyê me çelqand, êdî bes e!” Na bira, na xwişkê! Na na gelî camêr û canikan! Rewş ne wisa ye, îro gelek kurd bi wêjeyê re mijûl in; gelek kes helbest, çîrok, şano, roman û senaryoyên fîlman dinivîsin. Lêbelê kêm kes derbarê pîşe û pisporiya xwe de kevirekî didine ser dîwêr. Mala wî ava û helal be jê re ku xelata bîrkariyê ya cîhanî standiye; lê gelo çiqas zanyariyên xwe guhastine civaka xwe ya ku jê hatiye? Mala wî/wê ava be ku xelatên fîzîk, kîmya, biyolojî, bijîşkî, endazyarî û hwd wergirtine; lê gelo zikat, sedeqe, înfaq û baca vê hebûna xwe daye gelê xwe? Dixwazim vê yekê jî bibêjim ku piraniya kurdînivîsan ji bilî kar, pîşe û pisporiya xwe ya rastîn dixebitin; bi gotineke din her kes ji bilî karê xwe yê bingehîn her karî dike. Wisan e divê mirov bi duristî bibêje ku kambaxiya rewşa me bi zimanê me ve girêdayî ye.

 

Hemû qanûnên îlahî û beşerî mirovê lal wekî “kesê nivîşkan” dihesibînin. Kesê nivîşkan hertim muhtacî kesekî din e, muhtacî wergêrekî û rêberekî ye. Heke mirov bixwaze serbixwe be û biryarên serbixwe bide divê xwedanziman be. Heke xwedanziman be, divê xwedanê nivîs û morê be jî. Baş e, zimanan hîn bin û vegerin zimanên xwe jî, bixebitin û bizivirin malên xwe jî, bixwînin û vegerin civaka xwe jî; lê bi zimanekî protez ê biyanî nekevin nava civaka xwe. Gava hûn hatine hafa (huzûra) zimanê xwe, solên xwe yên rêwîtiyê derxin; bi şimikên nava malê bigerin û pêxas pê li toz û xweliya wê bikin. We çi di zimanên biyanî de dîtibe noşî hişê we; lê gava hûn vegeriyan xwe û mala xwe, berginda wê ya kurdî bi pêş ve bibin. Ji bîr nekin ku siwarê zimanekî biyanî hertim peyayê zimanê xwe ye.

 

Riataza

Derheqa nivîskar da

RIATAZA

Malpera nûçeyan derheqa kurdan û Kurdistanê da; Ji bo malûmatîyên zêde berê xwe bidine vê navnîşanê: info@riataza.com

Qeydên dişibine hev